Mübadele Öncesinde Yazıköy’de Gündelik Yaşam: Sosyal, Dini ve Ekonomik Perspektifler

Öz

Bu çalışma, Karabük’ün Safranbolu ilçesine bağlı Yazıköy’de, 1923-1924 Nüfus Mübadelesi öncesine kadar uzanan bağcılık ve buna bağlı üretim kültürünün maddi kalıntılarını Sanat Tarihi metodolojisiyle incelemektedir. Araştırmanın odak noktasını; Roma döneminden beri süregelen, Rum Ortodoks toplumu tarafından geliştirilen ve günümüzde Müslüman Türk sakinleri tarafından yaşatılmaya devam eden sirke ve şarap üretim kültürünün somut araçları olan pişmiş toprak küpler, ahşap fıçılar, geleneksel işlikler ve kiler gibi üretim üretimlerin yapıldığı yerler başta olmak üzere Yazıköy’deki dini, sivil ve sosyal hayat oluşturmaktadır. Sanat Tarihi bağlamında hala köyde mevcut olan ve yerinde incelenen sivil, sosyal ve dini eserler analiz edilmiştir. Yapılan saha çalışmalarında, yaklaşık 200-300 yıllık olduğu öngörülen bu kaplarla işliklerin, Yazıköy’deki tarihi konutların taşlık ve kiler bölümlerinde hâlâ in-situ ve işlevsel olarak kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu durum, nesnelerin yalnızca teknik birer araç değil aynı zamanda toplumsal bellek ve kültürel sürekliliği simgeleyen birer hafıza nesnesi olduğunu ortaya koymaktadır. Dini yapıların değişim ve dönüşümü, sivil yapıların Mübadele sonucunda yeni hane sahiplerine terk edilmesi, yerleşimin sosyoekonomisinde köklü değişimlere yol açmıştır. Çalışma sonucunda ise elde edilen veriler ışığında, Yazıköy’ün hem somut (mimarî, objeler) hem de somut olmayan (geleneksel üretim yöntemleri) kültürel mirasının korunması ve gelecek nesillere aktarılmasına yönelik öneriler sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Fıçı
• Nüfus Mübadelesi
• Safranbolu
• Şarap
• Yazıköy

Daily Life in Yazıköy Before the Population Exchange: Social, Religious, and Economic Perspectives

Öz

This study uses the methodology of Art History to examine the material remnants of viticulture and its associated production culture in Yazıköy, a village in the Safranbolu district of Karabük, dating back to the period prior to the 1923–1924 Population Exchange. The research focuses on the religious, civil and social life of Yazıköy, particularly the production sites such as traditional workshops and cellars, and the tangible tools of vinegar and wine production, namely earthenware jars (pithoi) and wooden barrels. This tradition was inherited from the Roman period, developed by the Rum Orthodox community and is still practised today by the Muslim Turkish inhabitants. Within the framework of art history, the surviving civil, social and religious monuments in the village were analysed through on-site investigation. Fieldwork revealed that these vessels and workshops, estimated to be 200–300 years old, are still in use in situ within the stone-paved entrance and cellar sections of historical dwellings in Yazıköy. This demonstrates that these objects are not merely technical apparatuses, but also function as objects of memory, symbolising collective memory and cultural continuity. Furthermore, the alteration and transformation of religious structures, along with the abandonment of civil architecture by new households following the population exchange, have led to radical shifts in the socio-economic fabric of the settlement. In light of these findings, the study makes recommendations for preserving and transmitting Yazıköy’s tangible (architecture and artefacts) and intangible (traditional production methods) cultural heritage for future generations.

Anahtar Kelimeler

• Varrel
• Population Exchange
• Safranbolu
• Wine
• Yazıköy

Kaynakça

1. Ainsworth, W. F. (1842). Travelsand researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldeaand Armenia. Vol. I. John W. Parker.
2. Aktüre, S. ve Şenyapılı, T. (1976). Safranbolu’da mekânsal yapının gösterdiği nitelikler ve koruma önerilerinin düşündürdükleri. O.D.T.Ü. Mimarlık Fakültesi Dergisi, 2(1), 61-96.
3. Aktüre, S. ve Şenyapılı, T. (2022). Safranbolu’da mekansal yapının gösterdiği nitelikler ve ‘koruma’ önerilerinin düşündürdükleri. İbrahim Canbulat (Ed.). Safranbolu Çarşı’sı içinde (s. 486-515). Nobel Akademik Yayıncılık.
4. Anonim. (1924). Zaferanbolu [Safranbolu] ahvâl-i iktisâdiye ve mevkiiyyesini ve tüccârânın esâmîsini hâvî risâledir. Kanâat Matbaası Yayınları.
5. Belke, K. (1996). Paphlagonien und Honörias (TabulaImperii Bvzantini 9; Österreichische Akademieder Wissenschaften. Philosophisch –Historische Klasse. Denkschriften 249). Wien. BOA.MVL-00594-00055-001-001.
6. Canbulat, İ. (2022). Safranbolu’nun son ustalarından Cumhuriyet’in ilk 80 yılında Çarşı. İbrahim Canbulat (Ed.). Safranbolu Çarşı’sı içinde (s. 380-417). Nobel Akademik Yayıncılık.
7. Cinozoğlu, H. A. (2010). Safranbolu’da eski bir güneş saati. Heyamola Yayınları.
8. Diler, A. (1995). The most common wine-press type found in the vicinity of Cilicia and Lycia. LYKIA, II, 83- 98

