Eleştirel Düşünmenin Yıkıcı Görüntüsü: Sürrealist Fotoğraflar Üzerine Göstergebilimsel Bir Değerlendirme

Yıl 2026, Cilt: 19 Sayı: 1 , 164 - 191 , 15.04.2026

Melek Özkar , Abdulgani Arıkan

https://doi.org/10.18094/josc.1676746

https://izlik.org/JA85NU39DE

Öz

Bu çalışma eleştirel düşünme kapsamında, mantıksal bir bakış açısı çerçevesinde ortaya çıkan yargıların, görüntülerinde mantık sınırlarını zorlayan sanatsal bir akımın temsilcisi olan Sürrealizm’deki yansımalarını keşfetmeyi amaçlamıştır. Şüphe, sorgu, veri, kanıt ve neden-sonuç ilişkisi bağlamında ilerleyen eleştirel düşünmenin, akıl ve mantık ilişkilerine yer verilmeyen Sürrealizm sanatında ne şekilde yansıtıldığı problemine dayanan çalışmada göstergebilim yöntemi kullanılmıştır. Göstergebilimin odağında, “işaret” anlamına gelen “gösterge” kavramı bulunur. Gösterge; görüntüsel gösterge, belirtisel gösterge ve simge olmak üzere üç türe ayrılır. Nesnelere anlam yükleyen ve doğrudan bir temsil sunan, görüntüsel göstergedir. Sürrealist sanat eserlerinin incelendiği bu çalışmada, görüntüsel gösterge kapsamında gösterge, gösteren, gösterilen, düzanlam ve yananlam başlıkları altında analizler yapılmıştır. Çalışmanın evrenini sürrealist fotoğraflar, örneklemini ise sürrealist bir fotoğrafçı olan Eric Johansson’ın fotoğrafları oluşturmuştur. Gösterge, gösteren, gösterilen, düzanlam ve yananlam başlıkları altında incelenen fotoğraflar; “Demand and Supply”, “Impact” ve “We-saw” adlı eserlerdir. Elde edilen bulgular, dünyaya eleştirel bir göz ile bakan Johansson’ın fotoğraflarında, insan davranışlarının neden olduğu doğa tahribatlarına ve bunların doğurabileceği birtakım olumsuz sonuçlara odaklandığını göstermiştir. Sonuç olarak sorgu, kanıt ve neden-sonuç ilişkisi bağlamında ilerleyerek birtakım yargılara varmanın ve bunları sanat yolu ile aktarabilmenin, akıl ve mantık ilişkilerine yer verilmeyen Sürrealizm sanat akımı ile mümkün olduğu görülmüştür. Bunun gerçekleşebilmesi için ortaya çıkan fikirden itibaren sürecin planlı bir şekilde ilerlemesi, Sürrealizm’in temel nitelik ve ilkelerine uyulması, fotoğrafın doğasına, kullanılan teknolojiye, görsel retoriğe hâkim olunması ve de tutarlı bir görsel dil ve üslûba sahip olunması gerektiği anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Eleştirel Düşünme , Sürrealizm , Eric Johansson , Sürrealist Fotoğraf , Göstergebilim

The Destructive Image of Critical Thinking: A Semiotic Evaluation of Surrealist Photographs

https://izlik.org/JA85NU39DE

Öz

This study aims to explore the reflections of judgments arising from a logical perspective within the scope of critical thinking in Surrealism, an artistic movement that pushes the boundaries of logic in its images. The study, which is based on the problem of how critical thinking, which progresses in the context of doubt, inquiry, data, evidence, and cause-and-effect relationships, is reflected in Surrealist art, which does not give space to the relationship between reason and logic, uses the method of semiotics. At the center of semiotics is the concept of “sign,” which means “sign.” Signs are divided into three types: visual signs, indicative signs, and symbols. Visual signs are those that give meaning to objects and provide a direct representation. In this study, which examines Surrealist artworks, analyses were conducted under the headings of sign, signifier, signified, denotation, and connotation within the scope of visual signs. The universe of the study consists of surrealist photographs, and the sample consists of photographs by Eric Johansson, a surrealist photographer. The photographs analyzed under the headings of signifier, signified, denotation, and connotation are the works titled “Demand and Supply,” “Impact,” and “We-saw.” The findings show that Johansson, who views the world with a critical eye, focuses on the destruction of nature caused by human behavior and the negative consequences this can have in his photographs. As a result, it became clear that reaching certain conclusions by proceeding through inquiry, evidence, and cause-and-effect relationships, and conveying these through art, was possible through the Surrealist art movement, which disregarded rational and logical relationships. For this to happen, the process needed to proceed in a planned manner from the conception stage, adhere to Surrealism's fundamental characteristics and principles, master the nature of photography, the technology used, and visual rhetoric, and possess a consistent visual language and style.

