Bulaşıcı Olmayan Hastalıkları Önleyici Bir Araç Olarak Sağlık Vergileri: OECD Ülkeleri İncelemesi

Öz

Vergi sistemleri esas itibarıyla mali amaca ulaşmak için oluşturulsa da vergilerden iktisadi ve sosyal amaçlara ulaşmanın bir aracı olarak da faydalanılmaktadır. Zira, vergiler teşvik edici ya da caydırıcı yönde üretim, tüketim, tasarruf, yatırım gibi ekonomik kararları etkileyebilmektedir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) çeşitli raporlarında bulaşıcı olmayan hastalıkların gelişimini önleyerek kamu sağlığının geliştirilmesinde başka bazı önlemlerle birlikte özel tüketim vergisi uygulamasını etkin bir araç olarak önermektedir. Halk sağlığını tehdit eden tütün ürünleri, alkollü içkiler ve şekerle tatlandırılmış içeceklerin fiyatları üzerine konulacak tüketim vergileri ile fiyatlarını artırarak tüketimlerini düşürmenin halk sağlığı, ekonomi ve kamu bütçesi üzerinde olumlu etkiler oluşturacağına dikkat çekmektedir. Nitekim, vergiler negatif dışsallıkların içselleştirilmesi ve piyasa başarısızlıklarının giderilmesinin de aracıdır. Bu çalışma OECD ve WHO tarafından sağlık vergileri kapsamında ele alınan tütün ürünleri, alkollü içkiler ve şekerle tatlandırılmış içecekler üzerine uygulanan tüketim vergilerine odaklanmakta, sağlık vergilerinin, bir kamu politikası aracı olarak kamu sağlığının iyileştirilmesi ve kamusal kaynakların etkin kullanılarak toplumsal refahın yükseltilmesi amacıyla kullanılmasının önemine vurgu yapmaktır. Çalışmada, sağlık vergileri kavram ve kapsamı obezite vergileri ve günah vergileri ile karşılaştırmalı olarak ele alınmakta, sağlık vergisi türleri, gerekçeleri, yapısı ve etkileri belirtilmektedir. OECD’nin üye ülkelerinden sağladığı ve ilk kez yayınladığı verilere dayalı olarak, sağlık vergisi türlerinin toplam vergi gelirleri ve GSYH’ya oranı ortalamalarının 2000-2022 döneminde gösterdiği gelişim ile 2000 yılına göre 2022 yılında üye ülkelerde söz konusu vergi gelirlerinin GSYH’ya oranında meydana gelen değişim ortaya koyulmaktadır. Çalışma, halk sağlığına zarar veren maddeler ve üretim yöntemleri kullanılarak üretilmiş tüm malların sağlık vergisine konu edilerek sağlık vergileri kapsamının genişletilmesi önerisini getirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• sağlık vergileri
• obezite vergileri
• günah vergileri
• özel tüketim vergileri
• piyasa başarısızlıkları

Health Taxes as a Tool to Prevent Non-communicable Diseases: A Study of OECD Countries

Abstract

Although the tax system is primarily established to provide income to finance expenses, taxes are also used as a tool to achieve economic and social goals through various regulations. Taxes affect economic decisions such as production, consumption, savings, and investment as an incentive or disincentive tool. The World Health Organization, in various reports, suggests the implementation of special consumption taxes as an effective tool, along with other measures, to improve public health by preventing the development of non-communicable diseases. It emphasizes that imposing consumption taxes on products that threaten public health, such as tobacco products, alcoholic beverages, and sugar-sweetened drinks, will increase their prices and reduce their consumption, thereby having positive effects on public health, the economy, and the public budget. This study focuses on excise taxes on tobacco products, alcohol and sugar-sweetened beverages, which are considered health taxes by the OECD and the World Health Organization. It outlines the concept and scope of health taxes, examines developments in the period 2000-2022 based on OECD data, and analyzes the types of health taxes in terms of their justification, structure and impact, comparing changes in their magnitude in 2022 compared to 2000.

