Dorotheos Mammelis’in Ekümenik Patrik Vekilliği (1918-1921): Siyasi ve Dini Rol

Öz

Dorotheos Mammelis’in 1918-1921 yılları arasında yürüttüğü Ekümenik Patrik vekilliği, İstanbul Rum Ortodoks Patrikhanesi’nin dini sınırları aşarak siyasi bir aktöre dönüştüğü, Osmanlı Devleti ile ilişkilerinin ise ciddi biçimde gerildiği bir dönemdir. Mondros Mütarekesi’nin ardından Osmanlı Devleti’nin yaşadığı siyasi ve askerî zayıflık, azınlık topluluklarının uluslararası kamuoyuna yönelmesini kolaylaştırmış; bu bağlamda Patrikhane, Yunanistan’ın genişlemeci politikalarıyla paralel bir tutum sergilemiştir. Dorotheos’un liderliğinde, Patrikhane yalnızca ruhani bir merkez olarak değil, aynı zamanda Yunanistan’la kültürel ve siyasal entegrasyonu önceleyen diplomatik girişimlerin odağı hâline gelmiştir. Özellikle Paris Barış Konferansı’na yönelik faaliyetler ve Rum-Ermeni iş birliği, bu dönemde kurumsal politikanın temel eksenini oluşturmuştur. Patrikhane, Batılı güçlerin desteğini alarak İstanbul’un Yunanistan’a bırakılması, azınlıkların özerklik haklarının tanınması ve Osmanlı yönetiminden bağımsızlaşma gibi taleplerini uluslararası platformlara taşımıştır. Dorotheos, Yunanistan’ın Megali İdea stratejisi doğrultusunda hareket ederek, Patrikhane’nin dini misyonunu aşan bir milliyetçi temsil işlevi üstlenmiştir. Bu pozisyon, Osmanlı yönetimiyle olan ilişkilerde ciddi gerilimlere yol açmış; aynı zamanda Osmanlı tebaası olan Ortodoks Rumlar arasında da görüş ayrılıklarını derinleştirmiştir. Patrikhane’nin merkezi otoriteden uzaklaşarak Yunanistan’a yakınlaşma politikası, sadece dış siyasetle değil, cemaat içi dengelerle de çatışmıştır. Bazı cemaat üyeleri, Dorotheos’un Yunan çıkarlarına açıkça hizmet eden girişimlerini eleştirerek, bu yönelimin Rum Ortodoks toplumunun Osmanlı içindeki tarihsel statüsünü tehlikeye attığını savunmuştur. Ancak tüm bu tartışmalara rağmen Dorotheos’un yürüttüğü çizgi, onun ölümünden sonra da etkisini sürdürmüş; Patrikhane, Venizelist çizgide uluslararası alanda daha görünür ve siyasi bir rol üstlenmeye devam etmiştir. Bu dönem, Patrikhane’nin Osmanlı sonrası dünyadaki konumunu yeniden tanımladığı, Yunanistan ile daha kurumsal bir yakınlaşmaya yöneldiği bir kırılma noktası olmuş; sonraki patriklerin daha iddialı siyasal tutumlarının da zeminini hazırlamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Dorotheos Mammelis
• Ekümenik Patrikhane
• Megali İdea
• Osmanlı Rumları
• Yunanistan

The Ecumenical Patriarchal Vicariate of Dorotheos Mammelis (1918-1921): Political and Religious Role