Anahtar Kelimeler

Critical Thinking , Surrealism , Eric Johansson , Surrealist Photography , Semiotics

Kaynakça

• Agocuk, P. (2014). Amarcord filmi özelinde göstergebilimsel film çözümlemesi ve anlamlandırma. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(31), 7-18.
• Ağargün, M. Y. (2012). Kritik ve analitik düşünme nedir?. İçinde A. Karahisari, A. S. Çilli, F. R. Civelekoğlu, H. F. Akgüngör, H. Niyazioğlu, İ. İlhan & M. İ. Mazı (Ed.), PratiKAD: Pratik örnek ve kıyaslamalarla kritik analitik düşünme (ss. 11-24). KAD Yayınları-2.
• Akdağlı, S. (2020). Sürrealizm gerçekliğinde kadın imgesi ve sürrealist kadın sanatçılar. Researcher: Social Science Studies, 8(1), 40-56.
• Akgün Çıtak, E., & Uysal, G. (2012). Kavram analizi: Eleştirel düşünme. Hemşirelikte Eğitim ve Araştırma Dergisi, 9(3), 3-9.
• Akıllı, S., & Şahiner, M. (2003). Yeşil bir bakış açısından edebiyat eleştirisi: Eko-eleştiri. İçinde T. Dönmez (Düz.), Kırsal çevre yıllığı’2003. Kırsal Çevre ve Ormancılık Sorunları Araştırma Derneği (ss.7-15)
• Akpınar, S. (2019). Sürrealizm. İçinde H. Bayrak Akyıldız (Ed.), Batı edebiyatında akımlar ii (ss. 82-107). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Anthony, J. (25 Mayıs 2023). Surrealism photography – Explore Surrealism in photography. https://artincontext.org/surrealism-photography/
• Arapoğlu, F. (2016). Temsilden eyleme: Dadaizm ve Sürrealizm’de bir karşı-sanat formu olarak yürüme eylemi. İstanbul Aydın Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi, 2(4), 1-7.
• Artchive (19 Şubat 2023). Surrealism art movement: History, characteristics, artwork. https://www.artchive.com/art-movements/surrealism/
• Aydın, A., & Pehlivan, B. M. (2019). Eleştirel düşünme: Sosyal bilimler ve iletişim perspektifi. Der Yayınları.
• Belal, A. G. (2019). Eric Johansson’s Photography Impact on Surrealism and Photographic Arts. Arab Association for Islamic Civilization and Art, 4(17), 36-51.
• Birlik, İ. & Uzun, İ. (2024). Sürrealist fotoğrafın özgün yaratıcılığı üzerine. Baçini Sanat Dergisi, 2(4), 30-43.
• Bolay, S. H. (2009). Felsefe doktrinleri ve terimleri sözlüğü (10. baskı). Nobel Yayın Dağıtım.
• Breton, A. (2009). Sürrealist manifestolar (Y. Seber Kafa, A. Günebakanlı & A. Güngör, Çev.), (1. baskı). Altıkırkbeş Yayın.
• Bronnikov, Y. A. (2020). Влияние стилеВых особенностей жиВописи Рене МагРитта на соВРеМенный фото-сюРРеализМ. Декоративное искусство и предметно-пространственная среда. Вестник РГХПУ им. СГ Строганова, 1(1), 299-306.
• Bulut, Y. (2008). Fotoğrafik anlatımda sürrealist bakış (Yayın no: 239256) [Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi.]. Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Ulusal Tez Merkezi.
• Candan, G., & Dölkeleş, G. (2022). Göstergebilim bağlamında idealize edilmiş bedenin tüketim nesnesi olarak sunumu: Mavi Jeans reklamları. Yeni Yüzyılda İletişim Çalışmaları Dergisi, 3(5), 81-96.
• Cemal, A. (2015). Sanat üzerine denemeler (3. baskı). Can Yayınları.
• Charlton, C. (10 Eylül 2014). Landscapes that are out of this world: Artist creates fantastically surreal vistas. https://www.dailymail.co.uk/news/article-2750431/It-s-sew-cold-Turning-autumn-winter-needle-thread-neat-idea-laying-roads-artist-creates-fantastic-surreal-landscapes.html
• Costa, A. L. (2003). Communities for developing minds. İçinde D. Fasko, JR. (Ed.), Critical thinking and reasoning: Current research, theory, and practice (ss. 47-65). Hampton Press.
