Evaluation of Cargo Employees' Occupational Health and Safety Risks by Macbeth Method During The Global Epidemic (Covid-19) Process

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 361 - 381, 30.12.2025

Cihat Öztürk , Hümeyra Öztürk

https://doi.org/10.56554/jtom.1323110

Öz

Covid-19, which was declared a pandemic by WHO in March 2020, has taken the whole world under its influence. In this process, states have taken many measures to prevent the spread of the epidemic. These include quarantine practices, domestic and international travel restrictions, etc. is coming. Due to these restrictions, people have started to meet their needs from digital platforms, unlike the classical trading method, in order to reduce contact with each other.
In this process, as in the world, with the increase in the demand for e-commerce in Turkey, the volume of e-commerce expanded and in parallel, cargo companies and their employees started to play an active role in the field. While people were protecting themselves at home during the epidemic, the fact that cargo workers were working in this process due to their work obligations, and being in contact with people and the environment increased the severity of the risks they were exposed to.
In this study, the risks (ergonomic, physical, biological, chemical and psychological) that cargo workers are exposed to in terms of occupational health and safety during the Covid-19 process were listed and evaluated with the MACBETH method. For the risks exposed as a result of the evaluation, the importance of the alternatives is listed and it is aimed to minimize these risks. As a result of the method applied, the alternative that cargo workers faced with the least level of risks was “technology supported transportation”, followed by “personal protective equipment” and our last alternative resulted in “reducing exposure time”.

Anahtar Kelimeler

Covid-19 , cargo , e-commerce , macbeth , occupational health and safety.

Küresel Salgın (Covıd-19) Sürecinde Kargo Çalışanlarının İsg Açısından Maruz Kaldığı Risklerin Macbeth Yöntemi İle Değerlendirilmesi

Öz

Mart 2020’de DSÖ tarafından pandemi olarak ilan edilen Covid-19 bütün Dünya’yı etkisi altına almıştır. Bu süreçte devletler salgının yayılmasını engellemek için birçok önlem almıştır. Bunların başında karantina uygulamaları, yurt içi ve yurt dışı seyahat kısıtlamaları vb. gelmektedir. Bu kısıtlamalardan dolayı insanlar birbirleriyle teması azaltmak için ihtiyaçlarını klasik ticaret yönteminden farklı olarak dijital platformlardan karşılamaya başlamıştır.
Bu süreçte Dünya’da olduğu gibi Türkiye’de e-ticarete olan talebin artmasıyla birlikte e-ticaret hacmi genişlemiş ve buna paralel olarak kargo firmaları ve çalışanları sahada etkin rol almaya başlamıştır. İnsanlar salgın döneminde evlerinde kendilerini korurken kargo çalışanlarının iş yükümlülüklerinden dolayı bu süreçte çalışıyor olmaları, insanlarla ve çevreyle temas halinde bulunmaları, maruz kaldıkları risklerin şiddetini artırmıştır.
Bu çalışmada Covid-19 sürecinde kargo çalışanlarının iş sağlığı ve güvenliği açısından maruz kaldığı riskler (ergonomik, fiziksel, biyolojik, kimyasal ve psikolojik) sıralandırılarak, MACBETH yöntemi ile değerlendirilmiştir. Değerlendirme sonucunda maruz kalınan riskler için, alternatiflerin önem derecesi sıralanarak, bu risklerin minimum düzeye indirgemesi amaçlanmaktadır. Uygulanan yöntem neticesinde, kargo çalışanlarının en az düzeyde risklerle karşılaştığı alternatif, “teknoloji destekli taşıma” olmuş, devamında gelen “kişisel koruyucu donanım” ve son alternatifimiz “maruziyet süresini azaltma” olarak sonuçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Covid-19 , kargo , e-ticaret , macbeth , iş sağlığı ve güvenliği.

