Digital Visibility Through the Eyes of Çomü Students: An In-Depth Interview Within the Framework of Surveillance Capitalism

Yıl 2026, Cilt: 25 Sayı: 1, 133 - 155, 29.01.2026

Merve Olu , Feyza Dalaylı

Öz

In the structure of an increasingly digitalized society, social media platforms have evolved into powerful communication tools that shape individuals' thoughts, habits, and preferences through invisible algorithms. This transformation is not merely technological; it also entails a socio-economic and ideological restructuring. Shoshana Zuboff’s theory of Surveillance Capitalism provides a significant theoretical framework for understanding this shift. According to Zuboff, surveillance capitalism is a form of capitalist control that systematically collects individuals’ behavioral surplus in digital environments and transforms it into predictive economic products—thus not only monitoring individuals but also directing them. Within this system, social media platforms function as mechanisms of control through algorithmic filters that determine what the individual sees, reacts to, and even thinks. This study aims to understand how social media users are positioned within this new digital order. The primary objective is to explore how practices of gaining visibility, the boundaries of freedom of expression, the influence of algorithms on content, and experiences of digital censorship are shaped within the context of surveillance capitalism. To this end, a qualitative research approach was adopted, and semi-structured in-depth interviews were conducted online with 10 students from Çanakkale Onsekiz Mart University. The findings reveal that users’ content is algorithmically directed and that freedom of expression is limited through both explicit and implicit mechanisms. Social media platforms, by manipulating users’ thoughts, behaviors, and perceptions of reality, function as tools of control that restrict democratization and reinforce hegemonic structures.

Anahtar Kelimeler

Surveillance Capitalism , Algorithm , New Media , Censorship , Manipulation

ÇOMÜ Öğrencilerinin Gözünden Dijital Görünürlük: Gözetim Kapitalizmi Çerçevesinde Derinlemesine Bir Görüşme

Öz

Dijitalleşen toplum yapısında sosyal medya platformları, bireylerin düşüncelerini, alışkanlıklarını ve tercihlerini algoritmalar aracılığıyla biçimlendiren güçlü iletişim araçlarına dönüşmüştür. Bu dönüşüm, yalnızca teknolojik değil; aynı zamanda sosyo-ekonomik ve ideolojik bir yeniden yapılanmayı da beraberinde getirmektedir. Shoshana Zuboff’un kavramsallaştırdığı Gözetim Kapitalizmi kuramı, bu yeniden yapılanmayı anlamak için önemli bir kuramsal zemin sunmaktadır. Zuboff’a göre gözetim kapitalizmi, bireylerin dijital ortamdaki davranışsal fazlalıklarını sistematik biçimde toplayarak ekonomik öngörü ürünlerine dönüştüren; bireyleri yalnızca izlemekle kalmayıp, aynı zamanda yönlendiren bir kapitalist denetim biçimidir. Bu yapıda sosyal medya platformları, bireyin ne göreceğini, neye tepki vereceğini ve hatta ne düşüneceğini belirleyen algoritmik filtreler aracılığıyla işleyen birer denetim mekanizmasına evrilmektedir. Bu çalışma, sosyal medya kullanıcılarının bu yeni dijital düzende nasıl konumlandığını anlamayı hedeflemektedir. Araştırmanın temel amacı, sosyal medya platformlarında görünürlük kazanma pratikleri, ifade özgürlüğü sınırları, algoritmaların içerik üzerindeki etkisi ve dijital sansür deneyimlerinin, gözetim kapitalizmi bağlamında nasıl şekillendiğini ortaya koymaktır. Bu doğrultuda, nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş; Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi’nde öğrenim gören 10 öğrenciyle çevrim içi ortamda yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bulgular, kullanıcıların içeriklerinin algoritmik olarak yönlendirildiğini ve ifade özgürlüğünün doğrudan ya da dolaylı yollarla sınırlandığını göstermektedir. Sosyal medya platformları, kullanıcıların düşüncelerini, davranışlarını ve gerçeklik algılarını manipüle ederek demokratikleşmeyi sınırlayan ve hegemonik düzeni pekiştiren denetim araçları olarak işlev görmektedir.

Anahtar Kelimeler

Gözetim Kapitalizmi , Algoritma , Yeni Medya , Sansür , Manipülasyon

Etik Beyan

Bu çalışma için Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal ve Beşerî Bilimler Etik Kurulu Komisyonu'nun 16.05.2025 tarih ve 36/ 172 sayılı kararı ile etik kurul onayı alınmıştır.