• Coşkun, E. E. (2017). Dünya sinema akımları (3. Baskı). Phoenix Yayınevi.
• Cüceloğlu, D. (1993). İyi düşün doğru karar ver: Etkili yaşamın temel boyutları üzerine Yakup Bey’le söyleşiler. Sistem Yayıncılık.
• Çoban, A. İ. & Buz, S. (2008). Eleştirel teori: Gelişimi, kabulleri ve sosyal hizmette kullanımı. Toplum ve Sosyal Hizmet. 19(1), 71-88.
• Daniel Fasko, J. (2003). Critical thinking: Origins, historical development, future directions. İçinde D. Fasko, Jr. (Ed.), Critical thinking and reasoning: Current research, theory, and practic (ss. 3-18). Hampton Press.
• Dumitru, D. (2019). Creating meaning. The importance of Arts, Humanities and Culture for critical thinking development. Studies in Higher Education, 44(5), 870-879.
• Eczacıbaşı. (1997). Eczacıbaşı sanat ansiklopedisi. 1. Cilt. Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları.
• Elmas, H. & Macar K. (2021). Resim sanatında su ve bulut temasına sürrealist yaklaşımlar. İdil, 80(Nisan), 629–639. https://doi:10.7816/idil-10-80-07
• Ennis, R. H. (2003). Critical thinking assessment. İçinde D. Fasko, Jr. (Ed.), Critical thinking and reasoning: Current research, theory, and practic (ss. 293-313). Hampton Press.
• Erkman Akerson, F. (2019). Göstergebilime giriş (2. baskı). Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• Ezilmez, İ. (15 Kasım 2021). İnsan ve Doğanın İlişkisine Edebiyata Bakışı: Ekoeleştiri (Ekoeleştiri) Nedir? https://www.typelish.com/b/insan-ve-doganin-iliskisine-edebiyat-bakisi-ekoelestiri-ecocriticism-nedir-100605
• Ferguson, K.L. (2017). Digital Surrealism: Visualizing Walt Disney Animation Studios. Digital Humanities Qarterly, 11(1), 1-29.
• Fiske, J. (2017). İletişim çalışmalarına giriş (S. İrvan, Çev.) (5. baskı). Pharmakon Yayınevi.
• Grzymkowski, E. (2017). Sanat 101: Leonardo da Vinci’den Andy Warhol’a sanat hakkında bilmeniz gereken her şey (O. Düz, Çev.) (4. baskı). Say Yayınları.
• Guiraud, P. (2016). Göstergebilim (M. Yalçın, Çev.) (3. baskı). İmge Kitabevi.
• Gündüz, E. N. & Özener, O. Ö. (2024). Digital Surrealism: Video game space. Journal of Computational Design, 5(1), 139-162. https://doi.org/10.53710/jcode.1419955
• Hadžiselimović, D. (2023). Tehnički aspekti fotomanipulacije: Proučavanje tehnika i alata potrebnih za stvaranje fotomanipulacije [Master’s thesis, Sveučilište u Zagrebu Grafički Fakultet]. http://repozitorji.grf.unizg.hr/islandora/object/grf:3895
• Halpern, D. F. (2007). The nature and nurture of critical thinking. İçinde R. J. Sternberg, H. L. Roediger III & D. F. Halpern (Eds.), Critical thinking in psychology (1. Baskı, ss. 1-14). Cambridge University Press.
• Hançerlioğlu, O. (2006). Felsefe sözlüğü (15. baskı). Remzi Kitabevi.
• Heidegger, M. (2020). Düşünmek ne demektir? (İ. Turan, Çev.) (3. baskı). Dergâh Yayınları.
• İlkdoğan, H. (2017). Üç Oda ve Üç Zaman, "Okuyucu Filmi" Göstergebilimsel Analizi. İdil, 6 (38), 2817-2833. https://doi.org/10.7816/idil-06-38-13
• Johansson, E. (t.y.). Frequently asked questions. Erik Johansson surreal photography. https://www.erikjo.com/faq.
• Karakas, S.L. (2010). Creative and critical thinking in the arts and sciences: Some examples of congruence (Report). Forum on Public Policy: A Journal of the Oxford Round Table, 1-9.
• Kartashov, A. (2018). Strategies of digital surrealism in contemporary western cinema. [Master of Arts, Saint Petersburg State University]. https://core.ac.uk/download/213427345.pdf