Kaynakça

• Ağar, A., “Çalışma Hayatında Biyolojik Risk Faktörleri ve Covid-19,” Halk Sağlığı Hemşireliği Derg., 3 (2), 133–140, 2021. https://dergipark.org.tr/en/pub/jphn/issue/63569/818127
• Akay, M. ve Kundakcı, N., “ÇKKV ve Tamsayılı Programlama Yöntemleri ile Bir Üretim İşletmesinde Uzaktan Çalışma Modelinin Oluşturulması,” Selçuk Üniversitesi Sos. Bilim. Mesl. Yüksekokulu Derg., 24 (2), 548–568, 2021. https://doi.org/10.29249/selcuksbmyd.980867
• Akca, M., “Havalimanı Şehri Modeli,” Int. J. Manag. Adm., 4 (7), 178–188, 2020a. https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=886599
• Akca, M.,”Covıd-19’un Havacılık Sektörüne Etkisi,” Avrasya Sos. ve Ekon. Araştırmaları Derg., 7 (5), 45–64, 2020b. https://dergipark.org.tr/tr/pub/asead/issue/54055/723434
• Akçacı, T. ve diğer., “Yeni Koronavirüs (COVID-19) Salgınının Lojistik ve Ticarete Etkisi,” Gaziantep Univ. J. Soc. Sci., 447, 447–456, 2020. https://doi.org/10.21547/jss.766159
• Alpago, H. ve Oduncu Alpago, D., “Korona Virüs ve Sosyoekonomik Sonuçlar,” IBAD Sos. Bilim. Derg., (8), 99–114, 2020. https://doi.org/10.21733/ibad.716444
• Arıcı, K., İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Dersleri. TES-İŞ Yayınları, 1999. http://kutuphane.turkis.org.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=3933
• Arslan, İ. ve Karagül, S., “Küresel Bir Tehdit (COVID-19 Salgını) ve Değişime Yolculuk,” Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6 (10), 1–36, 2020. https://dergipark.org.tr/en/pub/uskudarsbd/issue/55725/711630
• Atmaca, H. E. ve TURĞUT, D., “Kargo Şirketi Seçimine Yönelik Kriterlerin Belirlenmesinde Türkiye Genelinde Bir Saha Araştırması,” Çukurova Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilim. Fakültesi Derg., 19 (2), 65–79, 2015. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/407255
• Aydın, N., “Firmaların Web Sitelerinde Bulunması İstenilen İçerik Ve Kalite Unsurları: Türkiye’de Faaliyet Gösteren Kargo Firmalarının Web Sitelerine Dair Bir Çalışma”, Yüksek Lisans Tezi, Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2013. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=JKTBeTpcyWksFV6IJoX8fA&no=uvNmIFwKMbSUgPqPpvsLPA
• Aydın, A. ve Güner, A., “COVID-19 Salgınının Tarım Sektörü ve Gıda Güvenliği Üzerine Etkisi: Türkiye Üzerine Bir Değerlendirme,” Artuklu Kaime Uluslararası İktisadi ve İdari Araştırmalar Dergisi, 3 (2), 155–171, 2020. https://dergipark.org.tr/tr/pub/artuklu/issue/57958/811928
• Bağçı, E., Uzun, C. ve Bostan, A. “Covid-19 ve Sağlık Turizmi”, J. Aware., 5 (3), 331–348, 2020. https://doi.org/10.26809/joa.5.025
• Balcı, A., “Covid-19 özelı̇nde salgınların eğı̇tı̇me etkı̇lerı̇,” Uluslararası Liderlik Çalışmaları Derg. Kuram ve Uygul., 3 (3), 75–85, 2020. https://dergipark.org.tr/en/pub/ijls/issue/58115/772767
• Balkır, Z. G., “İş Sağlığı ve Güvenliği Hakkının Korunması : İşverenin İş Sağlığı ve Güvenliği Organizasyonu,” Sosyal Güvenlik Dergisi, 2 (1), 56–91, 2012. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/282898
