AVRUPA BİRLİĞİ VE TÜRKİYE’DE ÇEVRE KORUMA POLİTİKALARININ HUKUKSAL ÇERÇEVESİ

Öz

Bu çalışmada, Avrupa Birliği (AB) ve Türkiye’de çevre koruma politikaları hukuksal ve kurumsal açıdan incelenmiştir. AB çevre hukukunun gelişimi ve temel ilkeleri ışığında Türkiye’nin çevre politikalarının AB’ye uyum düzeyi ele alınmıştır. AB’de çevre politikaları sürdürülebilir kalkınma, “önleme” ve “kirleten öder” ilkeleri üzerine inşa edilmiş; çevre eylem programlarıyla kurumsal bir yapı oluşturulmuştur. Türkiye’de ise 1982 Anayasası, 2872 sayılı Çevre Kanunu ve kalkınma planları çerçevesinde çevre koruma giderek sistematik bir politika alanına dönüşmüştür. Türkiye, son yıllarda yasal ve kurumsal reformlarla AB standartlarına yaklaşmış, ancak uygulama kapasitesi, kurumsal koordinasyon ve toplumsal çevre bilinci bakımından gelişmeye açık alanlar bulunmaktadır. Sonuç olarak çalışma, Türkiye’nin AB çevre müktesebatına uyum sürecinde önemli ilerlemeler sağladığını, ancak çevre politikalarının sürdürülebilirlik ilkesiyle daha güçlü biçimde bütünleştirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır

Anahtar Kelimeler

• Çevre Hukuku
• Çevre Politikaları
• Sürdürülebilirlik

THE LEGAL FRAMEWORK OF ENVİRONMENTAL PROTECTİON POLİCİES İN THE EUROPEAN UNİON AND TÜRKİYE

Öz

This study examines environmental protection policies in the European Union (EU) and Turkey from legal and institutional perspectives. It evaluates the level of Turkey’s alignment with EU environmental policies in light of the development and fundamental principles of EU environmental law. In the EU, environmental policies are built upon the principles of sustainable development, prevention, and “the polluter pays,” and are supported by a well-established institutional framework through Environmental Action Programs. In Turkey, environmental protection has gradually become a systematic policy area within the framework of the 1982 Constitution, the Environmental Law No. 2872, and national development plans. In recent years, Turkey has made significant progress toward EU standards through legal and institutional reforms; however, there remain areas for improvement regarding implementation capacity, institutional coordination, and public environmental awareness. In conclusion, the study reveals that Turkey has achieved substantial progress in harmonizing with the EU environmental acquis, yet its environmental policies need to be more strongly integrated with the principle of sustainability.

Anahtar Kelimeler

• Environmental Law
• Environmental Policies
• Sustainability

Kaynakça

1. Akdur, R. (2005). Avrupa Birliği ve Türkiye’de çevre koruma politikaları “Türkiye’nin Avrupa Birliğine uyumu” Ankara Üniversitesi Avrupa Topluluğu Araştırma ve Uygulama Merkezi Araştırma Dizisi: 23, Ankara.
2. Alıca, S. (2009). AB’nde çevresinde sorumluluk alanında yaşanan gelişmeler, Sorumluk ve Tazminat Hukuku Sempozyumu.
3. Aydın, A. H., ve Çamur, Ö. (2017). Avrupa Birliği çevre politikaları ve çevre eylem programları üzerine bir inceleme. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(13), 21-44. https://doi.org/10.29029/busbed.310635
4. Batal, S. (2010). Avrupa Birliği çevre politikalarının temel özellikleri, Mevzuat Dergisi, (148). https://www.mevzuatdergisi.com/2010/04a/06.htm
5. Bayram, T. T., Altıkat, A., ve Torun, F. E. (2011). Avrupa Birliği ve Türkiye’de çevre politikaları Environmental. Journal of the Institute of Science and Technology, 1(1), 33-38. https://dergipark.org.tr/tr/pub/jist/issue/7924/104205
6. Bilgili, A. ve Solakoğlu, S. (2020). Avrupa Birliği ve Türkiye'de Çevre Politikaları: AB ilerleme raporlarında "çevre" politikalarının analizi. Eurasian Academy of Sciences Social Sciences Journal. 32. 65-92. 10.17740/eas.soc.2020.V32-04.
7. Bilgili, M. Y. (2015). Anayasal bir hak olarak çevre hakkı, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(2), 563-584. https://dergipark.org.tr/tr/pub/jiss/issue/25891/272823
8. Coşkun, B., Ak, D., ve Pank Yıldırım, Ç. (2018). Mevzuatta son dönemlerde meydana gelen gelişmeler bağlamında çevresel açıdan korunan alan yönetiminin değerlendirilmesi. Aksaray Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 10(4), 29-44. https://www.academia.edu/110454705/Mevzuatta_Son_D%C3%B6nemlerde_Meydana_Gelen_Geli%C5%9Fmeler_Ba%C4%9Flam%C4%B1nda_%C3%87evresel_A%C3%A7%C4%B1dan_Korunan_Alan_Y%C3%B6netiminin_De%C4%9Ferlendirilmesi

