FATMA BACI AND THE BÂCIYÂN-I RÛM: WOMEN’S ORGANİZATİON İN 13TH-CENTURY ANATOLİA AND THE LOCAL ORİGİNS OF SOCİAL WORK

Yıl 2025, Sayı: 16, 116 - 134, 27.12.2025

Günseli Ayça Şaldırdak

https://doi.org/10.48131/jscs.1804667

Öz

This study examines Bâcıyân-ı Rûm, a women’s organization that emerged in 13th-century Anatolia under the leadership of Fatma Bacı, as an early example of community-based social work rooted in local knowledge and cultural traditions. Drawing on historical sources, academic literature, and comparative perspectives, the research analyzes the socio-economic context of the Seljuk era and explores the organization’s contributions to production, solidarity, and social cohesion. Findings reveal that Bâcıyân-ı Rûm performed multiple functions, including vocational training, aid to the poor, operation of guesthouses and lodges, economic production, cultural transmission, and even community defense. Under Fatma Bacı’s leadership, women gained both economic and social empowerment through production and collective support activities, achieving public visibility within a patriarchal society. The study further compares the community-based social service model of Bâcıyân-ı Rûm with Hull House, founded by Jane Addams in 19th-century Chicago. Despite their different historical and cultural contexts, both initiatives represent women-led, community-oriented responses to poverty, migration, and social exclusion. The analysis demonstrates that the roots of social work extend beyond Western traditions, reflecting universal principles of solidarity, empowerment, and social justice found in non-Western settings such as Anatolia. In conclusion, the example of Fatma Bacı and Bâcıyân-ı Rûm underscores the importance of integrating local historical experiences into social work education, highlighting how cultural sensitivity, gender awareness, and context-based practice enrich both the theoretical and professional development of the field.

Anahtar Kelimeler

Bâcıyân-ı Rûm , Fatma Bacı , History of Social Work , Community-Based Social Work , Gender , Local Knowledge

Etik Beyan

Since this study does not use data collected from human participants, ethical approval is not required.

Fatma Bacı ve Bâcıyân-I Rûm: 13. Yüzyıl Anadolu’sunda Kadın Örgütlenmesi ve Sosyal Hizmetin Yerel Kökleri

Öz

Bu çalışma, 13. yüzyıl Anadolu’sunda ortaya çıkan Bâcıyân-ı Rûm teşkilatını ve lideri Fatma Bacı’yı, yerel bilgi ve kültürel geleneklere dayalı erken dönem toplum temelli sosyal hizmet uygulaması olarak incelemektedir. Araştırma, tarihsel kaynaklar, akademik literatür ve karşılaştırmalı yaklaşımlar aracılığıyla, Bâcıyân-ı Rûm’un Selçuklu dönemi sosyo-ekonomik bağlamındaki üretim, dayanışma ve toplumsal uyum mekanizmalarını analiz etmektedir. Bulgular, örgütün mesleki eğitim, yoksullara yardım, misafirhane ve zaviye hizmetleri, ekonomik üretim, kültürel aktarım ve topluluk savunması gibi çok yönlü işlevler yürüttüğünü göstermektedir. Fatma Bacı liderliğinde kadınlar, üretim süreçleri ve sosyal destek faaliyetleri aracılığıyla hem ekonomik hem de toplumsal güçlenme sağlamış, dönemin erkek egemen yapısı içinde kamusal görünürlük kazanmıştır. Çalışmada, Bâcıyân-ı Rûm’un topluluk temelli sosyal hizmet anlayışı, 19. yüzyıl Chicago’sunda Jane Addams tarafından kurulan Hull House ile karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Her iki örgütlenmenin de kadın liderliğinde, göç, yoksulluk ve toplumsal uyum sorunlarına yanıt üreten, dayanışma ve eğitim temelli girişimler olduğu belirlenmiştir. Analiz, sosyal hizmetin yalnızca Batı merkezli bir kökene sahip olmadığını, Anadolu gibi farklı kültürel bağlamlarda da benzer insani ve toplumsal değerler üzerine inşa edildiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, Fatma Bacı ve Bâcıyân-ı Rûm örneği, sosyal hizmet eğitimi açısından yerel tarihsel deneyimlerin müfredata dahil edilmesinin önemini vurgulamakta; kültürel duyarlılık, toplumsal cinsiyet farkındalığı ve yerel bilgiye dayalı uygulamaların mesleki gelişim için taşıdığı değeri göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Bâcıyân-ı Rûm , Fatma Bacı , Sosyal hizmet tarihi , Toplum temelli sosyal hizmet , Toplumsal cinsiyet , Yerel bilgi

Etik Beyan

Bu araştırmada insan katılımcılardan derlenen veri kullanılmadığından etik onay gerekmemektedir.

