Havacılıkta Açıklanabilir Yapay Zekâ (XAI) Araştırmalarının Entelektüel ve Sosyal Yapısı: Bibliyometrik ve Sistematik Bir Analiz

The aviation industry faces a trust challenge between the “black box” nature of artificial intelligence (AI) and the stringent certification requirements imposed by the High Reliability Organization (HRO) culture. This study examines the research field of Explainable Artificial Intelligence from a sociotechnical perspective, which could address this challenge. The study adopted a hybrid methodology: First, a bibliometric analysis was conducted on 331 documents retrieved from Scopus using VOSviewer and Biblioshiny. Second, a systematic content analysis was conducted on eight key articles on the “Trust and Certification” axis. The bibliometric analysis reveals both the structural anatomy and strategic dynamics of the field. The VOSviewer map demonstrated that the concept of “explainable AI” is structurally integrated within the same “Sociotechnical Core” as “Security Engineering”. The Biblioshiny Thematic Map strategically enriches this finding, positioning “Safety-Critical Systems” as a mature area of expertise and "risk management" as a future agenda. The systematic analysis shows that the literature aims to grant institutional legitimacy to AI in the eyes of authorities such as EASA/FAA through solutions such as "Trust and Assurance Frameworks" and "Safety Networks" (Kistan vd., 2018; Hernandez vd., 2021). This study demonstrates that xAI is not only a technical tool but also a fundamental institutional adaptation mechanism for trust-building, institutional learning, and risk management. The study provides a sociotechnical map that points to critical research gaps such as accountability and HMI (human-machine interaction) design.

Havacılık sektörü, yapay zekânın (YZ) "kara kutu" doğası ile Yüksek Güvenilirlikli Örgüt (HRO) kültürünün dayattığı katı sertifikasyon gereklilikleri arasında bir güven sorunuyla karşı karşıyadır. Bu çalışma, belirtilen sorunu ortadan kaldırabilecek Açıklanabilir Yapay Zekâ (YZ) araştırma alanını, sosyoteknik bir bakış açısıyla incelemektedir. Çalışmada hibrit bir metodoloji benimsenmiştir: İlk olarak, Scopus'tan alınan 331 belge üzerinde VOSviewer ve Biblioshiny programları kullanılarak bir bibliyometrik analiz gerçekleştirilmiş, ikinci olarak, "Güven ve Sertifikasyon" eksenindeki sekiz önemli makale üzerinde sistematik bir içerik analizi yapılmıştır. Bibliyometrik analiz, alanın hem yapısal anatomisini hem de stratejik dinamiklerini ortaya koymaktadır. VOSviewer haritası, “Açıklanabilir Yapay Zekâ” kavramının “güvenlik mühendisliği” ile aynı “Sosyoteknik Çekirdek” içinde yapısal olarak entegre olduğunu göstermiştir. Biblioshiny Tematik Haritası ise bu bulguyu stratejik olarak zenginleştirerek, “Güvenlik Açısından Kritik Sistemleri” olgun bir uzmanlık alanı ve “Risk Yönetimi” kavramını gelecekte yoğunlaşacak bir gündem olarak konumlandırmıştır. Sistematik analiz, literatürün “Güven ve Güvence Çerçeveleri” ve “Güvenlik Ağları” gibi çözümler aracılığıyla EASA/FAA gibi otoritelerin gözünde yapay zekaya kurumsal meşruiyet kazandırmayı amaçladığını göstermektedir (Kistan vd., 2018; Hernandez vd., 2021). Bu çalışma, xAI'nın yalnızca teknik bir araç değil, aynı zamanda güven oluşturma, kurumsal öğrenme ve risk yönetimi için temel bir kurumsal adaptasyon mekanizması olduğunu göstermektedir. Çalışma, hesap verebilirlik ve HMI (insan-makine etkileşimi) tasarımı gibi kritik araştırma boşluklarına işaret eden sosyoteknik bir harita sunmaktadır.