Gıda İsrafını Önleme Motivasyonlarının Bireylerin Kişilik Özelliklerine Göre Değerlendirilmesi

Öz

Son yıllarda dünyada acil önlem alınması ve çözüm oluşturulması gereken konuların başında gıda israfı gelmektedir. Literatürde gıda israfının hangi aşamada gerçekleştiği, israfı etkileyen unsurlar ve israfın miktarı ile ilgili birçok çalışma bulunmakla birlikte gıda israfını önlemeye yönelik motivasyonlarla ilgili yeterli çalışma bulunmamaktadır. Bu çalışmanın amacı kişilerin gıda israfını önleme motivasyonlarının belirlenmesi ve bu motivasyonların kişilik yapılarına göre farklılık gösterip göstermediğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda Ribbers vd.’nin (2023) Gıda İsrafını Önleme Motivasyonu Ölçeği ile Rammstedt ve John’un (2007) beş faktör kişilik ölçeği kullanılarak anket formu oluşturulmuştur. Anket formu, araştırmanın evrenini oluşturan 2023-2024 eğitim öğretim yılı Isparta Uygulamalı Bilimler Üniversitesi lisans ve ön lisans düzeyinde öğretim gören Turizm işletmeciliği ve Aşçılık bölümü öğrencilerine doldurtulmuştur. Elde edilen toplam 261 veri SPSS 25 istatistik paket programı aracılığıyla analiz edilmiştir. Analiz sonuçları kişilerin gıda israfı önleme motivasyonlarını Sosyal, Çevresel, Finansal ve Ahlaki olmak üzere dört boyut olarak ortaya koymuştur. En yüksek gıda israfı önleme motivasyon algısı ahlaki ve çevresel motivasyon boyutlarında, en düşük algının ise sosyal motivasyon boyutunda olduğu belirlenmiştir. Diğer taraftan öz denetimlilik kişilik yapısına sahip olan katılımcıların diğer kişilik yapılarına sahip olan katılımcılara göre ahlaki, finansal ve çevresel motivasyonlarının daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Çalışma, literatürde gıda israfını ele alan birkaç çalışmadan biri olmasının yanı sıra gıda israfı önleme motivasyonlarını bireylerin kişilik yapılarına göre karşılaştırarak katkıda bulunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Gıda İsrafını Önleme Motivasyonu
• Beş Faktör Kişilik
• Kişilik
• Turizm Öğrencileri

Evaluation of Motivations to Avoid Food Waste According to Individuals' Personality Characteristics

Öz

In recent years, food waste has emerged as one of the most pressing global issues requiring urgent action and solutions. Although the literature includes numerous studies on the stages at which food waste occurs, the factors influencing waste, and the amount of waste, there is a lack of sufficient research on the motivations behind preventing food waste. This study aims to identify individuals' motivations for preventing food waste and to determine whether these motivations differ based on personality traits. In this context, a survey form was created using the Food Waste Avoid Motivation Scale developed by Ribbers et al. (2023) and the Five-Factor Personality Scale by Rammstedt and John (2007). The survey was administered to students enrolled in the Tourism Management and Culinary programs at the undergraduate and associate degree levels at Isparta University of Applied Sciences during the 2023-2024 academic year. A total of 261 responses were analyzed using the SPSS 25 statistical software package. The analysis results revealed that individuals’ motivations to prevent food waste could be categorized into four dimensions: Social, Environmental, Financial, and Moral. The highest perceived motivations were in the moral and environmental dimensions, while the lowest were in the social dimension. Furthermore, participants with a conscientious personality trait were found to have higher moral, financial, and environmental motivations compared to those with other personality traits. This study contributes to the literature not only by being one of the few studies addressing food waste but also by comparing food waste prevention motivations based on individuals’ personality traits.