Keywords

• health taxes
• obesity taxes
• sin taxes
• excise taxes
• market failures

Kaynakça

1. Aktuğ, M., & Polat, S. (2016). Günah vergileri; ABD ve Türkiye’deki mevcut durumun karşılaştırılması. 1. Uluslararası Sosyal Bilimler Sempozyumu, 13-15 Ekim, Elazığ. https://www.researchgate.net/publication/324983729_Gunah_Vergileri_ABD_ve_Turkiye'deki_ Mevcut_Durumun_Karsilastirilmasi#fullTextFileContent google scholar
2. Andreyeva, T., Chaloupka, F. J., & Brownell, K. D. (2011). Estimating the potential of taxes on sugar-sweetened beverages to reduce consumption and generate revenue. Preventive Medicine, 52(6), 413–416. https://doi.org/10.1016/j.ypmed.2011.03.013 google scholar
3. Andreyeva, T., Marple, K., Marinello, S., Moore, T. E., & Powell, L. M. (2022). Outcomes following taxation of sugar-sweetened beverages: A systematic review and meta-analysis. JAMA Network Open, 5(6), e2215276. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2022.15276 google scholar
4. Anurag, S., Hauck, K., Hollingsworth, B., & Sicilian, L. (2014). The effects of taxing sugar-sweetened beverages across different income groups. Health Economics, 23, 1159–1184. https://doi.org/10.1002/hec.3070 google scholar
5. Ayas, I., & Saruç, N. T. (2017). Obezite vergisi üzerine inceleme. İ.Ü.İ.F. Maliye Araştırma Merkezi Konferansları, 61(1), 7–14. google scholar
6. Bardach, A., Caporale, J., Alcaraz, A., Augustovski, F., Huayanay-Falconí, L., Loza-Munarriz, C., Hernández-Vásquez, A., & Pichon-Riviere, A. (2016). Carga de enfermedad por tabaquismo e impacto potencial del incremento de precios de cigarrillos en el Perú. Revista Peruana de Medicina Experimental y Salud Pública, 33(4), 651–658. google scholar
7. Barry, M. P., & Ng, S. W. (2021). Sugar-sweetened beverage taxes: Lessons to date and the future of taxation. PLoS Medicine, 18(1), e1003412. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1003412 google scholar
8. Barrientos-Gutierrez, T., Zepeda-Tello, R., Rodrigues, E. R., Colchero, M. A., Rojas-Martinez, R., Lazcano-Ponce, E., Hernández-Ávila, M., Rivera-Dommarco, J., & Meza, R. (2017). Expected population weight and diabetes impact of the 1-peso-per-litre tax to sugar- sweetened beverages in Mexico. PLoS One, 12(5), e0176336. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0176336 google scholar