Abstract

The period of Dorotheos Mammelis’s tenure as acting Ecumenical Patriarch between 1918 and 1921 marks a time when the Greek Orthodox Patriarchate of Constantinople transcended its religious boundaries and transformed into a political actor, while its relations with the Ottoman Empire became seriously strained. Following the Armistice of Mudros, the political and military weakness experienced by the Ottoman Empire facilitated the orientation of minority communities towards the international public sphere; in this context, the Patriarchate adopted a stance parallel to Greece’s expansionist policies. Under Dorotheos’s leadership, the Patriarchate became not only a spiritual centre but also a focal point for diplomatic initiatives prioritizing cultural and political integration with Greece. Especially its activities related to the Paris Peace Conference and Greek-Armenian cooperation formed the main axis of institutional policy during this period. The Patriarchate, with the support of Western powers, brought demands such as the cession of Constantinople to Greece, the recognition of minority autonomy rights, and independence from Ottoman rule to international platforms. Acting in line with Greece’s Megali Idea strategy, Dorotheos assumed a nationalist representative function that went beyond the religious mission of the Patriarchate. This position caused serious tensions in relations with the Ottoman administration and also deepened divisions among the Orthodox Greeks who were subjects of the Ottoman Empire. The Patriarchate’s policy of distancing itself from central authority and moving closer to Greece conflicted not only with foreign policy but also with internal community dynamics. Some members of the community criticized Dorotheos’s initiatives that openly served Greek interests, arguing that this orientation endangered the historical status of the Greek Orthodox community within the Ottoman Empire. Despite all these debates, the line pursued by Dorotheos continued to have an influence after his death; the Patriarchate maintained a more visible and political role in the international arena along the Venizelist line. This period marked a turning point in which the Patriarchate redefined its position in the post-Ottoman world and moved towards a more institutionalized alignment with Greece, laying the groundwork for the more assertive political stances of subsequent patriarchs.

Keywords

• Dorotheos Mammelis
• Ecumenical Patriarchate
• Megali Idea
• Ottoman Greeks
• Greece

Kaynakça

1. [1] Ahmad, Feroz (1999), İttihat ve Terakki 1908-1914, (Çev. N. Yavuz), Kaynak Yayınları, İstanbul.
2. [2] Alexandris, Alexis (1992), The Greek Minority of Istanbul and Greek-Turkish Relations 1918-1974, Centre for Asia Minor Studies, Athens.
3. [3] Atalay, Bülent (2001), Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi’nin Siyasi Faaliyetleri (1908-1923), TATAV, İstanbul.
4. [4] ATASE, Atatürk Koleksiyonu (1905-1980), 5-0-56.
5. [5] Augustinos, Gerasimos (1977), Consciousness and History: Nationalist Critics of Greek Society, 1897-1914, Columbia University Press.
6. [6] Aydın, M. Akif (1998), “Hukuk-ı Aile Kararnamesi”, DİA, C. 18, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul.
7. [7] Bell, G. K. A. (1935), Randall Davidson: Archbishop of Canterbury, V. II, Oxford University Press, London.
8. [8] Benlisoy, Yorgo ve Macar, Elçin (1996), Fener Patrikhanesi, Ayraç Yayınevi, Ankara.