• Li, J. & Qi, Y. (2025). Arts education and its role in enhancing cognitive development: A quantitative study of critical thinking and creativity in higher education. Cognitive Development, 74(13), 1-19.
• Lovelace, A. (2010). Iconic photos of the Vietnam War era: A semiotic analysis as a means of understanding. The Elon Journal of Undergraduate Research in Communications, 1(1), 35-45.
• Mansuroğlu, A. (2022). Dadaizm’den Sürrealizm’e: Aykırı bir görüşü üretime dönüştüren sürrealizm akımının incelenmesi. STAR - Sanat ve Tasarım Araştırmaları Dergisi, 3(5), 78-92.
• McGinity, L. (2012a). Sürrealizm (Gerçeküstücülük). İçinde S. Farthing (Ed.), Sanatın tüm öyküsü (G. Aldoğan & F. Candil Çulcu, Çev.) (ss. 426-429). Hayalperest Yayınevi.
• McGinity, L. (2012b). Belleğin sürekliliği 1931: Salvador Dali 1904-89. İçinde S. Farthing (Ed.), Sanatın tüm öyküsü (G. Aldoğan & F. Candil Çulcu, Çev.) (ss. 430-431). Hayalperest Yayınevi.
• Merjian, A. H. (7 Nisan 2022). Surrealism and politics. https://www.artnews.com/art-in-america/features/surrealism-global-politics-1234624356/
• Pantovich, M. (20 Temmuz 2012). Interview with Master Photo Manipulator Erik Johansson. https://www.justluxe.com/lifestyle/arts/feature-1798987.php
• Passeron, R. (1982). Sürrealizm sanat ansiklopedisi (S. Tansuğ, Çev.) (1. baskı). Remzi Kitabevi.
• Paul, R., & Elder, L. (2016). Kritik düşünce: Yaşamınızın ve öğrenmenizin sorumluluğunu üstlenmek için araçlar (G. Sart, Çev.) (3. baskı). Nobel Akademik Yayıncılık.
• Rifat, M. (2019). XX. Yüzyılda dilbilim ve göstergebilim kuramları-1: Tarihçe ve eleştirel düşünceler (6. baskı). Yapı Kredi Yayınları.
• Rosenthal, M., & Yudin, P. (1997). Felsefe sözlüğü (A. Çalışlar, Çev.) (5. baskı). Sosyal Yayınlar.
• Ruggiero, V. R. (2017). Eleştirel düşünme için bir rehber (Ç. Dedeoğlu, Çev.) (1. baskı). Alfa Yayınları.
• Ryoo, J. J. & McLaren, P. (2010). Critical Theory. İçinde P. Peterson, E. Baker, B. McGaw (Eds.) International Encyclopedia of Education, (3rd Edition ss. 348-353). Elsevier.
• Sözen, M., & Tanyeli, U. (2011). Sanat kavram ve terimleri sözlüğü: Resim, heykel, mimarlık, geleneksel Türk sanatları, uygulamalı sanatlar ve genel sanat kavramları (10. Baskı). Remzi Kitabevi.
• Şahinel, S. (2002). Eleştirel düşünme. Pegema Yayıncılık.
• Thomson, L. (2014). Sürrealistler: Ayrıntıda sanat (A. Berktay, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Timuçin, A. (2000). Felsefe sözlüğü (3. baskı). Bulut Yayınları.
• Tosun, A. E. (2021). Fotoğraf, sürrealizm ve psikanaliz ilişkisi çerçevesinde portre fotoğrafçılığı: Philippe Halsman ve Dali Atomicus. Ege Üniversitesi İletişim Fakültesi Yeni Düşünceler Hakemli E-Dergisi, (15), 125-142.
• Turan, A. (2022). Reklamlarda göstergebilimsel bir analiz: Ziraat Bankası 152. Yıl reklam filmi. Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 5(1), 171-195.
• Ulutaş, S., & Çevik, S. K. (2015). Propaganda amaçlı belgesel basın fotoğraflarının anlam sorunu ve fotoğrafın göstergebilimsel incelemesi. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 1(2), 25-39.
• Wang, X. & Puntien, P. (2023). Fusion and conflict: The development trajectory of surrealist digital art in China and its implications. Procedia of Multidisciplinary Research, 1(9), 1-10.
• Yılmaz, M. (2005). Modernizmden postmodernizme sanat (1. baskı). Ütopya Yayınevi.