Kaynakça

• Akman Dömbekci, H., & Erişen, M. A. (2022). Nitel Araştırmalarda Görüşme Tekniği. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 141-160.
• Aydoğan, F. (2009). Eleştirel perspektiften yeni medya. Marmara İletişim Dergisi, (15), 186–194.
• Baudrillard, J. (2011). Simülakrlar ve simülasyon (O. Adanır, Çev.; 6. basım). Doğu Batı Yayınları. (Orijinal eser 1981 yılında yayımlanmıştır)
• Bauman, Z., & Lyon, D. (2013). Liquid Surveillance: A Conversation. Polity Press.
• Bourdieu, P. (1993). The Field of Cultural Production. Columbia University Press.
• Bucher, T. (2018). If...Then: Algorithmic Power and Politics. Oxford University Press.
• Bentham, J. (2019). Panoptikon: Gözün İktidarı (Z. Özarslan & B. Çoban, Çev.). İstanbul: Su Yayınları. (Orijinal eser 1785).
• Berkman Köselerli, B. (2017). Yeni medya ortamının yeni kamusal alan olarak kullanımı üzerine bir değerlendirme. Humanities Sciences (NWSAHS), 12(1), 51–64.
• Bilgici Oğuz, C., & Oturak, E. (2019). Post-truth çağında yeni medya uygulamaları ve dönüşen halkla ilişkiler pratiği. Anadolu Üniversitesi İletişim Bilimleri Fakültesi Uluslararası Hakemli Dergisi, 27(4), 181–193.
• Bilgici, C. (2023). Yapay zekâ ve algoritmik kültür bağlamında sosyal medya deneyiminin geleceği üzerine bir değerlendirme. Yeni Medya Elektronik Dergi (e-Journal of New Media), 7(3), 216–237.
• Boyd, D. (2014). It’s complicated: The social lives of networked teens. Yale University Press.
• Couldry, N., & Mejias, U. (2019). The Costs of Connection: How Data Is Colonizing Human Life and Appropriating It for Capitalism. Stanford University Press.
• Çağatay, N. B., & Güven, A. (2024). Gözetim Kapitalizminin Yeni Yerel Yönetimleri. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 79(2), 251-280.
• Çelik, H. (2020). Yeni medyayı Bourdieu açısından okumak. İletişim Çalışmaları Dergisi, 18(Güz), 10–24.
• Deleuze, G. (1992). Postscript on the Societies of Control. October, 59, 3–7.
• Eslami, M., Rickman, A., Vaccaro, K., Aleyasen, A., Vu, T., Karahalios, K., Hamilton, K., & Sandvig, C. (2016). I always assumed that I wasn’t really that close to [her]: Reasoning about invisible algorithms in news feeds. In Proceedings of the 2015 ACM Conference on Computer Supported Cooperative Work (pp. 153–164). ACM.
• Foucault, M. (1977). Discipline and Punish: The Birth of the Prison. Pantheon.
• Gillespie, T. (2018). Custodians of the Internet: Platforms, content moderation, and the hidden decisions that shape social media. Yale University Press.
• Habermas, J. (1989). The Structural Transformation of the Public Sphere. MIT Press.
• Karaman, M. K., & Yiğit, İ. (2024). Yeni Medya Bölümü Öğrencilerinin Algoritma Okuryazarlıkları Üzerine Bir Araştırma. Erciyes İletişim Dergisi, 11(1), 155-180.
• Keskin, E. K. (2024). Dijital medya ortamında rızanın algoritmik inşası: Eleştirel algoritma çalışmaları perspektifinde bir tartışma. Yeni Medya Elektronik Dergi (e-Journal of New Media), 16(Bahar), 330–341.
• Marx, K. (1976). Capital, Volume I (B. Fowkes, Trans.). Penguin. (Original work published 1867)
• Noble, S. U. (2018). Algorithms of Oppression: How Search Engines Reinforce Racism. NYU Press
• O’Neil, C. (2016). Weapons of Math Destruction: How Big Data Increases Inequality and Threatens Democracy. Crown.
• Özel, S., & Özay, D. (2021). Yeni medya ortamlarında izleyici seçimi ve öneri algoritmaları: Netflix örneği. İlef Dergisi, 8(2), 297–324.
• Pariser, E. (2011). The Filter Bubble. Penguin.
• Pasquale, F. (2015). The Black Box Society: The Secret Algorithms That Control Money and Information. Harvard University Press.
• Sabahçı, B. (2023). Sanal Ortamlarda Panoptikon Kavramı ve Gözetim Toplumu. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(13), 111-134.
• Serdar Tekeli, E. (2021). Özgürlük ve sansür tartışmaları çerçevesinde internet düzenlemeleri ve gözetim. Yeni Medya Elektronik Dergi (New Media E-Journal), 10, 164–176.
• Soydan, B. (2023). Yeni medya ve sosyal medya: Etik sorunlar ve çözüm yaklaşımları. Yeni Medya Elektronik Dergi (e-Journal of New Media), 7(3), 198–215.
• Şen, M. S., & Özgirgin Vardar, S. (2024, Aralık). Gözetim toplumu: “Gözetim kapitalizmi”, büyük veri ve iktidar ilişkilerinin dönüşümü [Bildiri]. II. Uluslararası Sanat ve Sosyal Bilimler Kongresi, Türkiye.
• Talay, Ö. (2022). Gözetleme kapitalizmi çağı: Gücün yeni sınırında insan geleceği için savaş [Kitap incelemesi, Shoshana Zuboff]. Galatasaray Üniversitesi İleti-ş-im Dergisi, 36, 165–170.
• Tokmak, M. (2016). Sözlü Tarih ve Derinlemesine Görüşme. Ardahan Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(3), 83-98.
• Yengin, D. & Bayrak, T. (2023). Yeni Medya Kuram ve Yaklaşımlar 101. İstanbul: Der Yayınları.
• Yılmaz, S. (2021, Haziran). Christian Fuchs’un “Sosyal Medya: Eleştirel Bir Giriş” kitabı üzerine inceleme ve değerlendirmeler [PDF]. Çankırı Karatekin Üniversitesi, Sanat, Tasarım ve Mimarlık Fakültesi, Sinema ve Televizyon Bölümü.
• Wardle, C., & Derakhshan, H. (2017). Information disorder: Toward an interdisciplinary framework for research and policymaking. Council of Europe.
• Zuboff, S. (2015). Big other: Surveillance capitalism and the prospects of an information civilization. Journal of Information Technology, 30(1), 75–89.
• Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism. Public Affairs.