9. [9] Birinci, Ali (1990), Hürriyet ve İtilâf Fırkası: II. Meşrutiyet Devrinde İttihat ve Terakki’ye Karşı Çıkanlar, Dergâh Yayınları, İstanbul.
10. [10] Birmingham Daily Post, 24 July, 1914.
11. [11] BOA, BEO, 4540/340460.
12. [12] BOA, BEO, 4553/341420.
13. [13] BOA, DH.EUM.EMN, 87/28.
14. [14] BOA, DH.KMS, 49/60.
15. [15] BOA, DH.ŞFR, 429/107.
16. [16] BOA, DH.ŞFR, 430/34.
17. [17] BOA, HR.SYS, 1772/49.
18. [18] BOA, İ..DUİT, 135/57.
19. [19] BOA, MV., 249/211.
20. [20] Bozkurt, Abdurrahman (2014), İtilaf Devletlerinin İstanbul’da İşgal Yönetimi, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara.
21. [21] Bozkurt, Gülnihal (1989), Alman-İngiliz Belgelerinin ve Siyasi Gelişmelerin Işığı Altında Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukuki Durumu (1839-1914), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.
22. [22] Civil&Military Gazette (Lahore), 27 January 1920.
23. [23] Clogg, Richard (1987), Parties and Elections in Greece The Search for Legitimacy, Duke University Press, London.
24. [24] Clogg, Richard (1997), Modern Yunanistan Tarihi, (Çev. D. Şendil), İletişim Yayınları, İstanbul.
25. [25] Conference of Bishops of the Anglican Communion (1920), Encyclical Letter From The Bishops, With The Resolutions and Reports: Conference of Bishops of the Anglican Communion, Holden at Lambeth Palace, July 5 to August 7 1920, Society for Promoting Christian Knowledge, The Macmillan Company, London& New York.
26. [26] Çavdar, Tevfik (1991), İttihat ve Terakki, İletişim Yayınları, İstanbul.
27. [27] Çetinkaya, Y. Doğan (2010), Muslim Merchants and Working-Class in Action: Nationalism, Social Mobilization and Boycott Movement in the Ottoman Empire 1908-1914, Universiteit Leiden. (PhD diss).
28. [28] Ecumenical Patriarchate (1920), The Black Book of the Sufferings of the Greek People in Turkey from the Armistice to the End of 1920, Press of the Patriarchate, Constantinople.
29. [29] Ekklisiastiki Alitheia, 17 Noemvriou 1918; Ekklisiastiki Alitheia, 24 Noemvriou 1918; Ekklisiastiki Alitheia, 29 Dekemvriou 1918; Ekklisiastiki Alitheia, 29 Iuniou 1919; Ekklisiastiki Alitheia, 18 Ianuariou 1920; Ekklisiastiki Alitheia, 21 Martiou 1920; Ekklisiastikí Alítheia, 20 Noemvriou 1921; Ekklisiastiki Alitheia, 27 Noemvriou 1921).
30. [30] Elliniko Logotechniko kai Istoriko Archeio, Archeio Eleftheriou Venizelou, 02.201-1.
31. [31] Ercan, Hikmet Yavuz (1967), “Fener ve Türk Ortodoks Patrikhanesi”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 5, S. 8, (411-439).
32. [32] Erdal, İbrahim (2005), “Türk Basınına Göre; Ortodoks Türklerin Milli Mücadeledeki Tutumu”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, C. 9, S. 35-36, Mayıs-Kasım, (333-343).
33. [33] Ethnikos Syndesmos En Konstantinoupolei Ekthesis Ton Pepragmenon Kata To Etos 1919-20 (1920), Typois A. Koromila, Konstantinoupoli.
34. [34] Evening Despatch, 31 Jaunary 1921.
35. [35] Evening Mail, 22 March 1920; 24 November 1919.
36. [36] Faversham Times and Mercury and North-East Kent Journal, 5 June 1920.
37. [37] Geanakoplos, Deno J. (1990), A Short History of the Ecumenical Patriarchate of Constantinople (330-1990): “First Among Equals” in the Eastern Orthodox Church, Holy Cross Orthodox Press.
38. [38] Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı (ATASE) (2009), Arşiv Belgeleriyle Rum Faaliyetleri, C. I, (1918-1922), Genelkurmay Basımevi, Ankara.