9. Council of the European Union. (n.d.). Fit for 55. European Council / Council of the https://www.consilium.europa.eu/en/policies/fit-for-55/ Erişim: 27.11.2025.
10. Çiftçioğlu, H. ve Aydın, A. H. (2019). Türkiye’de yerel yönetimler ve çevre sorunlarının çözümündeki sorumlulukları, rolleri ve önemi, Al-Farabi International Journal on Social Sciences, 3(1), 117-128. https://dergipark.org.tr/tr/pub/farabi/issue/44180/541528
11. Çörtoğlu, F. S. (2009). Avrupalılaşma bağlamında Türkiye’de doğa koruma ve biyolojik çeşitlilik , Ankara Üniversitesi Yayınları No: 235, Ankara.
12. Damırova, S. (2019). Çevre kirliliği ve makroekonomik belirleyicileri arasındaki ilişkinin panel veri yöntemiyle analizi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
13. Dündar, Y., ve Fişne, M. (2001). Avrupa topluluğu çevre politikaları ve altıncı çevre eylem programı. Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 3(1), 137-154. https://dergipark.org.tr/tr/pub/akuiibfd/issue/61250/912320
14. Erdem, M. S., ve Yenilmez, F. (2017). Türkiye’nin Avrupa Birliği çevre politikalarına uyum sürecinin değerlendirilmesi. Optimum Ekonomi ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 4(2), 91-119. https://doi.org/10.17541/optimum.292768
15. Ertan, B., ve Akkoyunlu Ertan, K. (2006). Avrupa Birliği çevre hukuku ve KKTC. Kıbrıs Araştırmaları Dergisi, 12(31), 93-113. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cyprusstudies/issue/54302/736915
16. European Climate Change Advisory Board (EC Advisory Board). (2023). Scientific advice on the EU’s 2040 climate target. https://climate-advisory-board.europa.eu/reports/2040-target_en Erişim: 27.10.202
17. European Commission. (2019). The European Green Deal. https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/european-green-deal_en Erişim: 27.11.2025.
18. European Commission. (2021). European Climate Law. Climate Action. Erişim: https://climate.ec.europa.eu/eu-action/european-climate-law_en Erişim: 27.10.2025
19. European Commission. (2021). Regulation (EU) 2021/1119 of the European Parliament and of the Council of 30 June 2021 establishing the framework for achieving climate neutrality (European Climate Law). EUR-Lex https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?from=EN&uri=CELEX%3A32021R1119 Erişim: 27.10.2025
20. European Commission. (2024). 2040 Climate Target. Climate Strategies and Targets. https://climate.ec.europa.eu/eu-action/climate-strategies-targets/2040-climate-target_en Erişim: 27.10.2025
21. European Commission. (t.y). Environment Action Programme for 2030. https://environment.ec.europa.eu/strategy/environment-action-programme-2030_en Erişim tarihi: 12.10.2025.
22. European Environment Agency. (2023). Who we are. EEA.,.https://www.eea.europa.eu/tr/about-us/who Erişim Tarihi 11.10.2025
23. Güneş, Ahmet M (2012). Uluslararası Çevre hukuku üzerine bir inceleme, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası (İÜHFM), LXX(1), 83-114. https://dergipark.org.tr/en/pub/iuhfm/issue/9186/115101
24. Gürseler, İ. G. (2008). İnsan hakları, çevre, anayasa, TBB Dergisi, (75), 199-208. https://tbbdergisi.barobirlik.org.tr/m2008-75-408
25. İktisadi Kalkınma Vakfı (İKV)(2014). Avrupa 2020 stratejisi, İktisadi Kalkınma Vakfı Yayınları Yayın No: 269, İstanbul. https://www.ikv.org.tr/images/files/2020stratejisi.pdf
26. Kaplan, A. (1999). Küresel çevre sorunları ve politikaları, Mülkiyeliler Birliği Vakfı Yayınları Tezler Dizisi: 3 no:19 Eylül Ankara
27. Keleş, R. (2023), Dünyada ve Türkiye’de çevre politikaları ve sürdürülebilir kalkınma, Çevre, Şehir ve İklim Dergisi. 1(3), 24-30. https://dergipark.org.tr/tr/pub/csid/issue/75639/1247190
28. Kılıç Çaylı (2022). 2872 sayılı çevre kanunu’nda yapılan değişiklikler, https://www.kiliccayli.com/post/2872-sayili-cevre-kanununda-yapilan-degisiklikler, Erişim Tarihi: 13.10.2025.
29. Kılıç, S. (2001). Uluslararası çevre hukukunun gelişimi üzerine bir inceleme, C.Ü.İ.İ.BD, 2(2), 131. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/97703
30. Kocalar, A. C. (2019). Çevre hukuku incelemesi: ‘tabiatı ve biyolojik çeşitliliği koruma kanunu tasarısı (2012)’. International Journal of Political Science and Urban Studies, 7(2), 445-476. https://doi.org/10.14782/ipsus.623239
31. Koçar Uzan, H. (2023), Tanzimat döneminden cumhuriyete belediyelerin çevre hizmetleri: mevzuat çerçevesinde değerlendirme, Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, S.6(4), ss.1231-1242, Doi: https://doi.org/10.33712/mana.1393815
