Öğretim Elemanlarının Toplumsal Cinsiyet Kalıp Yargıları Üzerine Nitel Bir Araştırma

Öz

Toplumsal cinsiyet, kadınlar ve erkekler arasındaki sosyal, psikolojik ve kültürel farklılıkları ifade etmektedir. Toplumun, kadın ve erkekten göstermelerini beklediği davranışlar toplumsal cinsiyet kalıp yargıları olarak tanımlanmaktadır. Bu araştırmanın amacı, öğretim elemanlarının toplumsal cinsiyet kalıp yargılarını incelemektir. Fırat Üniversitesi’nde yürütülen araştırmada, nitel araştırma yöntemi kullanılmış ve yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılarak 17 öğretim görevlisi ile derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Elde edilen veriler tematik analiz yöntemiyle çözümlenmiş ve analiz sonucunda aile içi rol dağılımı, eğitim ve meslek alanlarında toplumsal cinsiyet, kalıp yargılarının kırılmasına yönelik öneriler olmak üzere üç temel tema ortaya çıkmıştır. Bulgular, aile içindeki rol dağılımının ağırlıklı olarak geleneksel toplumsal cinsiyet kalıpları tarafından şekillendirildiğini ortaya koymaktadır. Eşitlikçi rol paylaşımına vurgu yapılsa da, aile içi rol dağılımında cinsiyete dayalı ayrımın varlığı devam etmektedir. Ayrıca bulgular, toplumsal cinsiyetin eğitim ve kariyer süreçlerinde belirleyici bir rol oynadığını da ortaya koymaktadır. Bunun yanı sıra araştırma, toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlanmasına yönelik olarak seminer ve eğitimlerle farkındalık çalışmalarının artırılması gerektiğini ortaya koymaktadır. Araştırma toplumsal cinsiyet eşitliği kavramına ilişkin bazı yanlış anlamaların ve bilgi eksikliğinin bulunduğunu da göstermektedir. Bu doğrultuda toplumsal cinsiyet konusunda farkındalık oluşturulmasının önemli olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Toplumsal Cinsiyet
• Toplumsal Cinsiyet Kalıp Yargıları
• Toplumsal Cinsiyet Eşitliği
• Öğretim Elemanları

Destekleyen Kurum

Bu çalışma, TÜBİTAK 2209-A Üniversite Öğrenci Destek Programı (Proje No: 1919B012412063) tarafından mali olarak desteklenmiştir.

Proje Numarası

1919B012412063

Etik Beyan

Bu araştırma için Fırat Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Etik Kurulu’nun 2025/010 sayılı oturum ve 38 nolu kararı ile etik izni alınmıştır

Teşekkür

TÜBİTAK'a desteklerinden dolayı teşekkür ederiz.

A Qualitative Study of Gender Stereotypes Among Academic Staff

Öz

Gender refers to the social, psychological and cultural differences between women and men. The behaviours that society expects women and men to display are defined as gender stereotypes. The aim of this study is to examine the gender stereotypes held by academic staff. In the study conducted at Fırat University, a qualitative research method was employed, and in-depth interviews were carried out with 17 academic staff members using a semi-structured interview form. The data obtained were analysed using thematic analysis, and the analysis revealed three main themes: the distribution of roles within the family, gender in the fields of education and profession, and recommendations for breaking down gender stereotypes. The findings reveal that the distribution of roles within the family is predominantly shaped by traditional gender stereotypes. Although emphasis is placed on an equitable sharing of roles, gender-based discrimination in the distribution of family roles persists. Furthermore, the findings demonstrate that gender plays a decisive role in educational and career processes. In addition, the study highlights the necessity of enhancing awareness through seminars and educational activities to promote gender equality. The research also reveals that there are some misunderstandings and gaps in knowledge regarding the concept of gender equality. Accordingly, it has been concluded that raising awareness of gender issues is important.

Anahtar Kelimeler

• Gender
• Gender stereotypes
• Gender equality
• Academic staff

Destekleyen Kurum

This article was produced as part of project number 1919B012412063, funded by TÜBİTAK.