9. Gökoğlu, A. (1952). Paphlagonia, Kastamonu, Sinop, Safranbolu, Bartın, Bolu, Gerede, Mudurnu, İskilip, Bafra, Alaçam ve civarı gayrimenkul eski eserleri ve arkeolojisi. Doğrusöz Matbaası.
10. Günay, R. (1998). Türk ev geleneği ve Safranbolu evleri. Yem Yayınları.
11. Gür, D. ve Soykan, A. N. (2015). Safranbolu, Hagios Stephanos Manastırı (Kilise, Metropolithane, İnas Mektebi, İskalion Mektebi). Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(3), 552-584.
12. Gür, D. ve Karakök, C. (2024). Safranbolulu gayrimüslim kadınlar. İncinur Atik Gürbüz ve Cem Uncu (Ed.). Sosyal bilimlerde kadın çalışmaları içinde (s. 101-125). Necmettin Erbakan Üniversitesi Yayınları.
13. Gür, D. (2025). Safranbolu, Yazıköy’deki işlikler. Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi, 8(3), 551-574.
14. Gür, D. ve Oğuzkağan-Özkan, E. (2025). Safranbolu Kıranköy’de gayrimüslimlere ait işlikler (şarapbana). Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 84, 328-351.
15. Haldon, J. (2007). Bizans tarih atlası. A. Özdamar (Çev.). Kitap Yayınevi.
16. Κυριακοπούλου, Χ. (1998). Σαφρανπολη, Δαδυβρα, Αυτοσχεδιασμοσ, (Β' Εκδοση). Θεσσαλονικη.
17. Kalyoncu, H. (2010). Tarih içinde Safranbolu. Özlem Matbaacılık ve Reklamcılık.
18. Kalyoncu, H. ve Tunçözgür, Ü. (2012). Mübadele ve Safranbolu. Karabük Valiliği Yayınları.
19. Kalyoncu, H. (2022). Safranbolu’nun demografik yapısı, Karamanlı Hristiyan Ortodoks Türkler ve Mübadele. İbrahim Canbulat (Ed.). Safranbolu Çarşı’sı içinde (s. 358-379). Nobel Akademik Yayıncılık. Karakaya, N. (2008). Erdemli’de ekmek ve şarap. Mine Kadiroğlu (Ed.). Anadolu ve Çevresinde Ortaçağ 2 içinde (s. 33-53). Anadolu Kültür Varlıkları Araştırmaları Derneği.
20. Karacakaya, R., Yücedağ, İ. ve Yılmaz, N. (2013). Arşiv belgelerinde Karabük. Seçil Ofset Yayınları.
21. Karacakaya, R., Yücedağ, İ. ve Yılmaz, N. (2015). Safranbolu 1831 nüfus kayıtları. Safranbolu Belediyesi Safranbolu Araştırmaları Merkezi Yayınları.
22. Kazgan, H. (1980). Safranbolu’nun Rumları Millî Mücadele’de Zafranbolu Rumları. Mimarlık Tarihi ve Restorasyon Enstitüsü Bülteni, 11-12 Nisan. 33-36.
23. Kuş, A. ve Ulukavak, K. (2015). Safranbolu korumada 40. yıl (1975-2015) 40 söyleşi (1975 öncesi ve sonrası). Göksu Ofset Matbaacılık.
24. Laflı, E. (2017). Antik Hellen ve Roma dönemlerinde Anadolu’da bağcılık ve şarapçılık. Üzümün Akdeniz’deki Yolculuğu-1, Tarih öncesi ve Antik Çağlarda üzüm, bağcılık ve şarapçılık içinde (s. 19-56). İzmir.
25. Leonhard, R. (1915). Paphlagonia / Reisen und Forschungen im Nördlichen Kleinasien. Dieter Reimer.
26. Λυκούδης, Γ. ve Τρıανταφυλλίδης, Π. (2014). Απο Τη Σαφραμπολη Τησ Μικρασ Ασιασ Στη Σαφραμπολη Τησ Νεασ Ιωνιασ. Νεα Ιωνiα.
27. Maccas, L. (1919). L’Hellenisme de l’Asie -Mineure son Historiesa Puissance son sort. Nancy, Berger-Levrault. Mango, C. (2004). A fake inscription of the empress Eudocia and Pulcheria’s relic of Saint Stephen. Nea Rhome, 1, 23-34.
