Freedom, Determinism, and Moral Responsibility in John Toland

Yıl 2026, Cilt: 25 Sayı: 2 , 497 - 508 , 30.04.2026

Sait Kar

https://doi.org/10.21547/jss.1866726

https://izlik.org/JA45GS64KG

Öz

This article examines the relationship between freedom, determinism, and moral responsibility in the philosophy of religion of the Enlightenment thinker John Toland. Toland portrays nature as a causally “closed” order governed by necessary laws and grounded in the intrinsic motion of matter. At first glance, this framework appears to place human actions within an unavoidable causal chain, creating a tension between determinism and moral agency. The article argues that Toland addresses this tension not by denying determinism, but by redefining freedom as rational self-government within nature’s lawful order.
On Toland’s account, freedom consists in the agent’s capacity to deliberate, compare reasons, regulate passions, and anticipate the consequences of choice. Moral responsibility therefore does not depend on metaphysical indeterminacy or an absolute power to “do otherwise.” Instead, it rests on the subject’s responsiveness to reasons, reflective endorsement of motives, accountability, and the capacity for self-correction. The study also highlights Toland’s psychological orientation: action is best explained through habits, desires, and character dispositions shaped by education and experience, so moral evaluation concerns the rational regulation and reform of these motivational sources.
Interpreted in this way, Toland can be read as offering a compatibilist model in which causal necessity provides the natural framework for responsible agency. Finally, the article connects this view to Toland’s broader project of natural religion and his critique of priestly authority, showing how publicly shareable standards of reason support both moral autonomy and responsibility within a naturalistic worldview.

Anahtar Kelimeler

Philosophy of Religion , John Toland , Freedom , Enlightenment , Pan-Dynamism

John Toland’da Özgürlük, Determinizm ve Ahlaki Sorumluluk

https://izlik.org/JA45GS64KG

Öz

Bu makale, Aydınlanma düşünürü John Toland’ın din felsefesi bağlamında özgürlük, determinizm ve ahlaki sorumluluk arasındaki ilişkiyi sistematik biçimde ele almaktadır. Toland, doğayı maddenin içkin hareketine dayalı, zorunlu yasalarla işleyen ve nedensellik bakımından “kapalı” bir düzen olarak kavrar. Bu yaklaşım ilk bakışta insan eylemlerinin de kaçınılmaz biçimde zorunlu neden–sonuç ilişkilerine bağlandığını düşündürür; dolayısıyla özgürlük ve sorumluluk açısından bir gerilim ortaya çıkarır. Çalışma, Toland’ın bu gerilimi “determinist yapıyı reddederek” değil, özgürlüğü metafizik bir kopuş gücü yerine rasyonel öz-yönetim olarak tanımlayarak çözmeye çalıştığını savunur.
Bu çerçevede Toland’a göre özgürlük; kişinin inanç ve eylemlerini akıl yoluyla tartması, gerekçeler arasında değerlendirme yapması, tutkularını denetleyebilmesi ve kendi kararlarının sonuçlarını öngörebilmesidir. Ahlaki sorumluluk ise belirsiz bir irade kavramına veya mutlak anlamda “başka türlü yapabilme” iddiasına değil; öznenin gerekçelere duyarlılık, reflektif onay, hesap verebilirlik ve kendini düzeltme kapasitesine dayanır. Makale ayrıca Toland’ın insan psikolojisine dair vurgusunu dikkate alarak, eylemin kaynağını “irrasyonel bir irade mucizesi” yerine alışkanlıklar, arzular, karakter eğilimleri ve eğitimin biçimlendirdiği pratik akıl süreçleri üzerinden açıklar.
Bu okuma, Toland’ın özgürlük anlayışının determinizm ile çatışmak zorunda olmayan uyumcu (compatibilist) bir model sunduğunu gösterir. Son olarak, bu modelin Toland’ın doğal din tasarımıyla ve ruhban otoritesine yönelik eleştirisiyle yakından ilişkili olduğu vurgulanır: gizem ve dogma yerine rasyonel denetimi öne çıkaran Toland, ahlaki failliği de aklın kamusal ölçütlerine bağlar. Böylece Toland’ın projesi, natüralist bir doğa tasavvurunu güçlü bir ahlaki özerklik ve sorumluluk teorisiyle uzlaştırmaya yönelik özgün bir Aydınlanma girişimi olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Din Felsefesi , John Toland , Özgürlük , Aydınlanma , Pan-Dinamizm

