Metin - Bağlam Diyalektiğinde Esbâb-ı Nüzûl: Suyûtî’nin Yorum Metodolojisinin Analitik İnşası

Öz

Esbâb-ı nüzûl ilmi, Kur’an âyetlerinin iniş sebeplerini tespit ederek metnin tarihsel yönünü anlamayı amaçlayan klasik bir tefsir disiplinidir. Müfessirler, âyetlerin iniş maksadını ortaya koymak için hem rivayet zincirlerine hem de tarihsel olay örgüsüne dayanmışlardır. Bu kapsamda müfessir Vâhidî, esbâb-ı nüzûl kavramını ilk olarak sistematize etmiş, Suyûtî ise bunu daha da geliştirmiştir. Suyûtî, sahih ve zayıf rivayetleri bir araya getirmiş, metni o dönemin sosyo-kültürel ortamıyla birlikte anlamlandırmayı amaçlamıştır. Suyûtî’nin bağlam için sosyal, kültürel özellikleri dikkate alarak hem geniş rivayet derlemesinde bulunması hem de metodolojisini geliştirmesi onu diğer müfessirlerden ayırmaktadır. Dolayısıyla Suyûtî’nin esbâb-ı nüzûl alanındaki çalışmaları, Kur’an’ın anlaşılmasında tarihî, sosyal, kültürel ilişkiyi tespit etme amacı gütmektedir. Suyûtî, esbâb-ı nüzûle dair rivayetleri sistematik bir biçimde derleyerek metodolojik problemlere çözüm aramıştır. Bu amaçla esbâb-ı nüzûl ve Suyûtî üzerine bazı çalışmalar yapılmıştır. Ancak rivayet-bağlam diyalektiği açısından esbâb-ı nüzûl yöntemi yeterince çalışılmamıştır. Bu çalışmada, Suyûtî’nin esbâb ı nüzûl âyetlerini okuma ve kullanma yöntemi nitel doküman analiziyle incelenmiştir. Bu itibarla Bakara 115, Ahzâb 37, Abese sûresi 1-10. âyetler, esbâb-ı nüzûl açısından rivayet zenginliği ve bağlam derinliği içermeleri cihetiyle detaylıca ele alınmıştır. Seçilen bu örnek âyetlerle Suyûtî’nin nasıl bir bağlam-anlam dengesi kurduğu ve rivayetlerin sıhhat değerlendirmesini nasıl yaptığı incelenmiştir. Burada Suyûtî’nin seçici yaklaşımı ve klasik rivayetçilik ile dirayet anlayışını nasıl sentezlediği mukayese yöntemiyle değerlendirilmiştir. Amaç, eserlerindeki sebeb-i nüzûl prensiplerini inceleyip lafzın umumîliği, tahsis, çoklu sebep ve isnâd tercihleri gibi temel meselelerde geliştirdiği metodolojiyi ortaya koymaktır. Çalışma, klasik ve modern kaynaklar ile güncel araştırmaları bir araya getirerek esbâb ı nüzûlün tefsirde epistemolojik işlevini yeniden değerlendirmeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Esbâb-ı Nüzûl
• Suyûtî
• Bağlam
• Rivâyet
• Metodoloji

Asbāb al-Nuzūl in the Text–Context Dialectic: An Analytical Construction of al-Suyūtī’s Interpretive Methodology

Öz

Exegetes have relied on both chains of transmission isnād and historical narratives to elucidate the purpose behind the revelation of these verses. Al-Suyuti brought together authentic and weak narrations, aiming to interpret the text within the context of the socio-cultural environment of that era. What distinguishes al-Suyūṭī from other exegetes is his development of a methodology that incorporates social and cultural characteristics to establish context, alongside his extensive compilation of narrations. Consequently, al-Suyūṭī’s work in the field of asbāb al-nuzūl seeks to identify the historical, social, and cultural connections essential for understanding the Quran. While studies on al-Suyūṭī exist, the asbāb al-nuzūl methodology has not been sufficiently examined through the lens of the dialectic between narration and context. This study employs qualitative document analysis to examine al-Suyūṭī’s method of interpreting and utilizing verses related to asbāb al-nuzūl. Through selected sample verses, the study analyzes how al-Suyūṭī establishes a balance between context and meaning and how he evaluates the authenticity of narrations. It further assesses al-Suyūṭī’s selective approach and his synthesis of classical riwāyah and dirāyah using a comparative method. The objective is to examine the principles of sabab al-nuzūl found in his works and to elucidate the methodology he developed regarding fundamental issues such as the generality of the wording, specification, multiple causes, and preferences regarding chains of transmission isnād. The study aims to re-evaluate the epistemological function of asbāb al-nuzūl in exegesis by bringing together classical and modern sources as well as contemporary research.