Anahtar Kelimeler

• Motivation to Avoid Food Waste
• Five-FactorPersonality
• Personality
• Tourism Students

Kaynakça

1. Abdelradi, F. (2018). Food waste behaviour at the household level: A conceptual framework. Waste Management, 71, 485-493.
2. Arslan, N., Aydın, H. (2019). Ekmek israfını önleme niyetinin değerlendirilmesi. Journal of Management and Economics Research, 17(4), 165-179.
3. Arsoy, A. P., Uysal, T. U., Kılınçarslan, T. B. (2018). Muhasebe akademisyenlerinin kişilik özelliklerinin iş performansları üzerindeki etkisi. Muhasebe ve Denetime Bakış, 53(1), 127-142.
4. Aschemann‐Witzel, J., Giménez, A., Grønhøj, A., Ares, G. (2020). Avoiding household food waste, one step at a time: The role of self‐efficacy, convenience orientation, and the good provider identity in distinct situational contexts. Journal of Consumer Affairs, 54(2), 581-606.
5. Atkinson, R. L., Atkinson, R. C., Smith, E. E., Bem, D. J., Hoeksema, S. (1999). Psikolojiye giriş. (A. Yavuz, Çev.). Ankara: Arkadaş Yayınları.
6. Aydın, A. E., Yıldırım, P. (2021). Understanding food waste behavior: The role of morals, habits and knowledge. Journal of Cleaner Production, 280, 124250.
7. Başaran, İ. E. (1991). Örgütsel davranış. (2.Baskı). Ankara: Gül Yayınevi.
8. Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) (2021). Definition of food loss and waste. https://www.unep.org/resources/report/unep-food-waste-index-report-2021 adresinden 12.06.2024 tarihinde alınmıştır.

9. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Organizasyonu (FAO) (2022). Hunger and food ınsecurity. http://www.fao.org/hunger/en/ adresinden 02.07.2024 tarihinde alınmıştır.
10. Burger, J. M. (2006). Kişilik: Psikoloji biliminin insan doğasına dair söyledikleri. (İ.D. Ergüvan Sarıoğlu, Çev.). İstanbul: Kaknüs Yayınları.
11. Burger, J. M. (2011). Personality (8th ed.). Davis Drive Belmont.
12. Ceylan, U. (2020). Farklı kişilik özelliklerinin turizmde sürdürülebilir çevre davranışlarına etkisi. Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 31(1), 74-84.
13. Chakraborty, D. (2025). Fostering sustainable consumption: The interplay of pro-social behavior and social norms in reducing food waste in India. British Food Journal.
14. Costa P. T., McCrae, R. R. (1992). Four ways five factors are basic. Personality and Individual Differences, 13(6), 653-665.
15. Costa, P. T., McCrae, R. R. (1999). A five-factor theory of personality. Handbook of personality: Theory and research, 2(01), 1999.
16. Çalışkan, D., Hatırlı, S. A. (2023). İsraf ekonomisinin teorik analizi. Selçuk Üniversitesi Akşehir Meslek Yüksekokulu Sosyal Bilimler Dergisi, (15), 53-64.
17. Çiçek, İ., Aslan, A. E. (2020). Kişilik ve beş faktör kişilik özellikleri: Kuramsal bir çerçeve. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 10(1), 137-147.
18. Danış, A. G. M. Z. (2006). Davranış bilimlerinde ekolojik sistem yaklaşımı. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 9(9), 45-54.
19. Deniz, A., Erciş, A. (2008). Kişilik özellikleri ile algılanan risk arasındaki ilişkilerin incelenmesi üzerine bir araştırma. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 22(2), 301-330.
20. Doron, N. (2013). Waste not want not: how fairness concerns can shift attitudes to food waste. Fabian Society.
21. Goldberg, R. L. (1990). An alternative "description of personality": The big-five factor structure. Journal of Personality and Social Psychologs, 59(6), 1216-1229.
22. Graham-Rowe, E., Jessop, D. C., Sparks, P. (2014). Identifying motivations and barriers to minimising household food waste. Resources, Conservation and Recycling, 84, 15-23.
23. Güneren, E., Hökelekli, N. A., Yıldız, M. (2022). The effect of neophobia, neophilia and variety seeking on the food waste behavior of customers in restaurants, Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 10(4), 3193-3212.
24. Hair, J. F., Anderson, R. E., Tatham, R. L., Black, W. C. (1998). Multivariate data analysis. 5th Edn Prentice Hall International. Upper Saddle River.
25. Hammond, M. S. (2001). The use of the five-factor model of personality as a therapeutic tool in career counseling. Journal of Career Development, 27(3), 153-165.
26. Horzum, M. B., Ayas, T., Padır, M. A. (2017). Beş faktör kişilik ölçeğinin Türk kültürüne uyarlanması. Sakarya University Journal of Education, 7(2), 398-408.
27. Jamaludin, H., Mohamed, B., Noorashid, N. A. (2020). Food Waste motivational factors: The theory of planned behavior and the role of Big-Five personality traits on Malaysians. Generation Z. Global Business and Management Research, 12(4), 73-89.
28. John, O. P., Srivastava, S. (1999). The big-five trait taxonomy: History, measurement, and theoretical perspectives. Handbook of personality: Theory and research, (2), 102-138.
29. Jörissen J., Priefer C., Brautigam K. (2015). Food waste generation at household level: results of a survey among employees of two european research centers in Italy and Germany. Sustainability, 7, 2695-2715.
30. Karakaş, G. (2019). Gıda israfının davranışsal belirleyicileri; Çorum ili örneği. Turkish Journal of Agriculture-Food Science and Technology, 7(3), 467-474.
31. Kirst-Ashman, K. K., Hull, G H. (1999). Understanding generalist practice. (2nd edition) Nelson Hall Publishers.
32. Kline, R. B. (2016). Principles and practice of structural equation modeling. 4th. Guilford Press.
33. Kutlu, M. B. (2022). A trait-based consumer segmentation for food waste reduction campaigns. Social Marketing Quarterly, 28(2), 130-146.
34. Marangon, F., Tempesta, T., Troiano, S., Vecchiato, D. (2014). Food waste, consumer attitudes and behaviour. A study in the North-Eastern part of Italy. Italian Review of Agricultural Economics, 69(2-3), 201-209.
35. Markowitz, E. M., Goldberg, L. R., Ashton, M. C., Lee, K. (2012). Profiling the “pro‐environmental individual”: A personality perspective. Journal of Personality, 80(1), 81-111.
36. McCrae, R. R., Costa, P. T. (1987). Validation of the five-factor model of personality across instruments and observers. Journal of Personality and Social Psychology, 52(1), 81.
37. McCrae, R. R., Costa, P. T., Jr. (2003). Personality in adulthood a five-factor theory perspective (Second edition). Guilford Press.