Kaynakça

• Abay-Alyüz, S. B. (2022). Ahilik ve Bacıyan-ı Rum ile sosyal hizmetin temel fonksiyonları açısından karşılaştırılması. Bayburt Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Dergisi, 10(1), 39–51.
• Balcı, D. (2023). Türk devlet geleneğinde Ahilik Teşkilatı’nın yeri ve önemi. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 6(3), 954–965. https://doi.org/10.33712/mana.1298394
• Bayram, M. (1981). Anadolu Selçukluları devrinde Anadolu Bacıları (Baciyan-ı Rum) Teşkilatı’nın kurucusu Fatma Bacı kimdir? Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 1, 57–72.
• Bayram, M. (1994). Fatma Bacı ve Bâcıyân-ı Rûm (Anadolu Bacıları Teşkilatı). Damla Yayınevi.
• Bayram, M. (1999). Bacıyan-ı Rum. Osmanlı, VI, 365–379. Yeni Türkiye Yayınları. https://www.academia.edu/2035146
• Berg, B. L., & Lune, H. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (H. Aydın, Çev.). Eğitim Yayınevi.
• Berktay, F. (2022). Tarihin cinsiyeti. Metis Yayınları.
• Brieland, D. (1990). The Hull-House tradition and the contemporary social worker: Was Jane Addams really a social worker? Social Work, 35(2), 134–138.
• Bryan, M. L. M., & Davis, A. F. (1990). 100 years at Hull-House. Indiana University Press.
• Bulut, S. (2021). The history and function of sisterhood in Turkey: Bacıyan-ı Rum organization in medieval era. Sawwa: Jurnal Studi Gender, 16(1), 43–58. https://doi.org/10.21580/sa.v16i1.7591
• Demirpolat, A., & Akça, G. (2004). Ahilik ve Türk sosyo-kültürel hayatına katkıları. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (15), 355–376.
• Döğüş, S. (2015). Kadın Alplardan Bacıyân-ı Rum’a (Anadolu Bacıları Teşkilatı); Türklerde kadının siyasi ve sosyal mevkii. KSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 12(1), 127–150.
• Duyan, V. (2003). Sosyal hizmetin işlev ve rolleri. Toplum ve Sosyal Hizmet, 14(2), 1–22.
• Ekinci, Y. (2021). Ahi Evran’ın insan yetiştirme modeli Ahilik. Mihrabad Yayınları.
• Ferguson, H. (2014). What social workers do in performing child protection work: Evidence from research into face-to-face practice. Child and Family Social Work, 21(3), 1–12. https://doi.org/10.1111/cfs.12142
• Foucault, M. (1999). Bilginin arkeolojisi (V. Urhan, Çev.). Birey Yayıncılık. (Orijinal eser: L’archéologie du savoir, 1969)
• Germain, C. B., & Hartman, A. (1980). People and ideas in the history of social work practice. Social Casework, 61(6), 323–331. https://doi.org/10.1177/104438948006100601
• Gray, S., Coates, J., & Hetherington, T. (2007). Hearing indigenous voices in mainstream social work. Families in Society: The Journal of Contemporary Social Services, 88(1), 55–66. https://doi.org/10.1606/1044-3894.3592
• Gutierrez, L. M., Parsons, R. J., & Cox, E. O. (Eds.). (1997). Empowerment in social work practice: A sourcebook (1st ed.). Wadsworth.
• Gültepe, N. (2020). Türk kadın tarihine giriş: Amazonlardan Bacıyân-ı Rûm’a. Ötüken Neşriyat.
• Hoefer, R. A., & Midgley, J. (2006). Introduction: Social workers and welfare to work programs: International perspectives. Journal of Policy Practice, 5, 1–6.
• Hugman, R. (2010). Understanding international social work: A critical analysis. Palgrave Macmillan.
• IFSW. (2014). Global definition of social work. International Federation of Social Workers. https://www.ifsw.org/global-definition-of-social-work/
• Kalaycı, E., & Dölek, E. A. (2024). The birth of social work: Reflections of settlement houses on today’s culture of community solidarity. Türk Uygulamalı Sosyal Hizmet Dergisi. https://doi.org/10.54467/trjasw.1586495
• Karakaş, A. (2017). Çok yönlü bir sivil toplum örgütü: Ahilik. USOBED: Uluslararası Batı Karadeniz Sosyal ve Beşerî Bilimler Dergisi, 1(1), 1–20.
• Kavak, A. (2022). The artisan dervish in Anatolia: Akhism. Afro Eurasian Studies, 9(2), 91–101. https://doi.org/10.33722/afes.1092905