Kaynakça

• Aydın, M. S. (2002). Din Felsefesi. İzmir: İzmir İlahiyat Vakfı Yayınları.
• Badria, M. İ. (2022). İnayet ve Özgür İrade İkileminde Molinizm. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (20).
• Bayam, E. G. (2015). Açık Tei̇zmi̇n Geleneksel Tanrı Tasavvuru ve Süreç Tei̇zmi̇ ile İli̇şki̇si̇. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, (25), 253-269.
• Collins, A. (1713). A Discourse of Free-Thinking. Occasioned by the Rise and Growth of a Sect called Free-Thinkers.
• Davies, B. (1993). An Introduction to the Philosophy of Religion (2nd ed.). New York: Oxford University Press.
• Frigerio, A., & Florio, C. D. (2021). Divine Foreknowledge and Providence: Trade–offs between Human Freedom and Government of the Universe. TheoLogica: An International Journal for Philosophy of Religion and Philosophical Theology, 5(1), 126-146. https://doi.org/10.14428/thl.v4i3.55003
• Ginet, C. (1990). On action. Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139173780
• Güçlü, A., Uzun, E., & Uzun, S. (2003). Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Bilim ve Sanat.
• Heinemann, F. H. (1944). John Toland and the Age of Enlightenment. The Review of English Studies, 20(78).
• Heinemann, F. H. (1945). Toland and Leibniz. The Philosophical Review, 54(5).
• İmamoğlu, T., Yazoğlu, R., & Başcı, V. (2016). Din Felsefesi. Erzurum: Eser Ofset.
• Johnson, D. M. (2022). The Problem of Trust. Içinde P. Furlong & L. Vicens (Ed.), Theological Determinism: New Perspectives. Cambridge: Cambridge University Press.
• Kar, E. (2024). Özgür İrade Problemi ve Determinizm: Determinist Bir Evrende Özgür İrade Mümkün müdür? Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (35), 298-310. https://doi.org/10.54600/igdirsosbilder.1385870
• Kar, S. (2017). John Toland’ın Din Felsefesi. Saarbrücken: Lap Lambert Academic Publishing.
• Laing, J. D. (2018). Middle Knowledge: Human Freedom in Divine Sovereignty. USA.: Kregel Publication.
• Neslioğlu, F. E. (2008). İrade Özgürlüğü Sorununun Çözümsüzlüğü Üzerine. Felsefe Dünyası, (47), 7.
• Öner, N. (2005). İnsan Hürriyeti. (5.). Ankara: Vadi Yayınları. (TDV İslâm Araştırmaları Merkezi).
• Özkan, E. A. (2023). Paul Helm’de Teolojik Determinizm ve İlahi İnayet. Artuklu Akademi, 10(1), 31-44. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1162295
• Peterson, M., Hasker, W., Reichenbach, B., & Basinger, D. (2009). Akıl ve İnanç: Din Felsefesine Giriş (İkinci Baskı; R. Acar, Çev.). İstanbul: Küre Yayınları.
• Plantinga, A. (2022). Tanrı, Özgürlük ve Kötülük (M. Yanık, Çev.). Ankara: Fol.
• Toland, J. (1696). Christianity is not Mysterious. London: Printed for Sam. Buckley.
• Toland, J. (1702). Vindicius Liberius: Or. M. Toland’s Defence Of Himself.
• Toland, J. (1704). Letters To Serena. London: Printed for Bernard Lintot.
• Toland, J. (1726a). A Collection of Several Pieces of John Toland. London: J. Peele.
• Toland, J. (1726b). The Primitive Constitution Of The Christian Church. in A Collection of Several Pieces of Mr. John Toland, II.
• Toland, J. (1751). Pantheisticon: Or the Form of Celebrating the Socratic-Society. Printed for Sam. Paterson.
• Toland, J. (1815). Critical History of The Celtic Religion and Learning: Containing an Account of The Druids. Edinburgh.
• Tüzer, A. (2018). Tanrı, Özgürlük ve Kader. İçinde L. Tokat (Ed.), Din Felsefesi. Ankara: Bilay.
• Yavuz, Z. (2009). Tanrı’nın Bilgisi ve İnsan Hürriyeti İlişkisi Bağlamında Frankfurtçu Liberalizmin Eleştirisi. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 50(1), 49-70.
• Yaylı, G. (2023). Kötülük Sorunu-İnsan Hürriyeti ve Determinizm. İçinde O. Bilen & H. Dölek (Ed.), Din Felsefesi. İstanbul: Lisans Yayıncılık.
• Yöney, F. (2025). Open Theism and Prophecy. Sophia. https://doi.org/10.1007/s11841-025-01070-0