Lavoisier’in Kütlenin Korunumu Yasasına İlişkin Görüşlerinin Temeli: Deneysel mi, Felsefi mi?

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1, 51 - 80, 27.03.2026

Safiye Temel Aslan

https://doi.org/10.37995/jotcsc.1871107

https://izlik.org/JA79JP59CB

Öz

Bu çalışmada lise düzeyindeki ders kitaplarında kütlenin korunumu yasasının, bilim tarihinden hangi bilim insanlarının çalışmalarına ve görüşlerine yer verilerek açıklandığı ve bu bağlamda Lavoisier ile ilgili açıklamaların neler olduğu incelenmiştir. Çalışmanın amacı, ders kitaplarında kütlenin korunumu yasasına ilişkin sunulan açıklamaları bilim tarihi literatürüyle karşılaştırmak ve söz konusu açıklamaların tarihsel bağlamla ne ölçüde uyum gösterdiğini belirlemektir. Bunun, bilimsel bilginin nasıl oluşturulduğunu anlama açısından bir bakış açısı sunabileceği değerlendirilmektedir. Çalışma, nitel araştırma kapsamında olup doküman incelemesi yoluyla veriler toplanmıştır. Çalışmanın veri kaynağını, son on yılda Türkiye’de Millî Eğitim Bakanlığı Talim Terbiye Kurulu Başkanlığınca ders kitabı olarak okutulmasına onay verilmiş ve yayımlanmış on bir adet 9 ve 10. sınıf kimya ders kitabı oluşturmuştur. Verilerin analizinde içerik analizi kullanılmıştır. Bulgular; incelenen ders kitaplarında kütlenin korunumu yasasının yalnızca Lavoisier’in çalışma ve görüşlerine yer verilerek açıklandığı, Lavoisier’in çoğunlukla yasayı bulan kişi olarak sunulduğu ve bunu deneysel çalışmalarına dayalı olarak yaptığı yönündedir. Çalışmanın bulguları, konuyla ilgili bilim tarihi çalışmaları ışığında tartışılmış ve ders kitaplarındaki bazı açıklamaların bilim tarihi incelemeleriyle uyumlu olmadığı sonucuna varılmıştır. Ders kitaplarında bilim tarihine yer verilirken ilgili çalışmaların daha dikkatli bir şekilde incelenmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kütlenin korunumu yasası , Lavoisier , ders kitapları

The Basis of Lavoisier's Views on the Law of Conservation of Mass: Experimental or Philosophical?

https://izlik.org/JA79JP59CB

Öz

This study examines how the law of conservation of mass is presented within the historical context of science in high school chemistry textbooks, which scientists and scientific works are cited, and how Lavoisier is portrayed in this context. The study aims to compare textbook accounts of the law with studies in the history of science and to determine the extent to which these accounts are consistent. In doing so, it seeks to contribute to understanding how scientific knowledge is constructed and, consequently, to discussions of the nature of science. A qualitative research design was employed, and data were collected through document analysis. Eleven 9th- and 10th-grade chemistry textbooks that were approved by the Ministry of Education in Türkiye over the past decade were examined. The data were analyzed using content analysis. The findings show that the law of conservation of mass is explained in the textbooks solely through reference to Lavoisier’s experiments and views, with Lavoisier mostly presented as the discoverer of the law. A comparison of textbook accounts with studies in the history of science indicates that some explanations are not consistent with historical findings. The study recommends that historical studies be examined more carefully when incorporating the history of science into textbooks.