9. Buzgan, T., Çom, S., Irmak, H., Baykan, H., Aydın, E., & Taner, S. (2008). Tütün salgınını kontrol etmeye yönelik politika paketi. T.C. Sağlık Bakanlığı & Dünya Sağlık Örgütü. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/43888/9789241596633_tur.pdf?sequence=5 google scholar
10. Carmen, J., Lee, M., Roa, R., Herrera, V., Politis, M., & Motta, J. (2014). The association of tobacco control policies and the risk of acute myocardial infarction using hospital admissions data. PLoS One, 9(2), e88784. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0088784 google scholar
11. Chaloupka, F. J. (1999). How effective are taxes in reducing tobacco consumption? C. Jeanrenaud ve N. Soguel (Ed.), Valuing the cost of smoking: Assessment methods, risk perception and policy options (Vol. 13). Springer. https://doi.org/10.1007/978-94-011-4415-5_15 google scholar
12. Chaloupka, F. J. (1999). Curbing the epidemic: Governments and the economics of tobacco control. World Bank. https://documents. worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/914041468176678949 google scholar
13. Chaloupka, F. J., Powell, L. M., & Warner, K. E. (2019). The use of excise taxes to reduce tobacco, alcohol and sugary beverage consumption. Annual Review of Public Health, 40, 187–201. https://doi.org/10.1146/annurev-publhealth-040218-043816 google scholar
14. EU Commission. (2024). Health taxes from an EU perspective. https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/93844ea8-3133- 11f0-8a44-01aa75ed71a1/language-en. google scholar
15. Ferrante, D., Levy, D., Peruga, A., Compton, C., & Romano, E. (2007). The role of public policies in reducing smoking prevalence and deaths: The Argentina tobacco policy simulation model. Revista Panamericana de Salud Pública, 21, 37–49. https://pubmed.ncbi.nlm.nih. gov/17439692/ google scholar
16. Gelir İdaresi Başkanlığı. (2025). https://www.gib.gov.tr/fileadmin/mevzuatek/otv_oranlari_tum/15032025_3sayili.pdf google scholar
17. Goiana-da-Silva, F., Severo, M., Cruz e Silva, D., Gregorio, M. J., Allen, L. N., Muc, M., Morais, A., Torres, D., Miraldo, M., Eşrefiyan, H., Rito, A., Wickramasinghe, K., Breda, J., Darzi, A., Araújo, F., & Lopes, C. (2020). Projected impact of the Portuguese sugar-sweetened beverage tax on obesity incidence across different age groups: A modelling study. PLoS Medicine, 17(3), e1003037. https://doi.org/ 10.1371/journal.pmed.1003037 google scholar
18. Gökbunar, R., Doğan, A., & Utkuseven, A. (2015). Obezite ile mücadelede bir kamu politikası aracı olarak vergilerin değerlendirilmesi. google scholar Yönetim ve Ekonomi, 22(2), 581–602.http://yonetimekonomi.cbu.edu.tr/dergi/pdf/C22S22015/581-602.pdf google scholar
19. Harding, M., & Lovenheim, M. (2017). The effect of prices on nutrition: Comparing the impact of product- and nutrient-specific taxes. Journal of Health Economics, 53, 53–71. https://doi.org/10.1016/j.jhealeco.2017.02.003 google scholar
20. Jha, P., & Chaloupka, J. P. (2000). The economics of global tobacco control. BMJ, 321, 358–361.https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/ PMC1118333/ google scholar
21. Kagan, J., & Uradu, L. D. (2025, Mart 14). Sin tax definition and how it works. Investopedia. https://www.investopedia.com/terms/s/sin_ tax.asp google scholar
22. Kuzucu Yapar, B. (2023). Türkiye’de alkollü içecek kullanımı ile özel tüketim vergisi ilişkisi. A. Güner, G. A. Yılmaz, & B. Doğrusöz (Ed.), Güncel maliye tartışmaları – 4: Prof. Dr. Turgay Berksoy’a armağan. Seçkin Yayıncılık. google scholar
23. Lexpera. (t.y.). 8001 4760 Sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanununa Ekli (III) Sayılı Listenin (B) Cetvelinde Yer Alan Bazı Mallara Uygulanan Özel Tüketim Vergisi Oranları, Asgari Maktu ve Maktu Vergi Tutarlarının Yeniden Belirlenmesi ile Mezkûr Kanunun 12 nci Maddesinin (3) Numaralı Fıkrası Hükmünün Bu Mallarda 2024 Yılı Ocak-Haziran Dönemi İçin Uygulanmaması Hakkında Karar. https://www.lexpera.com.tr/resmi-gazete/metin/4760-sayili-ozel-tuketim-vergisi-kanununa-ekli-iii-sayili- listenin-b-cetvelinde-yer-alan-bazi google scholar
24. Mathers, C. D., & Loncar, D. (2006). Projections of global mortality and burden of disease from 2002 to 2030. PLoS Medicine, 3(11), e442. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.0030442 google scholar
25. Miracolo, A., Marisa, S., Mills, M., & Kanavos, P. (2021). Sin taxes and their effect on consumption, revenue generation and health improvement: A systematic literature review in Latin America. Health Policy and Planning, 36, 790–810. https://doi.org/10.1093/ heapol/czaa168 google scholar
26. Mutlu, A., & Işık, A. (2002). Sağlık ekonomisi ve politikaları (Yayın No. 14). Marmara Üniversitesi Maliye Araştırma ve Uygulama Merkezi. google scholar