Anahtar Kelimeler

• Tafsîr
• Asbâb-ı Nuzûl
• Suyûtî
• Context
• Narration
• Methodology

Kaynakça

1. Aldemir, H. (2019). Esbâb-ı nüzûl ifadelerinin Suyûtî’nin Lübâbu’n-nükûl adlı eserinde ifade ettiği değerin tespiti. Yıldırım, M. A. (Ed.). Birinci Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi. (s. 324-334). Kilis: Kilis Üniversitesi Yayınları.
2. Aydemir, A. (1972). Esbâbü’n-nüzûl. Diyanet Dergisi, 11 (1), 28-36.
3. Aygün, A. (2023). Tefsir çalışmalarında oryantalist etki. İdrak Dini Araştırmalar Dergisi, 3 (1), 20-57.
4. Azmat, T. (2021). İrfan A. Khan’ın Kur’an hermenötiğine bir giriş. (Atay R. - Sargın F. Çev.). Din ve Felsefe Araştırmaları, 4 (7), 93-111.
5. Buhârî, E. A. M. b. İ. (1414/1993). Sahîhi’l-Buhârî (5.bs.). (Thk. M. D. el-Bugâ. C. 7). Dımeşk: Dâru İbn Kesîr.
6. Çalar, A. (2020). Beğavî’nin esbâb-ı nüzûl’e yaklaşımı (Meâlimü’t-tenzîl örneği). Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi, 11 (2), 451-487.
7. Demirci, M. (2015). Tefsir usûlü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
8. Ebû Zeyd, N. H. (1990). Mafhûm al-nass: Dirâsa fî ulûm al-Qur’ân. Beyrut: al-Markaz al-Thaqâfî al-‘Arabî.