Anahtar Kelimeler

Law of conservation of mass , Lavoisier , textbooks

Kaynakça

• Alpaydın, S., & Şimşek, A. (2017). Genel kimya. Eğitim Yayınevi.
• Bensaude-Vincent, B., & Journet, N. (1993). Rien ne se perd, rien ne se crée: Tout se pèse. Les Cahiers de Science & Vie, (14), 42-62. https://www.scribd.com/document/760014617/Les-Cahiers-de-Science-Vie-Collectif-Lavoisier-14-Excelsior-Publications-1993#page=43
• Bilkent Felsefe Sözlüğü (t.y.). A priori knowledge. Retrieved August 17, 2025, from https://logos.bilkent.edu.tr/index.php/a-priori-knowledge/
• Bird, A. (2025). Thomas Kuhn. In E. N. Zalta & U. Nodelman (Eds.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy. The Metaphysics Research Lab, Department of Philosophy, Stanford University. https://plato.stanford.edu/archives/fall2025/entries/thomas-kuhn/
• Encyclopaedia Britannica (2025). A priori knowledge. Retrieved August 17, 2025, from https://www.britannica.com/topic/a-priori-knowledge
• Bunge, M. (1967). Scientific research II: The search for truth. Springer-Verlag. https://www.scribd.com/document/383695403/Studies-in-the-Foundations-Methodology-and-Philosophy-of-Science-3-2-Mario-Bunge-Auth-Scientific-Research-II-the-Search-for-Truth-Springer-Verla#page=277
• Cansız Aktaş, M. (2019). Nitel veri toplama teknikleri. İçinde H. Özmen, & O. Karamustafaoğlu (Eds.), Eğitimde araştırma yöntemleri (ss. 113-136). Pegem Akademi.
• Chan, M., Tan, Y. L. K., & Subramaniam, R. (2024). Depiction of scientific principles, laws and theories in chemistry textbooks used by students in Singapore. Chemistry Education Research and Practice, 25(3), 687–702. https://doi.org/10.1039/d3rp00325f
• Chastain, B. B. (1989). Books of the chemical revolution. Bulletin for the History of Chemistry, 5, 34-37.
• Creswell, J. W. (2013a). Araştırma deseni (S. B. Demir, Çev.). Eğiten Kitap.
• Creswell, J. W. (2013b). Nitel araştırma yöntemleri (M. Bütün ve S. B. Demir, Çev. Ed.). Siyasal Kitabevi.
• Crowell, B. (2016). Light and matter. https://resources.saylor.org/wwwresources/site/wpcontent/uploads/2016/10/Light-and-Matter.pdf
• de Berg, K. (2013, June 19-22). The interaction between facts, ideas, and language in Lavoisier's chemistry practice: The case of the study of the composition of air. International History, Philosophy, and Science Teaching (IHPST) Group 13th Biennial Conference, Pittsburgh, PA.
• Desgranges, C., & Delhommelle, J. (2020). A mole of chemistry: An historical and conceptual approach to fundamental ideas in chemistry. CRC Press.
• Doğan, N., Çakıroğlu, J., Bilican, K., & Çavuş, S. (2009). Bilimin doğası ve öğretimi. Pegem Akademi.
• Dursun, M. F., Gülbay, İ., Çetin, S., & Tek, Ü. (2008). Ortaöğretim kimya 9 ders kitabı. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, Devlet Kitapları.
• Ebbing, D. D., & Gammon, S. D. (2017). General chemistry (11th edition). Cengage Learning.https://www.academia.edu/44700082/E_B_B_I_N_G_G_A_M_M_O_N_C_h_e_m_i_s_t_r_y_General_EL_E_V_E_N_T_H_E_D_I_T_I_O_N
• Eroğlu Doğan, E., Ekinci, R., & Doğan, D . (2020). Fen bilimleri ders kitapları ile ilgili yapılan çalışmaların incelenmesi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9 (5), 3479-3499. http://www.itobiad.com/tr/pub/issue/57287/734864
• Gedikli, M. E. (2022). Kant’ta saf doğa biliminin imkânı ve ilkeleri. AHBVÜ Edebiyat Fakültesi Dergisi (HEFAD), 2(6), 129-140.
• Guerlac, H. (1961). Lavoisier-the crucial year: The background and origin of his first experiments on combustion in 1772. Cornell University Press. https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/62166/9781501746642.pdf?sequence=1&isAllowed=y