39. [39] Genelkurmay Personel Başkanlığı Askerî Tarih ve Stratejik Etüt (ATASE) Daire Başkanlığı (2019), İstanbul’un İtilaf Devletleri Tarafından İşgali, C. 1, Askerî Tarih Belgeleri Dergisi, S. 144, Ocak, (61-63).
40. [40] Genika Archeia tou Kratous, Archeio Mitropoliti Eleftheroupoleos Sofroniou, K85a-e.
41. [41] Glossarium Mediae et Infimae Latinitatis (1885), A Léopold Favre, Niort.
42. [42] Graphic, 26 March 1921.
43. [43] Great Falls Daily Tribune, 27 July 1919.
44. [44] Greek Patriarchate (1919), Persecution of the Greeks in Turkey, 1914-1918, Constantinople.
45. [45] Güllü, Ramazan Erhan (2009), “Mondros Mütarekesi’nin Ardından Ermeni ve Rum Patrikhanelerinin İşbirliği (30 Ekim 1918-11 Ekim 1922)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. 25, S. 75, Kasım. (575-604)
46. [46] Güllü, Ramazan Erhan (2017), Patrik Meletios Metaksakis ve İstanbul Rum/Ortodoks Patrikhanesi (1921-1923), Ötüken Neşriyat, İstanbul.
47. [47] Güllü, Ramazan Erhan (2018), Gayri Müslimlerin Yönetimi, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e, Ötüken Neşriyat, İstanbul.
48. [48] Güllü, Ramazan Erhan (2022), “Millî Mücadele Sırasında İstanbul Rum Patrikhanesi ile Trabzon Metropolitliği Arasındaki İlişkiler”, Journal of Universal History Studies, C. 5, S. 2, Aralık, (253-266).
49. [49] Halıcı, Şaduman (2016), “Osmanlı Basınına Yansıyan Şekliyle 1914 Meclis-i Mebusan Seçimlerinde Ermeniler”, Tarih Dergisi, S. 62, 2015/2, (127-180).
50. [50] Hampshire Advertiser, 10 July 1920.
51. [51] Harman, Ömer Faruk (2002), “Günümüzde Ortodoks Hıristiyanlık”, Dinler Tarihi Araştırmaları-III (Sempozyum, 09-10 Haziran 2001, Ankara), 2000. Yılında Hıristiyanlık (Dünü, Bugünü ve Geleceği), Dinler Tarihi Derneği Yayınları, Ankara.
52. [52] Hocaoğlu, Baran (2010), II. Meşrutiyette İktidar-Muhalefet İlişkileri, 1908-1913, Kitap Yayınevi, İstanbul.
53. [53] https://anglicanhistory.org/orthodoxy/historical_record1921.html (Erişim Tarihi: 22.12.2024)
54. [54] https://www.orthodoxhistory.org/2019/10/03/the-history-of-the-patriarchate-of-constantinople-1830-1923/ (Erişim Tarihi: 20.12.2024)
55. [55] I Kathimerini, 1 Noemvriou 1920.
56. [56] İngiliz Yıllık Raporlarında Türkiye 1920, (2010) (Yay. Haz. Ali Satan), Tarihçi Kitabevi, İstanbul.
57. [57] J aeschke, Gotthard (2001), Kurtuluş Savaşı İle İlgili İngiliz Belgeleri I, (Çev. C. Köprülü), Cumhuriyet Yayınları, İstanbul.
58. [58] Karaca, Erdem (2014), “1914 Seçimleri Sürecinde İttihat ve Terakki Partisi’nin Ermenilerle Uzlaşma Çabalarının Osmanlı Basınına Yansıması”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, S. 19, (77-104).
59. [59] Karacakaya, Recep (2013), “Meclis-i Mebusan Seçimleri ve Ermeniler (1908-1914)”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, S. 3, (127-142).
60. [60] Karpat, Kemal H. (2003), Osmanlı Nüfusu (1830-1914): Demografik ve Sosyal Özellikleri, (Çev. B. Tırnancı), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul.
61. [61] Kerimoğlu, Hasan Taner (2012), İttihat-Terakki ve Rumlar 1908-1914, Libra Kitap, İstanbul.
62. [62] Kurnaz, Şefika (1991), Cumhuriyet Öncesinde Türk Kadını (1839-1923), Aile Araştırma Kurumu Başkanlığı, Ankara.
63. [63] Lancashire Evening Post, 27 December 1919.
64. [64] Langport&Somerton Herald, 26 March 1921.