38. Neff, R. A., Spiker, M. L., Truant, P. L. (2015). Wasted food: U.S. consumers’ reported awareness, attitudes, and behaviors. PLoS One, 10(6)
39. Nguyen, T. P. L. (2025). Big Five personality traits and food waste reduction behaviors: the mediating roles of environmental concern and knowledge. Management of Environmental Quality: An International Journal.
40. Parizeau, K., Von Massow, M., Martin, R. (2015). Household-level dynamics of food waste production and related beliefs, attitudes, and behaviours in Guelph. Waste Management, 35, 207-217.
41. Rammstedt, B., John, O. P. (2007). Measuring personality in one minute or less: A 10-item short version of the Big Five Inventory in English and German. Journal of Research in Personality, 41(1), 203-212.
42. Pham, T. T., Lam, T. P. M., Le Dang, H., Pham, N. T. (2023). Consumers’ willingness to pay an environmental fee for e-waste recycling in Vietnam: integrating the theory of planned behaviour and the norm activation model. Journal of Material Cycles and Waste Management, 25(5), 2900-2914.
43. Ribbers, D., Geuens, M., Pandelaere, M., Van Herpen, E. (2023). Development and validation of the motivation to avoid food waste scale. Global Environmental Change, 78, 102626.
44. Richter, B. (2017). Knowledge and perception of food waste among German consumers. Journal of Cleaner Production, 166, 641-648.
45. Roccas, S., Sagıv, L., Schwartz, S. H., Knafo, A. (2002). The big five personality factors and personal values. Personality and Social Psychology Bulletin, 789-801.
46. Roodhuyzen, D. M. A., Luning, P. A., Fogliano, V., Steenbekkers, L. P. A. (2017). Putting together the puzzle of consumer food waste: towards an ıntegral perspective. Trends in Food Science & Technology, 68, 37-50
47. Russell, S. V., Young, C. W., Unsworth, K. L., Robinson, C. (2017). Bringing habits and emotions into food waste behaviour. Resources, Conservation and Recycling, 125, 107-114.
48. Somer, O. (1998). Türkçe’de kişilik özelliği tanımlayan sıfatların yapısı ve beş faktör modeli. Türk Psikoloji Dergisi, 13(42), 17-32.
49. Schanes, K., Dobernig, K., Gözet, B. (2018). Food waste matters - a systematic review of household food waste practices and their policy implications. Journal of Cleaner Production, 182. 978-991.
50. Soutter, A. R. B., Bates, T. C., Mõttus, R. (2020). Big Five and HEXACO personality traits, proenvironmental attitudes, and behaviors: A meta-analysis. Perspectives on Psychological Science, 15(4), 913-941.
51. Stancu, V., Haugaard, P., Lähteenmäki, L. (2016). Determinants of consumer food waste behaviour: Two routes to food waste. Appetite, 96, 7-17.
52. Stefan, V., Van Herpen, E., Tudoran, A. A., Lähteenmäki, L. (2013). Avoiding food waste by Romanian consumers: the importance of planning and shopping routines. Food Quality and Preference, 28(1): 375-381.
53. Sudak, M. K., Zehir, C. (2013). Kişilik tipleri, duygusal zekâ, iş tatmini ilişkisi üzerine yapılan bir araştırma. Yönetim Bilimleri Dergisi, 11 (22), 141-165.
54. Swami, V., Chamorro-Premuzic, T., Snelgar, R., Furnham, A. (2011). Personality, individual differences, and demographic antecedents of self-reported household waste management behaviours. Journal of Environmental Psychology, 31(1), 21-26.
55. Talwar, S., Kaur, P., Yadav, R., Sharma, R., Dhir, A. (2023). Food waste and out-of-home-dining: antecedents and consequents of the decision to take away leftovers after dining at restaurants. Journal of Sustainable Tourism, 31(1), 47-72.
56. Tuu, H. H. (2025). Pro-environmental, pro-social, and pro-self motives in an extended goal-framing framework in driving household food waste. Journal of Material Cycles and Waste Management, 27(1), 464-474.
57. Türkiye İsraf Raporu. (2023). 2023 Yılı İsraf Raporu. https://www.tgmp.net/eyayin/israf_raporu_2023.html adresinden 07.04.2024 tarihinde alınmıştır.
58. Van Geffen, L., van Herpen, E., Sijtsema, S., Van Trijp, H. (2020). Food waste as the consequence of competing motivations, lack of opportunities, and insufficient abilities. Resources, Conservation & Recycling: X, 5, 100026.
59. Vartanian, L.R. (2015). Impression management and food intake. Current directions in research. Appetite, 86, 74-80.
60. Williams, H., Wikström, F., Otterbring, T., Löfgren, M., Gustafsson, A. (2012). Reasons for household food waste with special attention to packaging. Journal of Cleaner Production, 24, 141-148.
61. Xu, B. X., Liu, Z., Rustam, A. (2023). Application of extended theory of planned behavior to explore household pharmaceutical waste recycling intentions: a case study of China. Journal of Material Cycles and Waste Management, 25(5), 2870-2886.
62. Yadav, R. (2016). Altruistic or egoistic: Which value promotes organic food consumption among young consumers? A study in the context of a developing nation. Journal of Retailing and Consumer Services, 33, 92-97.