• Hakyemez, A. D. (2019). Kant’ın sentetik a priori’sinin doğa bilimlerinde temellendirilmesi [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Holmes, F. L. (1985). Lavoisier and the chemistry of life: an exploration of scientific creativity. University of Wisconsin Press. https://archive.org/details/lavoisierchemist0000holm/mode/1up
• Holmes, F. L. (1989). Lavoisier the experimentalist. Bulletin for the History of Chemistry, 5, 24-31.
• Kolaç, E. (2003). İlköğretim dördüncü sınıf Türkçe ders kitaplarının öğretmen görüşlerine dayalı olarak değerlendirilmesi. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(1), 105-137.
• Kuhn, T. S. (2006). Bilimsel devrimlerin yapısı (N. Kuyaş, Çev.). Kırmızı Yayınları.
• Lavoisier, A. (1789). Traité élémentaire de chimie, tomes 1 & 2. Chez Cuchet. https://www.gutenberg.org/cache/epub/52489/pg52489-images.html
• Lewis, G. N. (1926). The anatomy of science. Yale University Press. https://archive.org/details/anatomyofscience00lewi/page/n9/mode/2up
• Lomonosov, M. V. (1760). Meditations on solidity and fluidity of bodies (Translated to English from Russian by V. Shiltsev). https://arxiv.org/pdf/1801.00909
• Martins, R. A. (2019). Émile Meyerson and mass conservation in chemical reactions: a priori expectations versus experimental tests. Foundations of Chemistry, 21(1), 109–124.
• Martins, R. A. (2021). Studies in history and philosophy of science II. Quamcumque Editum. https://www.ghtc.usp.br/livros%20RM%202022/Studia-3-1-web.pdf
• McMurry, J. E., Fay, R. C., & Robinson, J. K. (2017). Kimya 1. cilt (7. Basımdan çeviri, C. Uyanık, Çev. Ed.). Literatür Yayıncılık.
• Meyerson, E. (1930). Identity and reality. George Allen & Unwin Ltd. https://archive.org/details/dli.ministry.14438/page/n7/mode/2up
• Milanovic, V. D., & Trivic, D. D. (2017). History of chemistry as a part of assessment of students’ understanding of the law of conservation of mass. Journal of Baltic Science Education, 16(5), 780-796.
• Miles, M. B., & Huberman, A. M. (2015). Nitel veri analizi (S. A. Altun ve A. Ersoy, Çev. Ed.). Ankara: Pegem Akademi.
• Okun, L. B. (2007, August 23-29). The evolution of the concepts of energy, momentum, and mass from Newton and Lomonosov to Einstein and Feynman. Proceedings of the 13th Lomonosov Conference on Elementary Particle Physics, Moscow, Russia, pp. 20-35. http://www.itep.ru/science/doctors/okun/publishing_eng/em_28.pdf
• Pehlivan, E. (2020). A priori/a posteriori. KLU Felsefe Ansiklopedisi. Retrieved August 17, 2025, from https://www.klufelsefe.com/kelime/a-priori-a-posteriori/
• Pomper, P. (1962). Lomonosov and the discovery of the law of the conversation of matter in chemical transformations. Journal of the Society for the Study of Alchemy and Early Chemistry (Ambix), 10(3), 119-127. https://gidropraktikum.narod.ru/Lomonosov-Pomper-1962.pdf
• Rey, J. (1895). On an enquiry into the cause wherefore tin and lead increase in weight on calcination (1630). Verlag nicht ermittelbar. https://books.google.com.tr/books?id=g1m7K-f2sGkC&printsec=frontcover&hl=tr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=snippet&q=Let%20there%20be%20taken%20a%20portion&f=false
• Rowlett, R. (2002). How many? A dictionary of units of measurement. https://www.ibiblio.org/units/dictQ.html#quintal
• Salgar, E. (2022). Atomcu felsefe ve modern bilim. Kilikya Felsefe Dergisi, (2), 102-121.