• Bana e Costa C. A., Corrêa É. C., De Corte J.-M., ve Vansnick J.-C., “Facilitating bid evaluation in public call for tenders: a socio-technical approach”, Omega, 30 (3), 227–242, 2002. https://doi.org/10.1016/S0305-0483(02)00029-4
• Camkurt, M. Z., “İşyeri Çalışma Sistemi Ve İşyeri Fiziksel Faktörlerinin İş Kazaları Üzerindeki Etkisi,” TÜHİS Hukuku ve İktisat Derg., 20–21 (6–1), 80–106, 2007. https://tuhis.org.tr/upload/dergi/1348812331.pdf
• Cevizci, D. K. ve Kayacan, O., “Konfeksiyon İşletmelerinde En Uygun Fason Seçimi Problemine MACBETH ve TOPSIS Yöntemlerinin Uygulanması,” Deu Mühendis. Fak. Fen ve Mühendislik Derg., 21 (62), 331–344, 2019. https://doi.org/10.21205/deufmd.2019216202
• Corona Virüs ile E-Ticaret Yükselişi ve Ekonomi - Ticimax. https://www.ticimax.com/blog/corona-virusun-ekonomiye-etkisi-ve-e-ticaretin-yukselisi (Erişim Tarihi: 02 Şubat 2023).
• Coşkun, E. ve Çepni Şener, B.,”Türkiye’de Covid-19 Sürecı̇nde Sosyal Medya Pazarlaması: Pegasus ve Bı̇m Örneğı̇,” İNİF E - Dergi, 5 (2), 27–42, 2020. https://doi.org/10.47107/inifedergi.811041 COVID-19 ve the food ve agriculture sector: Issues ve policy responses. https://www.oecd.org/coronavirus/policy-responses/covid-19-ve-the-food-ve-agriculture-sector-issues-ve-policyresponses-a23f764b/ (Erişim Tarihi: 15 Mart 2023).
• COVID-19’un Hindistan’ın Dönüşen Gıda Tedarik Zincirlerini Bozması | Ekonomik ve Politik Haftalık. https://www.epw.in/journal/2020/18/commentary/covid-19s-disruption-indias-transformed-food.html (Erişim Tarihi: 15 Mart 2023).
• Çakaröz, K. M. ve Civek, F., “Tüketicilerin Covid - 19 Sürecindeki Perakendeci Tercihlerinin Örnek Çerçeveleme Uygulaması ile Açıklanması”, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sos. Bilim. Derg., 9 (19), 14–28, 2022. https://doi.org/10.33437/ksusbd.1133432
• Çatuk, C., ve Aydın, K., “Covid-19’un Dünya ve Türkiye Tedarik Zinciri Üzerine Etkileri”, Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 37 (14), 427–449, 2020. https://doi.org/10.14520/adyusbd.753939
• Çolak, M., Şanlı, O. ve Çetin, T., “İş Sağlığı ve İş Güvenliği Uygulamalarında Risk Analizi (Bir Kargo Firması Örneği)” 4th Global business Research Congress, 7 (54), 295–299, 2018. http://doi.org/10.17261/Pressacademia.2018.901
• Dekimpe, M. G. ve Deleersnyder, B., “Business Cycle Research in Marketing: A Review ve Research Agenda,” J. Acad. Mark. Sci., 46 (1), 31–58, 2018. https://doi.org/10.1007/s11747-017-0542-9
• Dhouib, D. (2014). An extension of MACBETH method for a fuzzy environment to analyze alternatives in reverse logistics for automobile tire wastes. Omega, 42(1), 25-32. https://doi.org/10.1016/j.omega.2013.02.003
• Dönmez Topçuoğlu, D. ve GENÇ, E., “COVID-19 Pandemi Sürecinin Kargo Sektörü Çalışanlarının İşe Yönelik Tutumlarına Etkisi: PTT Örneği,” Optim. Ekon. ve Yönetim Bilim. Derg., 8 (2), 373–396, 2021. https://doi.org/10.17541/optimum.875531
• Ercan, E. ve Kundakcı, N., “Bir Tekstil İşletmesi için Desen Programı Seçiminde ARAS ve OCRA Yöntemlerinin Karşılaştırılması”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sos. Bilim. Derg., 19 (1), 83–105, 2017. https://dergipark.org.tr/en/pub/akusosbil/issue/31874/347152
