Denetimli Serbestlik Rejiminin Sosyolojik Anatomisi: Mübeccel Kıray’ın “Tampon Mekanizma” Kavramı Üzerinden Bir Okuma

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 2, 284 - 300, 30.06.2025

Ramazan Aydoğan

Öz

Bu makalede, Türkiye'de 2005 yılından itibaren uygulamaya konulan denetimli serbestlik sistemi, yalnızca teknik bir ceza infaz modeli olarak değil, aynı zamanda birey ile toplum, sosyal kontrol ile sosyal destek ve ceza adaleti ile toplumsal düzen arasındaki gerilimleri yöneten bir “tampon mekanizma” olarak ele alınmaktadır. Çalışma, Mübeccel Belik Kıray’ın “tampon mekanizma” kavramını sosyolojik bir çerçeve olarak merkeze alarak, denetimli serbestlik sisteminin kurumsal işlevlerini bu kavramsal yapı üzerinden analiz etmektedir.
Bu makale sapma, suç ve sosyal kontrol kavramlarının sosyolojik bir çerçevede tasviri ile başlamaktadır. Ardından, ceza kavramı ve cezalandırma anlayışının tarihsel evrimi ele alınarak, modern ceza sistemlerinin gelişim dinamikleri tartışılmaktadır. Bunu takiben, denetimli serbestlik sisteminin ortaya çıkışı ve Türkiye bağlamındaki kurumsallaşma süreci analiz edilmektedir. Devamında, Mübeccel Belik Kıray’ın toplumsal değişme kuramı ve özellikle “tampon mekanizma” kavramı kuramsal derinliğiyle ele alınmakta; son bölümde ise denetimli serbestlik sisteminin bu kuramsal bağlam içinde nasıl konumlandığı ve nasıl bir toplumsal işlev üstlendiği tartışılmaktadır.
Makale, denetimli serbestlik sisteminin üç temel işlevini “ceza adalet sistemi ile toplum arasında bir geçiş mekanizması”, “sosyal kontrol ile sosyal destek arasında kurumsal denge” ve “suç ile toplumsal düzen arasındaki gerilimi yumuşatma” başlıkları altında tartışarak, bu sistemin yalnızca hukuki değil, aynı zamanda toplumsal istikrar üretme işlevi taşıyan ara bir kurum olduğunu ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

Denetimli serbestlik , tampon mekanizma , Mübeccel Kıray , ceza adaleti , toplumsal entegrasyon

The Sociological Anatomy of the Probation Regime: An Interpretation through Mübeccel Kıray’s Concept of the “Buffer Mechanism

Öz

This article examines the probation system implemented in Turkey since 2005 not merely as a technical penal enforcement model, but as a "buffer mechanism" that manages the tensions between the individual and society, social control and social support, and criminal justice and social order. The study centers on Mübeccel Belik Kıray’s concept of the “buffer mechanism” as a sociological framework and analyzes the institutional functions of the probation system through this conceptual lens.

The article begins with a sociological account of deviance, crime, and social control, followed by a discussion on the historical evolution of the concept of punishment and penal philosophy, situating the development of modern penal systems within broader structural transformations. It then examines the emergence and institutionalization of the probation system in Turkey. Subsequently, Kıray’s theory of social change and particularly her concept of the buffer mechanism are elaborated in depth. In the final section, the probation system is discussed in relation to this theoretical framework, highlighting its sociological implications.

The article discusses the probation system in terms of its three fundamental functions: serving as a “transitional mechanism between the criminal justice system and society,” establishing an “institutional balance between social control and social support,” and “mitigating the tension between crime and social order.” Through this framework, it argues that the probation system functions not only as a legal instrument but also as an intermediary institution that contributes to the production of social stability.

Anahtar Kelimeler

Probation , buffer mechanism , Mübeccel Kıray , criminal justice , social integration

Kaynakça

• Aillet, V., Le Queau, P., &Olm C. (2000). De l’anomi a la déviance: Réflexions sur le sens et la mesuredudésordresocial. Paris: FeniXXrééditionnumérique
• Aydoğan, R. (2018). Cezaevi sonrası denetimli serbestlik sürecindeki hükümlülerin suç, damga ve sosyal dışlanma bağlamında incelenmesi, [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi] Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul.
• Bal, H. (2013). Suç sosyolojisi. Isparta: Fakülte Kitapevi.
• Becker, H. (2020). Outsiders: Etudes de sociologie de la déviance. Paris: EditionsMétailié
• Bozkurt, V. (2017). Değişen dünyada sosyoloji. Bursa: Ekin Yayınevi.
• Council of Europe, Recommendation CM/Rec (2010) 1 of the Committee of Ministers to member states on the Council of Europe Probation Rules, Strasbourg.
• Demirbaş, T. (2013). İnfaz hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği, Resmî Gazete Tarihi: 10.11.2021 Resmî Gazete Sayısı: 31655. Dolu, O. (2011). Suç teorileri: Teori, araştırma ve uygulamada kriminoloji. Ankara: Seçkin Yayınevi.
• Dönmezer, S. (1983). Türk toplumunda sosyal kontrol aracı olarak ceza ve ödüllendirme, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 48/1-4, 295-315.