9. Fazlurrahman. (1982). Islam and modernity: Transformation of an ıntellectual tradition. Chicago: University of Chicago Press.
10. Fazlurrahman. (2009). Major themes of the Qur’an. Chicago: University of Chicago Press.
11. Goldziher, I. (1920). Die richtungen der islamischen koranauslegung. Leiden: Brill.
12. Güler, Z. (2023). Mısır havzasında çok yönlü bir âlim: İmam Suyûtî. Çelebi İ. (Ed.). Mısır İlim Havzasında İslam Düşüncesinin Öncü Şahsiyetleri. (s. 105-125). İstanbul: Ensar Neşriyat.
13. Gündüz, A. (2016). Kur’an’ın anlaşılmasında esbâb-ı nüzûl’ün müsbet ve menfi etkisi. DÜİFAD, 18 (1), 93-113.
14. İbn Âşûr, M. T. b. M. (1404/1984). et-Tahrîr ve’t-tenvîr. C. 30. Tunus: Dâru’t-Tunusiyye linneşr.
15. İbn Ebî Hâtim, E. M. A. b. İ. R. (1419-1998). Tefsîrü’l-Kur’ani’l-‘azîm (Thk. E. M. et-Tayyib. C. 13). Cidde: Mektebetu Nizâr Mustafa el-Bâz.
16. İbn Kesîr, E. F. İ. b. Ö. (1419-1998). Tefsîrü’l-Kur’ani’l-ʿazîm (Thk. M. H. Şemsüddîn. C. 9). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
17. İbn Mâce, ‘A. M. b. Y. K. (1430/2009). Sünenü ibn Mâce (Thk. Ş. el-Arna’ût vd. C. 5). Amman: Dârü’r-Risâleti’l-‘Âlemiyye.
18. İbn Teymiyye, T. A. b. A. H. (1972). Mukaddimetun fî usûli’t-tefsîr. Beyrut: Adnân Zerzûr.
19. Kasımi, C. (1990). Tefsir ilminin temel meseleleri. (Özel, S. Çev.). İstanbul: İz Yayıncılık.
20. Khan, I. A. (1987). Authenticity and Development of Islamic Thought. International Journal of Islamic and Arabic Studies, 4 (2), 18-44.
21. Khan, I. A. (2008). Understanding the Qur’anic miracle stories in the modern age. London: Routledge.
22. Kılınçlı, S. (2019). Bazı esbâb-ı nüzûl rivayetlerinin bağlam çerçevesinde yeniden değerlendirilmesi. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 19 (2), 400-417.
23. Kotan, Ş. (2008). Fazlurrahman'ın içtihat teorisi. Milel ve Nihal Dergisi, 5 (2), 87-101.
24. Kotan, Ş. (2010). Kur'an'ı anlama ve yorumlamada tarihselci yaklaşımlar ve sorunları. Kallek C. (Ed.). Dinî Hükümlerin Kaynağı ve Dinî Metinlerin Anlaşılması Konusundaki Çağdaş Yaklaşımlar Çalıştayı. (s. 405-456). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
25. Kurtubî, E. A. M. b. A. (1384/1964). el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kur’an (Thk. A. el-Berdûnî – İ. Etfîş. C. 20). Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye.
26. Muhammed Salih, M. (1996). Esbâbu’n-nüzûl beyne’l-fikri’l-İslâmi ve’l-‘ilmânî. Mısır: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye.
27. Mukâtil b. Süleymân, E. H. (1423/2001). Tefsîrü Mukâtil b. Süleymân (Thk. A. Mahmûd. C. 5). Beyrut: Dâru İhyâi't-Türâs.
28. Müslim, E. H. M. b. H. N. (1374/1955). Sahîh-i Müslim (Thk. M. F. Abdulbâkî. C. 5). Kahire: Matbaatü Îsâ el-Babi’l-Halebî.
29. Nîsâbûrî, H. E. A. M. b. A. (1411/1990). el-Müstedrek ‘alâ sahîheyn (Thk. M. A. ‘Atâ. C. 4). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye.
30. Râzî, F. E. A. M. b. A. (1420/1999). Mefâtîhu’l-gāyb (et-Tefsîrü’l-kebîr). (3. bs.). C. 32. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî.
31. Rippin, A. (1988). The Function of asbāb al nuzūl’ in Qur’ānic exegesis. BSOAS, 51 (1), 1 20.
32. Rippin, A. (1985). The Exegetical genre asbāb al-nuzūl: A bibliographical and terminological survey. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 48 (1), 1-15.
33. Sâlih, S. (1421/2000). Mebâhis fî ‘ulûmi’l-Kur’an. (24. bs.). Beyrut: Dârü’l-‘İlm li’l-Melâyîn.
34. Serinsu, A. N. (1994). Kur’an’ın anlaşılmasında esbâb-ı nüzûl’ün rolü. İstanbul: Şule Yayınları.
35. Serinsu, A. N. (2008). Kur’an ve bağlam. İstanbul: Şule Yayınları.
36. Suyûtî, A. b. E. B. C. (t.y.). Lübâbü’n-nukûl fî esbâbi’n-nüzûl (Tsh. A. Abdü’ş-Şâfî). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
37. Suyûtî, A. b. E. B. C. (1426/2005). Buġyetü’l-vuʿât fî ṭabaḳāti’l-luġaviyyîn ve’n-nüḥât (Nşr. M. Abdürrahîm). Beyrut: b.y.
38. Suyûtî, A. b. E. B. C. (t.y.). ed-Dürrü’l-mensûr. C. 8. Beyrut: Dâru’l-Fikr.
39. Suyûtî, A. b. E. B. C. (1394/1974). el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’an (Thk. M. Ebü’l-Fazl İbrâhîm. C. 4). Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Amme.
40. Suyûtî, A. b. E. B. C. (1975). et-Tehaddüs bi ni’metillâh (Thk. E. Sartaın). Cambridge: Cambridge Unıversity.
41. Suyûtî, A. b. E. B. C. (2016). Celâleddîn es-Suyûtî, Âyet-i kerimelerin iniş sebepleri. (3. bs; Alpkıray, A. Çev.). İstanbul: Semerkand Yayınları.
42. Sübkî, A. b. A. (1404/1984). el-İbhâc fî şerhi’l-minhâc. C. 3. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
43. Taberî, E. C. M. b. C. (1422/2001). Tefsîru’t-Taberî Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’an (Thk. A. b. A. et-Türkî. C. 26). Kahire: Dâru Hicr.
44. Taberî, E. C. M. b. C. (t.y.). Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’an (Thk. M. M. Şâkir. C. 24). Mekke: Dâru't-Terbiye ve't-Türâs.
45. Tirmizî, M. b. Î. (1395/1975). Sünen-i Tirmizî. (2. bs.). (Thk. A. M. Şakir. C. 5). Kahire: Şirketü Mektebeti ve Matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halebî.
46. Vâhidî, E. H. A. b. A. (1411/1990). Esbâbü’n-nüzûli’l-Kur’an (Thk. K. B. Zağlûl). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
47. Zerkeşî, E. A. B. M. (1376/1957). el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’an (Thk. M. Ebü’l-Fazl İbrâhîm. C. 4). Kahire: Dâru ihyâi’l-Kütübi’l-‘Arabiyye.
48. Zürkânî, M. A. (t.y.). Menâhilü’l-irfân fî ulûmi’l-Kur’an. C. 2. Kahire: Matbaatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî.
49. Watt, W. M. (1970). Bell’s introduction to the Qur’ān. Edinburgh: Edinburgh University Press.