• Ersoy, H. ve Ersoy, S., “Covid- 19 Pandemisinin Sağlık Sektörüne Etkileri ve Yeni Trendler,” MAS Uygulamalı Bilim. Derg., 7 (4), 827–837, 2022. https://doi.org/10.5281/zenodo.7152567
• Eşsiz, F. P. ve Durucan, A., “Covid-19 Salgınının Seçilmiş Sektörler Üzerindeki Etkileri: Türkiye Ekseninde Bir Değerlendirme”, Int. J. Public Financ., 6 (2), 193–210, 2021. https://doi.org/10.30927/ijpf.942809 Eti S., H. ve diğer., “Pandemi Sürecinde Marka Pazarlama Stratejileri,” Balk. Sos. Bilim. Derg., 10 (20), 1–9, 2021. https://dergipark.org.tr/en/pub/bsbd/issue/67912/1013438
• Eştürk, Ö. ve Ören, M. N., “Türkiye’de Tarım Politikaları ve Gıda Güvencesi,” Yüzüncü Yıl Üniversitesi Tarım Bilimleri Dergisi, 24 (2), 193–200, 2014. https://doi.org/10.29133/yyutbd.235933
• Eraslan, E., Cansaran, C., “İş Sağlığı Ve Güvenliği Algısının Eğitim Bazında Değerlendirilmesi,” J. Turkish Oper. Manag., 1 (4), 357–368, 2020. https://dergipark.org.tr/en/pub/jtom/issue/56013/566018
• Ferreira, F. A. F., Santos, S. P., Marques, C. S. E. ve Ferreira, J., “Assessing Credit Risk Of Mortgage Lending Using MACBETH: A Methodological Framework,” Manag. Decis., 52 (2), 182–206. https://doi.org/10.1108/MD-01-2013-0021 Fiziksel Risk Etmenleri, EFOR OSGB. https://eforosgb.com/fiziksel-risk-etmenleri/ (Erişim Tarihi: 19 Nisan 2023).
• Flemons, K., et al., “The Use Of Drones For The Delivery Of Diagnostic Test Kits ve Medical Supplies to Remote First Nations Communities During Covid-19,” American Journal of Infection Control, (50), 849–856, 2022. https://doi.org/10.1016/j.ajic.2022.03.004
• Gezici, E. F., Çelebi, D., Hatipoğlu, İ., Evci, D. ve Selçuk, F., “Türkiye’de Gıda Perakendeciliğinde Dijitalleşme ve COVID-19’un Dijitalleşme Üzerindeki Etkilerini Belirlemeye Yönelik Nitel Bir Araştırma”, Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilim. Fakültesi Derg., 39 (19), 91–107, 2021. https://doi.org/10.17065/huniibf.905551
• Gökçe, C., “Dünyada ve Türkiye’de E-Ticaretin Gelişimi ve E-Ticarette Pazarlama Stratejilerinin Ülke Ekonomisine Etkisi”, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=1SvTwgALuhF0fZf5eRrXJQ&no=QDOEEEwcEOkFHR_QK0OYIg Gürbüz, T., Alptekin, S. E. ve Işıklar Alptekin, G., “A hybrid MCDM Methodology for ERP Selection Problem With Interacting Criteria,” Decis. Support Syst., 54 (1), 206–214, 2012. https://doi.org/10.1016/j.dss.2012.05.006 Hacıalioğlu, A. B. ve Sağlam, M. “Covid-19 Pandemi Sürecinde Tüketici Davranışları ve E-Ticaretteki Değişimler”, Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi, 3 (1), 16–29, 2021. https://doi.org/10.29228/mekcad.2
• Hacıoğlu D., M., “Sanayileşme Perspektifinde Kentleşme Ve Çevre İlişkisi,” İstanbul Üniversitesi Edeb. Fakültesi Coğrafya Bölümü Coğrafya Derg., 19, 95–105, 2011.
• https://dergipark.org.tr/en/pub/iucografya/issue/25047/264427 Himmet, K. ve Ethem, M., “İşyeri Yaralanmaları Üzerinde Güvenlik İklimi Ve Güvenlik Kültürünün Rolü,” Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Derg., Özel Sayı, 2017.
• https://dergipark.org.tr/en/pub/ijmeb/issue/54601/744532 “Türk Dil Kurumu Sözlükleri.” https://sozluk.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 1 Nisan 2023) Home Occupational Safety and Health Administration. https://www.osha.gov/ (Erişim Tarihi: 1 Şubat 2023).
