Mekânın Üretimi ve Eleştirel Söylem: Ekümenopolis Belgeselinde Kentleşme ve Kentlilik

Yıl 2025, Cilt: 18 Sayı: Sinema Özel Sayısı, 230 - 255, 25.12.2025

Mikail Boz

https://doi.org/10.18094/josc.1811921

Öz

Artan göç ve nüfusla tarihte hiç olmadığı kadar büyüyen kentler, günümüzde önemli bir dönüşümün eşiğindedir. Yunan mimar ve kent planlamacısı Constantinos Doxiadis, 1960’lı yıllarda ileri sürdüğü ekümenopolis kavramıyla, yüz elli yıllık tarihi bir süreçte dünyadaki tüm kentleri birleştirecek, bir megakent, bir ekümenopolisin kurulmakta olduğunu haber vermiştir. Doxiadis’in bir kaçınılmazlık olarak gördüğü bu süreç, bazı belgeselcileri endişelendirmektedir. İmre Azem 2011 yılında yayınlanan Ekümenopolis: Ucu Olmayan Şehir belgeseliyle İstanbul’da, belgeselin çekildiği dönemde yapılan Üçüncü Köprü tartışmaları üzerinden kentsel dönüşüm projelerini ve yapılaşmayı sorgulamaktadır. Belgesel C. Doxiadis’in ekümenopolis öngörüsünü, İstanbul’un bir distopya ve “nekropolis”e dönüşme tehlikesi üzerinde tartışmaktadır. Bu çalışma eserin retoriğini kent sosyolojisi açısından ele almayı amaçlamaktadır. Çalışmada nitel, betimsel içerik analizi yöntemi kullanılmış, bu yolla hem belgeselin üslubuna hem de bu üslubun altında yatan çeşitli anlamlara ulaşılmıştır. Çalışmanın sonucunda, belgeselin “ucu olmayan şehre” yönelik distopik karşı söylemi üç ana tema üzerinden yapılandırdığı görülmüştür: İlki İstanbul'daki mekânın, eleştirel teoride belirtildiği gibi “metalaşması” ve ranta dayalı dönüşümüdür. İkincisi kentsel dönüşümün “seçkinleştirme” pratiğine dönüşmesi, bunun yarattığı “sınıfsal ayrışma” ve sosyal “yabancılaşma”dır. Son olarak “kent hakkı” mücadelesinin “nekropolis” tehlikesine karşı duruş olarak sunulması. Belgesel, bu eleştirel çerçeveyle izleyiciyi ideal, eşitlikçi, heterojen bir mekân tasavvuruna davet etmektedir.

Anahtar Kelimeler

İmre Azem , Ekümenopolis , Belgesel , Kentleşme , Modernleşme

Etik Beyan

Çalışma, etik onay gerektiren herhangi bir insan katılımcı veya hayvan içermemektedir.

Destekleyen Kurum

Yoktur.

The Production of Space and Critical Discourse: Urbanization and Urbanity in Ecumenopolis

Öz

Cities, growing at an unprecedented rate due to increasing migration and population, are now on the verge of a significant transformation. Greek architect and urban planner Constantinos Doxiadis, with his concept of the ecumenopolis proposed in the 1960s, predicted the establishment of a megacity, an ecumenopolis, which would unite all the cities of the world over a period of 150 years. This process, which Doxiadis saw as inevitable, is a cause for concern for some documentary filmmakers. In his documentary Ecumenopolis: City Without Limits (2011), Imre Azem questions urban transformation projects and construction in Istanbul through the lens of the debates surrounding the third bridge that were taking place at the time the documentary was shot. The documentary discusses C. Doxiadis's vision of the ecumenopolis, focusing on the risk of Istanbul becoming a dystopia and a “necropolis”. This study aims to examine the rhetoric of work from the perspective of urban sociology. Using qualitative, descriptive content analysis, this study examines both the stylistic elements of the documentary and the underlying sociological meanings. The study reveals that the documentary constructs its dystopian counter-narrative about the “city without limits” around three main themes: The first is the “commodification” and rent-driven transformation of space in Istanbul, as described in critical theory. The second is the transformation of urban renewal into a practice of “gentrification,” the resulting “class division” and social “alienation.” Finally, the presentation of the “right to the city” struggle as a stance against the danger of the “necropolis”. Within this critical framework, the documentary invites the viewer to imagine an ideal, egalitarian, heterogeneous space.