27. OECD. (2024). Revenue statistics 2024: Health taxes in OECD countries, 1965–2023. https://www.oecd.org/en/publications/2024/11/ revenue-statistics-2024_6e88b46e.html google scholar
28. Polat, A. (2022). Sağlık politikası aracı olarak sigaranın vergilendirilmesi: Türkiye uygulamasının değerlendirilmesi. Gazi Kitabevi. google scholar
29. Powell, L. M., & Chaloupka, F. J. (2009). Food prices and obesity: evidence and policy imlications for taxes and subsidies. The Milbard Quarterly, 87(1), 229-257. doi: 10.1111/j.1468-0009.2009.00554.x. google scholar
30. Powell, L. M., Chriqui, J. F., Khan, T., Wada, R., & Chaloupka, F. J. (2013). Assessing the potential effectiveness of food and beverage taxes and subsidies for improving public health: A systematic review of prices, demand and body weight outcomes. Obesity Reviews, 14(2), 110–128. https://doi.org/10.1111/obr.12002 google scholar
31. PwC. (2024, Eylül 16). Tütün mamullerinde Uygulanan ÖTV Oranları ve Tutarlarında Değişiklik. https://www.pwc.com.tr/tr/hizmetlerimiz/ vergi/dolayli-vergi/bultenler/kdv-otv-bultenleri/2024/tutun-mamullerinde-uygulanan-otv-oranlari-ve-tutarlarinda-degisiklik. html google scholar
32. Roche M., Sandoval R. C., & Monterio M.G. (2023). Comparing taxes on alcoholic beveredges in the region of the Americas. Addiction, 118(7), 1389-1395. https://doi.org/10.1111/add.16146 google scholar
33. Sandalcı, U., & Sandalcı, İ. (2018). Türkiye’de günah vergileri kapsamında özel tüketim vergisi uygulaması ve etkinliği. International Journal of Economic Studies, 4(4), 1–14. google scholar
34. Saruç, N. T. (2015). Obezite ekonomisi, kamu politikaları-obezite vergileri. Seçkin Yayınları. google scholar
35. Sharma, A., Hauck, K., Hollingsworth, B., & Sicilian, L. (2014). The effects of taxing sugar-sweetened beverages across different income groups. Health Economics, 23, 1159–1184. https://doi.org/10.1002/hec.3070 google scholar
36. The Task Force on Fiscal Policy for Health. (2019, April). Health taxes to save lives: Employing effective excise taxes on tobacco, alcohol, and sugary beverages. https://www.drugsandalcohol.ie/30450/1/Health-Taxes-to-Save-Lives-Report.pdf google scholar
37. Vergiport. (2023, Aralık 29). Sigara ve bazı tütün mamullerinin ÖTV oranları ile asgari maktu ve maktu ÖTV tutarları yeniden belirlenmiştir. https://vergiport.com/blog/sigara-ve-bazi-tutun-mamullerinin-otv-oranlari-ile-asgari-maktu-ve-maktu-otv-tutarlari- yeniden-belirlenmistir google scholar
38. Wagenaar, A. C., Salois, M. J., & Komro, K. A. (2009). Effects of beverage alcohol price and tax levels on dirinking: a meta-analysis of 1003 estimatess fram 112 studies. 2009 Feb;104(2):179-90. doi: 10.1111/j.1360-0443.2008.02438.x. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/ 19149811/ (Erişim Tarihi: 07.07.2025) google scholar
39. World Health Organization. (2011). Scaling up action against noncommunicable diseases: How much will it cost?
40. World Health Organi- zation. https://apps.who.int/iris/handle/10665/44706 google scholar
41. World Health Organization, International Agency for Research on Cancer. (2011). Effectiveness of tax and price policies for tobacco control (IARC Handbooks of Cancer Prevention, Vol. 14). International Agency for Research on Cancer. https://publications.iarc.fr/Book- And-Report-Series/Iarc-Handbooks-Of-Cancer-Prevention/Effectiveness-Of-Tax-And-Price-Policies-For-Tobacco-Control-2011 google scholar
42. World Health Organization. (2014). Tobacco fact sheet: 2014 update (Fact Sheet No. TFI/2014/EN/15306).https://applications.emro.who. int/docs/Fact_Sheet_TFI_2014_EN_15306.pdf google scholar
43. World Health Organization. (2015). Guideline: Sugars intake for adults and children. World Health Organization.https://iris.who.int/ bitstream/handle/10665/149782/9789241549028_eng.pdf google scholar
44. World Health Organization, Task Force on Fiscal Policy for Health. (2019). Health taxes to save lives: Employing effective excise taxes on tobacco, alcohol, and sugary beverages. Bloomberg Philanthropies. https://www.drugsandalcohol.ie/30450/1/Health-Taxes-to- Save-Lives-Report.pdf google scholar
45. World Health Organization. (2022). Manual on sugar-sweetened beverage taxation policies to promote healthy diets. World Health Organization. google scholar
46. World Health Organization. (2023). Alcohol tax policy and administration. https://www.who.int/publications google scholar
47. World Health Organization. (2023). Global report on the use of sugar-sweetened beverage taxes. https://www.who.int/publications google scholar
48. World Health Organization. (2023). Global report on the use of alcohol taxes. https://www.who.int/publications google scholar
49. World Health Organization. (2025). Health taxes. https://www.who.int/health-topics/health-taxes#tab=tab_1 google scholar