• Bana e Costa, C. E., Ensslin, L., Cornêa, É. C. ve Vansnick, J.-C., “Decision Support Systems in Action: Integrated Application in A Multicriteria Decision Aid Process,” Eur. J. Oper. Res., 113 (2), 315–335, 1999. https://doi.org/10.1016/S0377-2217(98)00219-7
• Işık, M. ve Dağsuyu, C., “Bir Üretim İşletmesinde Departmanların Analitik Hiyerarşi Prosesi Yöntemi ile Ergonomik Analizi,” Bitlis Eren Üniversitesi Fen Bilim. Derg., 9 (3), 1231–1241, 2020. chrome- https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/804311
• İncekara, B., Dördüncü, H. ve Ozan Özer, K., “Turizm Ulaştırmasının Denizyolu Ulaştırmacılığı Yönünden Gelişimi,” İktisat Polit. Araştırmaları Derg., 2 (1), 1–16, 2014. https://dergipark.org.tr/en/pub/iuipad/issue/1334/15741
• Jaffar, N., Abdul-Tharim, A. H., Mohd-Kamar, I. F. ve Lop, N. S., “A Literature Review of Ergonomics Risk Factors in Construction Industry,” Procedia Eng., 20, 89–97, 2011. https://doi.org/10.1016/j.proeng.2011.11.142
• Joerin, F., Cool, G., Rodriguez, M. J., Gignac, M. ve Bouchard, C., “Using Multi-criteria Decision Analysis To Assess The Vulnerability Of Drinking Water Utilities.,” Environ. Monit. Assess., 166 (1–4), 313–330, 2010. https://doi.org/10.1007/s10661-009-1004-8
• Kahraman, M. F.,”Türkiye’de Antropometrik Verilere Göre Ofiste Ergonomik İşyeri Tasarımı”, İş Sağlığı ve Güvenliği Uzmanlık Tezi, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü, 2013. https://www.csgb.gov.tr/Media/xascvd5h/muhammedfurkankahraman.pdf Karande, P. ve Chakraborty, S., “Using MACBETH Method For Supplier Selection In Manufacturing Environment,” Int. J. Ind. Eng. Comput., 4 (2), 259–272, 2013. https://doi.org/10.5267/j.ijiec.2013.01.002
• Kılıç, P. ve Çınar, F., “Pandemi ve Medikal Turizme Genel Bir Bakış”, Sağlık ve Sos. Refah Araştırmaları Derg., 3 (1), 77–86, 2021. https://dergipark.org.tr/en/pub/sarad/issue/60062/747574 Öztürk, Öztürk JTOM(9)2, 361-382, 2025 381 Kılıç, S., & Alkan, R. M. (2018). Dördüncü sanayi devrimi Endüstri 4.0: Dünya ve Türkiye değerlendirmeleri. Girişimcilik İnovasyon ve Pazarlama Araştırmaları Dergisi, 2(3), 29-49. https://doi.org/10.31006/gipad.417536
• Kuo, H. I., Chen, C. C., Tseng, W. C., Ju, L. F., ve Huang, B. W., “Assessing İmpacts of SARS ve Avian Flu on İnternational Tourism Demand to Asia,” Tour. Manag., 29 (5), 917–928, 2008. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2007.10.006
• Mavi, E. E., “İşletme Çalışanlarının İş Güvenliği Algısının Ölçülmesi Isparta Örneği,” İSG Akad. Acad., 3 (1), 71–78, 2021. https://dergipark.org.tr/en/pub/isgakademik/issue/60198/871417
• Marques, G., Gourc, D. ve Lauras, M., “Multi-Criteria Performance Analysis For Decision Making in Project Management,” Int. J. Proj. Manag., 29 (8), 1057–1069, 2011. https://doi.org/10.1016/j.ijproman.2010.10.002 Morens, D. M., Folkers, G. K., & Fauci, A. S “What is a pandemic?”, J. Infect. Dis., 200 (7), 1018–1021. 2009. http://www.jstor.org/stable/27794175