Anahtar Kelimeler

Imre Azem , Ecumenopolis , Documentary , Urbanization , Modernization

Etik Beyan

The study did not involve any human participants or animals requiring ethical approval.

Destekleyen Kurum

None.

Kaynakça

• Azem, İ. (Direktör). (2011). Ekümenopolis: Ucu olmayan şehir [Belgesel].
• Aziz, A. (2014). Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri ve Teknikleri (9. bs). Nobel Yayıncılık.
• Benjamin, W. (2014). Pasajlar (A. Cemal, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
• Best, S., & Kellner, D. (2011). Postmodern teori (M. Küçük, Çev.; 2. bs). Ayrıntı Yayınları.
• Bloch, E. (1977). Nonsynchronism and the Obligation to Its Dialectics (M. Ritter, Çev.). New German Critique, Spring(11), 22-38.
• Brenner, N., & Schmid, C. (2014). Planetary urbanization. İçinde N. Brenner (Ed.), Implosions/explosions: Towards a study of planetary urbanization. Jovis Verlag.
• Castells, M. (2017). Kent, sınıf, iktidar (A. Türkün, Çev.; 2. bs). Phoenix Yayınevi.
• Crutzen, P. J. (2002). Geology of mankind. Nature, 3(415), 23. https://doi.org/10.1038/415023a
• Demirhan, A. (2004). Modernlik. İnsan Yayınları.
• Doxiadis, C. A. (1968). Ecumenopolis: Tomorrow’s city. İçinde Encyclopaedia Britannica (ss. 1- 34). http://archive.eclass.uth.gr/eclass/modules/document/file.php/MHXD236/ecumeno polis%20tommorow%27s%20city.pdf
• Doxiadis, C. A. (1969). Ecumenopolis, world-city of tomorrow. Impact of Science on Society, 19(2), 179-193.
• Durkheim, E. (2013). Toplumbilimin yöntem kuralları (Ö. Ozankaya, Çev.). Cem Yayınevi.
• Elias, N. (2000). Zaman üzerine (V. Atayman, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Elias, N. (2004a). Uygarlık süreci: C. I (E. Ateşman, Çev.; 3. bs). İletişim Yayınları.
• Elias, N. (2004b). Uygarlık süreci: C. II (E. Özbek, Çev.; 2. bs). İletişim Yayınları.
• Engels, F. (2013). İngiltere’de işçi sınıfının durumu (O. Emre, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Evecen, G., & Can, A. (2017). Belgesel filmde anlatı-anlatıcı ilişkisi: “Grizzly Man” belgesel filmi örneği. Selçuk İletişim, 10(1), 282-294. https://doi.org/10.18094/josc.309605
• Giddens, A. (2012a). Sosyoloji (H. Özel, A. Sönmez, Z. Mercan, İ. Yılmaz, E. Rızvanoğlu, M. A. Sarı, Ş. P. Güzel, & M. Özcan, Çev.; 1. bs). Kırmızı Yayınları.
• Giddens, A. (2012b). Sosyoloji. Kısa fakat eleştirel bir giriş (Ü. Y. Battal, Çev.; 4. bs). Siyasal Kitabevi.
• Goffman, E. (2017). Kamusal alanda ilişkiler (M. F. Karakaya, Çev.). Heretik Yayınları.
• Habermas, J. (2003). Kamusallığın yapısal dönüşümü (T. Bora & M. Sancar, Çev.; 5. bs). İletişim Yayınları.
• Harvey, D. (2010). Postmodernliğin durumu (S. Savran, Çev.; 5. bs). Metis Yayınları.
• Harvey, D. (2012). Paris, modernitenin başkenti (B. Kılınçer, Çev.). Sel Yayınları.
• Harvey, D. (2013). Asi şehirler: Şehir hakkından kentsel devrime doğru (A. D. Temiz, Çev.). Metis Yayınları.