28. Özçağlar, A. (2022). Osmanlı’dan günümüze Safranbolu ilçesinin idari coğrafyası. İbrahim Canbulat (Ed.). Safranbolu Çarşı’sı içinde (s. 174-197). Nobel Akademik Yayıncılık.
29. Özdemir, Ü. (1994). Safranbolu Yazıköy’ün Coğrafi Etüdü. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Erzurum.
30. Özdemir, Ü. (2022). İnsan-mekân etkileşimi açısından Safranbolu Platosu. İbrahim Canbulat (Ed.). Safranbolu Çarşı’sı içinde (s. 56-71). Nobel Akademik Yayıncılık.
31. Özdeş, G. ve Kılıçaslan, İ. (2015). Ekonomi. Nigan Bayazıt (Ed.). Safranbolu ve Çevresi Koruma ve Turistik Geliştirme Projesi 1979-1980 içinde (s. 77-88). Seçil Ofset.
32. Özköse, A. (2003). Safranbolu’da Kıranköy, Tabakhane, Bulakköyü, Yazıköyü ve Yörükköyünde kaybolan kültür mirasımız. I. Ulusal Tarih İçinde Safranbolu Sempozyumu (4-6 Mayıs 1999) içinde (s. 95-111). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
33. Sakaoğlu, N. (1987). Amasra’nın üç bin yılı. Zonguldak Valiliği Yayınları.
34. Sarıkoyuncu, A. (1992). Zonguldak ve havalisinde Milli Mücadele’ye zarar verici faaliyetler. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, VIII, 331-356.
35. Soykan, A. N. ve Gür, D. (2015). Safranbolu Yazıköy Kilise (mimari süsleme liturjik elemanlar). Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Özel Sayı I, 103-129.
36. Soykan, A. N. ve Gür, D. (2019). Safranbolu Rumlarının mimari eserleri. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Tekin, Z. ve Ceylan, H. (2017). Safranbolu şer’iyye sicillerinde geçen eşya, lakap ve yer isimleri. Journal of History Culture and Art Research, 6(6), 377-402.
37. Τριανταφυλλίδης, Π. (2022). Σαφράμπολη, Πατρίδα Αλησμόνητη: 1922-2022 100 Χρόνια από την Μικρασιατική Καταστροφή - Ο τραγικός ξεριζωμός των Χριστιανικών Πληθυσμών της Ανατολής - Οι διαδρομές σωτηρίας προς την Ελλάδα. Νέα Ιωνία, σσ. 473-480.
38. Türkiye İstatistik Kurumu [TÜİK], 2025.
39. Tunçözgür, Ü. (2012). Dünden bugüne Safranbolu. Safranbolu Belediyesi Kültür Yayınları. Türker, N. ve Gür, D. (2024). Roma Dönemi’nden günümüze Safranbolu ve çevresinde bağcılık, üzüm ve şarap üretimi. Karadeniz Araştırmaları, XXI(83), 737-762.
40. Uğur, İ. (2024). Sivil mimari yapıların otel işletmesi olarak yeniden kullanımının incelenmesi: Safranbolu “Saffronia 1900 Otel” örneği. Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi, 7(3), 590-604.
41. Ulukavak, K. (2007). Bir Safranbolulunun penceresinden Safranbolu (gözlemler – derlemeler – denemeler). Bizim Büro Basımevi.
42. Yanar, M. ve Koç, N. (2025). Millî Mücadele’de Safranbolu Rumları. Türk İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 20(39-40), 101-128.
43. Yazıcıoğlu, H. ve Al, M. (1982). Safranbolu (Safranbolu -Karabük -Ulus - Eflani). Özer Matbaası. Yıldırım, Y. S. ve Gür, D. (2019). Safranbolu Üçbölük (Ilbarıt) Köyü’ndeki figürlü ve haç tasvirli kaya yapısı. 23. Uluslararası Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu içinde (s. 183- 184). Trakya Üniversitesi.
44. Yücel, Y. (1980). Çobanoğulları, Candaroğulları Beylikleri. Türk Tarih Kurumu Yayınları.