32. Olcay, F. M. (2024). Yeşil vergiler özellikleri, Türkiye’deki durum ve uygulamaları, Vergi Raporu, (292), 7-20. https://vergiraporu.com.tr/upImage/org/1d0bdc2.PDF
33. Sarıçoban, K., ve Yildirimci, E. (2015). Çevre politikaları bağlamında sürdürülebilir kalkınma ve çevresel harcamalar: AB üyesi ülkeler ile bir karşılaştırma. Assam Uluslararası Hakemli Dergi, 2(3), 7-24. https://dergipark.org.tr/tr/pub/assam/issue/32282/358453
34. T.C. Başbakanlık DPT, Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı (1990-1994), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Altinci_Bes_Yillik_Kalkinma_Plani-1990-1994.pdf, Erişim Tarihi: 12.10.2025.
35. T.C. Başbakanlık DPT, Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1985-1989), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Besinci-Bes-Yillik-Kalkinma-Plani-1985-1989.pdf, Erişim Tarihi: 12.10.2025.
36. T.C. Başbakanlık DPT, Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1963-1967), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Kalkinma_Plani_Birinci_Bes_Yillik_1963-1967.pdf, Erişim Tarihi: 12.10.2025.
37. T.C. Başbakanlık DPT, Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1979-1983), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Dorduncu-Bes-Yillik-Kalkinma-Plani_1979_1983.pdf, Erişim Tarihi: 12.10.2025.
38. T.C. Başbakanlık DPT, İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1968-1972), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Ikinci_Bes_Kalkinma_Plani-1968-1972.pdf, Erişim Tarihi:12.10.2025.
39. T.C. Başbakanlık DPT, Uzun Vadeli Strateji ve Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (2001-2005), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Uzun_Vadeli_Strateji_ve_Sekizinci_Bes_Yillik_Kalkinma_Plani-2001-2005.pdf, Erişim Tarihi: 12.10.2025.
40. T.C. Başbakanlık DPT, Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1973-1977), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Yeni-Strateji-ve-Kalkinma-Plani_Ucuncu-Bes-Yil_1973_1977.pdf, Erişim Tarihi: 12.10.2025
41. T.C. Başbakanlık DPT, Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1996-2000), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Yedinci_Bes_Yillik_Kalkinma_Plani-1996-2000.pdf, Erişim Tarihi: 12.10.2025.
42. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Dokuzuncu Kalkınma Planı (2007-2013), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Dokuzuncu_Kalkinma_Plani-2007-2013.pdf, Erişim Tarihi: 12.10.2025.
43. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Onuncu_Kalkinma_Plani-2014-2018.pdf, Erişim Tarihi: 12.10.2025.
44. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, On İkinci Kalkınma Planı (2024-2028), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/12/On-Ikinci-Kalkinma-Plani_2024-2028_11122023.pdf, Erişim Tarihi: 12.10.2025.
45. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Onuncu Kalkınma Planı (2014-2018), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Onuncu_Kalkinma_Plani-2014-2018.pdf, Erişim Tarihi: 12.10.2025.
46. T.C. Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, (2024). ÇED Nedir?,.https://usak.csb.gov.tr/ced-nedir-i-1672 . Erişim tarihi: 12.10.2025
47. T.C. Resmî Gazete (2022, 29 Temmuz). Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği. Resmî Gazete, sayı 31907. Erişim: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2022/07/20220729-2.htm Erişim :17.12.2025.
48. T.C. Ticaret Bakanlığı. (2021). Türkiye Yeşil Mutabakat Eylem Planı. https://ticaret.gov.tr/data/60f1200013b876eb28421b23/MUTABAKAT%20YE%C5%9E%C4%B0L.pdf, Erişim: 27.11.2025.
49. T.C. Ticaret Bakanlığı. (t.y.). Yeşil Mutabakat Eylem Planı ve Çalışma Grubu. https://ticaret.gov.tr/dis-iliskiler/yesil-mutabakat/yesil-mutabakat-eylem-plani-ve-calisma-grubu Erişim: 27.11.2025.
50. Turan, E. S., ve Güner, E. D. (2017). Türkiye’de çevresel etki değerlendirme mevzuatının değişimi. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 3(1), 39-47. https://doi.org/10.21324/dacd.286187
51. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2025). İklim Kanunu Taslağı [PDF]. https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D28/Y3/T2/WebOnergeMetni/c0986a6f-d636-4c89-a92f-5db951eeeb09.pdf
52. Yaman, K., ve Gül, M. (2018). Kuruluşundan günümüze Avrupa Birliği’nin çevre politikası. Ekonomi İşletme ve Yönetim Dergisi, 2(2), 198-217. https://dergipark.org.tr/tr/pub/jebm/issue/41801/511451
53. 2872 sayılı Çevre Kanunu
54. 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu
55. 5393 sayılı Belediye Kanunu