Proje Numarası

1919B012412063

Etik Beyan

Ethical approval for this study was obtained from the Ethics Committee for Social and Humanities Research at Fırat University under meeting number 2025/010 and decision number 38.

Teşekkür

We would like to thank TÜBİTAK for its support.

Kaynakça

1. 2001 Yılı Aile Raporu (2002). (Ed. Çaylıoğlu, İ.) Aile içi ilişkiler komisyonu. 3. Ailede rol ve sorumluluklar. T. C. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Yayınları, Yayın No: 120. Ankara. Beyda Ofset. (ISBN 975–19–3235–1)
2. Acker, J. (1990). A theory of gendered organisations. Gender and Society, 4(2), 139-158.
3. Akkaş, İ. (2024). Cinsiyet ve toplumsal cinsiyet kavramları çerçevesinde ortaya çıkan toplumsal cinsiyet ayrımcılığı. EKEV Akademi Dergisi, ICOAEF Özel Sayı, 97-118. https://izlik.org/JA23CJ94DU
4. Aloğlu, N., & Güllü, A. (2026). Erkeklerin toplumsal cinsiyet eşitliğine yönelik tutumlarının belirlenmesi: Kesitsel çalışma. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 36(Özel Sayı: Kadın Araştırmaları), 133-146.
5. Altınoluk, D. (2017). Cinsiyetlendirilmiş kurum olarak akademi: Erkek akademisyenlerin “öteki” üzerinden erkeklik inşaları. -Masculinities- A Journal of Identity and Culture, 8, 37-58
6. Altınoluk, D. (2018). Kadın olmak mı, akademisyen olmak mı? : İşte bütün mesele bu. Fe Dergi, 10(1), 58-66
7. Araneda-Guirriman C., Sepúlveda-Páez G., Pedraja-Rejas L. & San Martín J (2023). Women in academia: an analysis through a scoping review. Front. Educ. 8(1137866). Doi: 10.3389/feduc.2023.1137866
8. Bardakçı, Ş., & Oğlak, S. (2022). Toplumsal cinsiyet eşitsizliği endeksi ve Türkiye. Toplumsal Politika Dergisi, 3(1), 71-90. https://izlik.org/JA79XW22ZD