• Mulyati, G. T., Maksum, M., Purwantana, B. ve Ainuri, M., “Ergonomic Risk Identification for Rice Harvesting Worker,” IOP Conf. Ser. Earth Environ. Sci., 355 (1), 012032, 2019. https://doi.org/10.1088/1755-1315/355/1/012032 Öntürk Akyüz, H. ve Aytekin, İ., “Covid-19 Sürecinde Koruyucu Sağlık ve Hijyen Ürünlerinin Satışı ve Tüketimi Üzerine Bir İnceleme,” Medical Research Reports, 5 (1), 27–39, 2022. https://doi.org/10.55517/mrr.1062587
• Özdemir, H. “Salgın Hastalıklardan Ölümler 1914-1918”, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2005.https://kutuphane.ttk.gov.tr/details?id=553806&materialType=KT&query=T%C3%BCrk+ordusu+_+Tarih. Öztürk, E., Şimşek, H. ve Altuntaş, Ş., “Rüzgâr Enerjisi Santrallerinin İş Sağlığı ve Güvenliği Bakımından Değerlendirilmesi,” İSG Akad. Acad., 3 (1), 127–144, 2021.
• https://dergipark.org.tr/en/pub/isgakademik/issue/60198/941872 Parmaksız, Ö. F., “Kargo Şirketlerinin Faaliyetleri Sırasında Oluşan Hizmet Kalitesinin Servqual Model İle Ölçülmesi”, Yüksek Lisans Tezi, Harran Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 2022. http://acikerisim.harran.edu.tr:8080/jspui/handle/11513/2922
• Sievertsen, H. H. and Burgess, S., “Schools, skills ve learning: The impact of COVID-19 on education CEPR.” Retrieved May 13, 2023 from https://cepr.org/voxeu/columns/schools-skills-ve-learning-impact-covid-19-education. Şimşek, S., “İş Sağlığı ve Güvenliği Kapsamında Risk Değerlendirme Metotlarından Fine Kinney Metodunun Bir Örnekle Değerlendirilmesi”, İSG Akademik, 2 (2), 91–99, 2020. https://dergipark.org.tr/en/pub/isgakademik/issue/55804/752127
• Tanrıkulu, A. B.ve Odabaş, M. S., “Covid -19 Pandemisinin Lojistik Sistemler Üzerine Etkilerinin Değerlendirilmesi,” Black Sea J. Eng. Sci., 4 (4), 214–216, 2021. https://doi.org/10.34248/bsengineering.856844
• Taufek, F. H. B. M., Zulkifle, Z. B. ve Abdul Kadir, S. Z. B., “Safety ve Health Practices ve Injury Management in Manufacturing Industry,” Procedia Econ. Financ., 35 (3), 705–712, 2016. https://doi.org/10.1016/S2212-5671(16)00088-5
• Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), TÜİK, 2021. https://www.tuik.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 20 Mayıs 2023). Ulucan, H. F., ve Zeyrek, S., “Ofislerde İş Sağlığı ve Güvenliği.” Ankara, 2012, Erişim Tarihi: 17 Nisan 2023. [Online].
• Available: https://docplayer.biz.tr/377955-Ofislerde-is-sagligi-ve-guvenligi-hatice-figen-ulucan-a-serap-zeyrek-b-a-isg-uzman-yrd-endustri-muh-b-isg-uzmani-fizik-yk-muh.html. Yardım, N., Çipil, Z., Vardar, C. ve Mollahaliloğlu, S., “Türkiye İş Kazaları ve Meslek Hastalıkları: 2000-2005 Yılları Ölüm Hızları,” Dicle Tıp Derg., 34 (4), 264–271, 2007.
• https://www.diclemedj.org/upload/sayi/57/Dicle%20Med%20J-02646.pdf
• Yaşa, A. A. (2022). Kamu sektöründe blok zincir teknolojisi kullanımı: Türkiye'de mevcut durum analizi. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, 17(66), 615-633. https://doi.org/10.19168/jyasar.1065406
• Yıldırım, S. “Salgınların Sosyal-Psikolojik Görünümü: Covid-19 (Koronavirüs) Pandemi Örneği”, J. Turkish Stud., 15 (4), 1331–1351, 2020. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.43585