• Kaya, T. (2017). Yerleşim evleri ve göçmenden vatandaşa: Hull House örneği. İnsan Hakları Yıllığı, 35, 79–95.
• Knight, L. W. (2014). Jane Addams: Eylemci bir ruh. Ayizi Kitap.
• Koçak, O., & Gürün, F. (2015). Ahilik geleneğinin günümüzde sosyal içerme politikalarına olabilecek katkıları. Emek ve Toplum: Hak-İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 4(8), 118–125.
• Köksal, F. (2008). Ahi Evran ve ahilik. Kırşehir Valiliği Kültür Yayınları.
• Köprülü, F. (1972). Osmanlı İmparatorluğunun kuruluşu. Atay Kültür Yayınları.
• Lin, S. (2021). Social work indigenization in Mainland China: Towards a state-led decolonizing framework. Journal of Social Work, 1–23. https://doi.org/10.1177/1468017320981707
• Masca, M., & Karagül, M. (2017). Barış ve refahın tesisinde ahilik kültürü ve sosyal sermayenin rolü. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İİBF Dergisi, 7(2), 1–18.
• Miley, K. K., O’Melia, M. W., & DuBois, B. L. (2003). Generalist social work practice: An empowering approach (4th ed.). Allyn & Bacon.
• Neuman, W. L. (2017). Toplumsal araştırma yöntemleri: Nitel ve nicel yaklaşımlar (S. Özge, Çev.). Yayınodası.
• Parmaksızoğlu, İ. (1981). İbn-i Batuta seyahatnamelerinden seçmeler. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Popple, P. R. (2018). Social work practice and social welfare policy in the United States: A history. Oxford University Press.
• Rishel, W. C. (2015). Establishing a prevention-focused integrative approach to social work practice. Families in Society: The Journal of Contemporary Social Services, 96(2), 125–132.
• Rivas, R. F., & Hull, G. H. (2004). Case studies in generalist practice. Thomson Learning.
• Sırım, V. (2015). Osmanlı kadınının ekonomik hayata etkin katılımı: Baciyân-ı Rûm örneği. Hak-İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 4(8), 118–125.
• Strobel, M. (2002). Hull-House and Women’s Studies: Parallel approaches for first- and second-wave feminists. Women’s Studies Quarterly, 30(3/4), 52–59.
• Şahin, A. (2016). Ahilik ve Bacıyan-ı Rum (Anadolu Bacıları) Teşkilatı. İçinde H. Örs (Ed.), Postmodern çağda ahilik (ss. 43–59). Nobel Yayınları.
• Şahin, H. (2021). Adalet, dürüstlük ve bereketin temsilcisi ahiler. Erdem Yayınları.
• Şen, B., & Danış, M. Z. (2024). Sosyal hizmet mesleğinin öncülerinden Jane Addams’ın mesleğe katkıları ve örnek çalışmaları. Vakanüvis Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1558739
• Tatlılıoğlu, K. (2012). Ahilik teşkilatında Anadolu Türk kadınının girişimciliğine sosyal-psikolojik bir yaklaşım. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2(4), 69–92.
• Thompson, N. (2016). Kuram ve uygulamada sosyal hizmeti anlamak (Ö. Cankurtaran & B. Hatipoğlu Eren, Çev.). Dipnot Yayınları.
• Turan, A., & Gümüş, K. S. (2015). Türk dünyasında kültür, sosyal dayanışma ve birlik köprüsü olarak ahilik teşkilatı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(41), 597–612.
• Turan, S. (2022). Osmanlı Devleti’nde Ahilik Teşkilatında orta sandıkları ile başlayan tekâfül uygulamaları ve geleceği. Uygulamalı Sosyal Bilimler ve Güzel Sanatlar Dergisi, 4(8), 15–29.
• Tutar, H. (2021). Akhism values and global compact principles: An analysis on points of overlap and discrimination. Bilimname, 46(3), 155–192.
• Tümer Erdem, Y., & Yiğit, H. (2010). Bacıyân-ı Rûm’dan günümüze Türk kadınının iktisadî hayattaki yeri. İstanbul Ticaret Odası Yayınları.
• Uçma, İ. (2011). Bir sosyal siyaset kurumu olarak ahilik. İşaret Yayınları.
• Verde-Diego, C. (2022). Revisitando los orígenes del trabajo social: Richmond frente a Addams. Miscelánea Comillas, 80(156), 81–110. https://doi.org/10.14422/mis.v80.i156.y2022.006
• Yeşil, R., & Kart, M. (2019). Müslüman Türk medeniyeti inşasında bir sivil toplum kuruluşu olarak Ahilik. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(3), 2462–2483.