• Schwartz, A. T. (1989). Instruments of the revolution: Lavoisier's apparatus. Bulletin for the History of Chemistry, 5, 31-34.
• Siegfried, R. (1989). Lavoisier and the conservation of weight principle. Bulletin for the History of Chemistry, 5, 18-24. https://acshist.scs.illinois.edu/bulletin_open_access/FullIssues/bhc1989n05f.pdf
• Taşkın, Ü. (2005). Osmanlı Devleti’nde kullanılan ölçü ve tartı birimleri [Yayımlanmamış yüksek tezi]. Fırat Üniversitesi.
• Tekin, Ö. F. (2025). Atomun izinde: Felsefi kökenlerden çağdaş fizik kuramlarına tarihsel bir inceleme. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 25(2), 952-968. https://doi.org/10.11616/asbi.1658351
• This, H., Méric, R., & Cazor, A. (2006). Lavoisier and meat stock. Comptes Rendus Chimie, 9(11-12), 1510–1515. https://doi.org/10.1016/j.crci.2006.07.002
• TDV İslam Ansiklopedisi (2025). A priori. Retrieved August 17, 2025, from https://islamansiklopedisi.org.tr/a-priori
• Umland, J. B. (1993). General chemistry. West Publishing Company. Weizsäcker, C. F. V. (1971). Kant's 'first analogy of experience' and conservation principles of physics. Synthese, 23(1-2), 75-95.
• Whitaker, R. D. (1975). An historical note on the conservation of mass. Journal of Chemical Education, 52(10), 658-659.
• 1. Altunbaş, D. (2024). Ortaöğretim kimya 10 ders kitabı. Ata Yayıncılık. TTKB Onay Tarihi/Sayı: 28.12.2023/118. ISBN: 978-605-261-587-4.
• 2. Bayrak, A., Altaş, H. N., & Zenger, S. (2025). Kimya 10. sınıf ders kitabı. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, Devlet Kitapları. TTKB Onay Tarihi/Sayı: 09.05.2025/ 132127264. ISBN: 978-975-11-8919-6.
• 3. Çetin, K., Boztepe M. K., & Kule, N. (2021). Ortaöğretim fen lisesi kimya 10 ders kitabı. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, Devlet Kitapları. TTKB Onay Tarihi/Sayı: 24.06.2019/15. ISBN: 978-975-11-5252-7.
• 4. Çiçek, K., Demirol, M., Bozyil, O., Danışman, O., & Yıldız, S. (2023). Ortaöğretim kimya 10 ders kitabı. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, Devlet Kitapları. TTKB Onay Tarihi/Sayı: 25.07.2018/99. ISBN: 978-975-11-6786-6.
• 5. Ertekin, A. B., Kurt, A., Demirbaş, O., & Erkuş, S. (2018). Ortaöğretim fen lisesi kimya 9 ders kitabı. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, Devlet Kitapları. TTKB Onay Tarihi/Sayı: 25.06.2018/12254648. ISBN: 978-975-11-4563-5.
• 6. Güntut, M., Güneş, P., & Çetin, S. (2018). Ortaöğretim kimya 9 ders kitabı. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, Devlet Kitapları. TTKB Onay Tarihi/Sayı: 28.05.2018/78. ISBN: 978-975-11-4671-7.
• 7. Güntut, M., Güneş, P., & Çetin, S. (2021). Ortaöğretim kimya 10 ders kitabı. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, Devlet Kitapları. TTKB Onay Tarihi/Sayı: 28.05.2018/78. ISBN: -
• 8. Kıngır, S. (2016). Ortaöğretim kimya 9 ders kitabı. Tuna Yayıncılık. TTKB Onay Tarihi/Sayı: 30.11.2015/92. ISBN: 978-975-8198-75-7.
• 9. Komisyon (2016). Ortaöğretim kimya 9. sınıf. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, Devlet Kitapları. TTKB Onay Tarihi/Sayı: 31.07.2013/99. ISBN: 978-975-11-3770-8.
• 10. Yeşilova, E., Işık, A., Çetin, K., Amanvermez, M., Erkan Erkoç, N., Kule, N., Bozyıl, O., Danışman, O., Tetik, S. ve Akıncı, Ü. (2024). Kimya 9. sınıf ders kitabı. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, Devlet Kitapları. TTKB Onay Tarihi/Sayı: 17.07.2024/110460855. ISBN: 978-975-11-8038-4.
• 11. Yıldız, M. (2021). Ortaöğretim kimya 10 ders kitabı. Anadol Yayıncılık. TTKB Onay Tarihi/Sayı: 18.04.2019/8. ISBN: 978-605-65078-6-1.