• Hobsbawm, E. (2011). Kısa 20. Yüzyıl: Aşırılıklar çağı (Y. Alogan, Çev.; 5. bs). Everest Yayınları.
• Horn, P., Cardoso, A. C., & Alfaro d’Alençon, P. (2018). Introduction. İçinde P. Horn, P. Alfaro d’Alencon, & A. C. Duarte Cardoso (Ed.), Emerging Urban Spaces: A Planetary Perspective (ss. 1-19). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978- 3-319-57816-3_1
• Lefebvre, H. (1991). The production of space (D. Nicholson-Smith, Çev.). Blackwell Publishing.
• Levi-Strauss, C. (1994). Yaban düşünce (T. Yücel, Çev.; 1. bs). Yapı Kredi Yayınları.
• Marshall, G. (2005). Sosyoloji sözlüğü (O. Akınhay & D. Kömürcü, Çev.). Bilim ve Sanat Yayınları.
• Marx, K. (1979). Ekonomi politiğin eleştirisine katkı (S. Belli, Çev.; 4. bs). Sol Yayınları.
• Marx, K., & Engels, F. (2013). Alman ideolojisi (T. Ok & O. Geridönmez, Çev.; 2. bs). Evrensel Basım Yayın.
• Merleau-Ponty, M. (2020). Algının fenomenolojisi (E. Sarıkartal & E. Hacımuratoğlu, Çev.; 2. bs). İthaki Yayınevi.
• Monnier, G. (2006). Mimarlık tarihi (3. bs). Dost Yayınları.
• Monte-Mór, R. L. (2018). Urbanisation, Sustainability and Development: Contemporary Complexities and Diversities in the Production of Urban Space. İçinde P. Horn, P. A. d’Alençon, & A. C. Cardoso (Ed.), Emerging Urban Spaces (ss. 201-215). Springer International Publishing.
• Mumford, L. (2007). Tarih boyunca kent (G. Koca & T. Tosun, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Nguyen, C. T. (2020). Echo chambers and epistemic bubbles. Episteme, 17(2), 141-161. https://doi.org/10.1017/epi.2018.32
• Simmel, G. (2009). Bireysellik ve kültür (T. Birkan, Çev.). Metis Yayınları.
• Smith, N., & Williams, P. (2015). Ortodoks yaklaşıma alternatifler: Tartışmaya davet (M. Uzun, Çev.). İçinde N. Smith & P. Williams (Ed.), Kentin mutenalaştırılması (ss. 11-26). Yordam Kitap.
• Stavrides, S. (2019). Müşterek Mekan (2. bs). Sel Yayınları.
• Süalp, Z. T. A. (2004). ZamanMekan. Kuram ve sinema. Bağlam Yayınları.
• Şenel, A. (1995). İlkel topluluktan uygar topluma (4. Basım). Bilim ve Sanat Yayınları.
• TDK. (1998). Mekan. İçinde Türkçe Sözlük (8. bs, C. 2). Türk Dil Kurumu.
• Tsavdaroglou, C. (2018). The Ecumenical ‘Right to the City’: Urban Commons and Intersectional Enclosures in Athens and Istanbul. İçinde P. Horn, P. Alfaro d’Alencon, & A. C. Duarte Cardoso (Ed.), Emerging Urban Spaces: A Planetary Perspective (ss. 21-41). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-319-57816-3_2
• TÜİK. (2023, Mayıs 11). Kent-Kır Nüfus İstatistikleri, 2022. Türkiye İstatistik Kurumu. https://data.tuik.gov.tr/bulten/index?p=kent-kir-nufus-istatistikleri-2022-49755
• TÜİK. (2024, Temmuz 30). Nüfus Projeksiyonları, 2023-2100. Türkiye İstatistik Kurumu. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Nufus-Projeksiyonlari-2023-2100-53699
• Wirth, L. (1938). Urbanism as a way of life. The American Journal of Sociology, XLIV(1), 1-24. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (8. bs). Seçkin Yayıncılık