9. Başar, F. (2017). Toplumsal cinsiyet eşitsizliği: Kadın sağlığına etkisi. ACU Sağlık Bil Dergisi, 3, 131-7.
10. Başar, F., & Demirci, N. (2016). Toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve şiddet. Kadın Sağlığı Hemşireliği Dergisi, 2(1), 41-52. https://izlik.org/JA56SS48HR
11. Canadian Institutes of Health Research (CIHR). (2023). What is gender? What is sex?. Government of Canada. https://cihr-irsc.gc.ca/e/48642.html
12. Cera, M., Kaplan, G., Gerson, K., & Risman, B. (2024). A case of sticky gender? Persistence and change in the division of household labor during the COVID-19 pandemic. Social Sciences, 13(4), 182. https://doi.org/10.3390/socsci13040182
13. Christopher, E. (2024). ‘It’s a man’s job’: Doing gender and male gatekeeping in the division of household labor. Journal of Family Issues, 45(11), 2851-2874.
14. Creswell, J. W. (2016). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (3. Baskı). Mesut Bütün ve Selçuk Beşir (Çev. Ed.). Siyasal Kitabevi.
15. Dökmen, Z. (2004). Toplumsal cinsiyet. Sistem Yayıncılık.
16. Eagly, A. H. (1987). Sex differences in social behavior: A social-role interpretation. Lawrence Erlbaum Associates.
17. European Institute for Gender Equality (EIGE). (2022). Gender equality in academia and research (GEAR) tool step-by-step guide. Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2839/354799
18. Giddens, A., & Sutton, P. W. (2019). Sosyoloji (8. Edisyon). Senem Tüfekçioğlu, Ayşe N. Durakbaşa, Funda Karapehlivan (Yayına Hazırlayanlar). Kırmızı Yayınları.
19. Halifeoğlu, M. (2020). Akademinin habitusu ve toplumsal cinsiyeti: Kadın akademisyenler. Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi, 5(2), 167-181.
20. Kahraman, L., Kahraman, A. B., Ozansoy, N., Akıllı, H., Kekillioğlu, A., & Özcan, A. (2014). Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Toplumsal Cinsiyet Algısı Araştırması. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 9(2), 811-831.
21. Karakaya, H. (2018). Toplumsal cinsiyet algısı, din ve kadın. Journal of Analytic Divinity 2(2), 36-62. https://doi.org/10.46595/jad.418134.
22. Küçük, H. (2022). Toplumsal cinsiyet bağlamında göç sürecinde kadın ve erkek. Toplumsal Politika Dergisi, 3(1), 26-37. https://izlik.org/JA73PG35PP
23. Lyonette, C., & Crompton, R. (2015). Sharing the load? Partners’ relative earnings and the division of domestic labour. Sage Journals, 29(1), 23-40.
24. Oakley, A. (1972). Sex, gender and society. Sun Books.
25. Okutan, E. A. (2023). Köyde ve Kentte Yaşayan Okul Öncesi Çocuklarının Toplumsal Cinsiyet Algıları ile Anne-Babalarının Toplumsal Cinsiyete Yönelik Görüşlerinin İncelenmesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Uludağ Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Bursa.
26. Pamuk Döşlü, E. (2024). Akademik kariyer sürecinde toplumsal cinsiyet ayrımcılığı deneyimleri: fenomenolojik bir araştırma. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
27. Saraç, S. (2013). Toplumsal cinsiyet. İçinde L. Gültekin, G. Güneş, C. Ertung ve A. Şimşek (Ed.), Toplumsal cinsiyet yansımaları (pp. 27-33). Atılım Üniversitesi Yayınları.
28. Shorey, S., Gan, Y.-H., Cavert, M. S., & Archuleta, S. (2024). Is medical school culture conducive to women’s academic success? A survey on faculty perceptions and experiences of gender equity. BMC Medical Education, 24, 1462. https://doi.org/10.1186/s12909-024-06470-3
29. Slattery, M. (2012). Sosyolojide temel fikirler (5. Baskı). Ü. Tatlıcan ve G. Demiriz (Haz.). Sentez Yayınları.
30. Soylu, A., & Esen, Y. (2022). Öğretmenlik meslek seçimi ve meslek kimliğinin kurulumunda toplumsal cinsiyetin rolü. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(3), 1104-1123. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2022..-1104007
31. Tan, M. (2000). Eğitimde Kadın-Erkek Eşitliği ve Türkiye Gerçeği. M. Tan, Y. Ecevit ve S. S. Üşür (Haz.) İçinde Kadın-Erkek Eşitliğine Doğru Yürüyüş: Eğitim, Çalışma Yaşamı ve Siyaset (s.30). İstanbul: TÜSİAD.
32. Tatlıoğlu, S. S. (2021). Öğrenmeye sosyal-bilişsel bir bakış: Albert Bandura. Sosyoloji Notları, 5(1), 15-30. https://izlik.org/JA37MW84CX
33. Topçu, D., & Pekince, H. (2025). Kadın akademisyenlerin ebeveynlik algısı ve akademik kariyerleri üzerine nitel bir araştırma: Fırat üniversitesi örneği. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 25 (Aile Özel Sayısı (1), 153-185. DOI:10.21560/spcd.vi.1643758
34. Tuncer, S. (2019). Cinsiyetlendirilmiş bir kurum olarak akademi: Türkiye’de akademinin cinsiyet kültürüne bakmak. Kültür ve İletişim, 22(2), 173-208.
35. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. bs.). Seçkin Yayıncılık.
36. Yıldırım, İ. E., Ergüt Ö., & Camkıranc, C. (2018). Toplumsal cinsiyet eşitsizliği konusundaki farkındalığın belirlenmesine yönelik akademisyenler üzerine bir araştırma. Marmara Üniversitesi Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Araştırmaları Dergisi, 2, 37-46. DOI: 10.26695/mukatcad.2018.10
37. Yılmaz, N. (2026). Türkiye’de toplumsal cinsiyet alanında yapılan lisansüstü tezlerin içerik analizi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (72), 419-441. https://doi.org/10.30794/pausbed.1713173