65. [65] Leicester Daily Mercury, 8 November 1919; 27 December 1919.
66. [66] Lozan Barış Konferansı: Tutanaklar – Belgeler, Birinci Takım, C. I, Kitap I, Genel Oturumların Protokolleri ve Birinci Komisyonun Tutanakları ile Raporları (Ülke ve Askerlik Sorunları), (2001) (Çev. S. L. Meray), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
67. [67] Macar, Elçin (2003), Cumhuriyet Döneminde Rum Patrikhanesi, İletişim Yayınları, İstanbul.
68. [68] Mardin, Şerif (1988), “Adem-i Merkeziyet”, İslam Ansiklopedisi, C. 1 İstanbul.
69. [69] Mouseio Benaki, Archeio Anastasiou Keramevkidi, 07.060.
70. [70] Mouseio Benaki, Archeio Eleftheriou Venizelou, 22.58.
71. [71] Mouseio Benaki, Archeio Eleftheriou Venizelou, 315.55.
72. [72] Mouseio Benaki, Archeio Eleftheriou Venizelou, 369.074.
73. [73] New-York Tribune, 14 March 1919.
74. [74] Oran, Baskın (2018), Etnik ve Dinsel Azınlıklar: Tarih, Teori, Hukuk, Türkiye, Literatür Yayıncılık, İstanbul.
75. [75] Ortaylı, İlber (2007), Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.
76. [76] Ortaylı, İlber (2008), Osmanlı’da Milletler ve Diplomasi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.
77. [77] Pall Mall Gazette, 25 November 1919.
78. [78] Patriarcat Oecumenique (1919), Les Persécutions de l'Hellénisme en Turquie (1914-1918), Constantinople.
79. [79] Pavuk, Alexander (2021), “What Has Athens to Do with New York? Greek Orthodox Metropolitan Meletios Metaxakis and the 1918 Conference on Unity with the American Episcopal Church”, Anglican and Episcopal History, V. 90, N. 3, September, (223–250).
80. [80] Portsmouth Evening News, 15 April 1920.
81. [81] Prens Sabahaddin (2007), Gönüllü Sürgünden Zorunlu Sürgüne Bütün Eserleri, (Haz. Mehmet Ö. Alkan) Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
82. [82] Sami, Şemseddin (1317), Kâmûs-ı Türkî, Matbaa-i İkdam, İstanbul.
83. [83] Sancaktar, Fatih Mehmet (2021), Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Anayasa, Seçim ve Meclis Tecrübesi (1876-1923), Ötüken Neşriyat, İstanbul.
84. [84] Sheffield Daily Telegraph, 23 March 1921.
85. [85] Sheffield Independent, 13 May 1920.
86. [86] Spatharis, Avrilios (1958), The Ecumenical Patriarchate: A Many Century Old Institution, Constantinople Greek Center, Athens.
87. [87] Tağmat, Çağla Derya (2020), Sosyo-Kültürel Boyutlarıyla İstanbul’da Helenizm (1839-1922), Libra Kitap, İstanbul.
88. [88] The Chronicle, 19 October 1914.
89. [89] The Lambeth Conference Resolutions Archive From 1920, (2005) Anglican Communion Office.
90. [90] The Laramie Republican, 19 October 1914.
91. [91] The Logan Republican, 22 October 1914.
92. [92] The Madison Journal, 24 October 1914.
93. [93] The Orthodox Church in the Ecumenical Movement: Documents and Statements 1902-1975, (1978) (Ed. Constantin G. Patelos), World Council of Churches, Geneva.
94. [94] The Scotsman, 27 October 1919; 10 November 1919; 3 March 1920; 16 April 1920; 7 February 1921; 21 March 1921; 23 March 1921.
95. [95] The Washington Herald, 28 January 1919.
96. [96] Toker, Hülya (2006), Mütareke Döneminde İstanbul Rumları, Genelkurmay Basımevi, Ankara.
97. [97] Toprak, Zafer (2019), Türkiye’de Milli İktisat 1908-1918, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.
98. [98] Tripi, Konstantinos (2019), Opsis tis Mikrasiatikis Katastrofis ston Ekklisiastiko Typo tis Konstantinoupolis, Dimokriteio Panepistimio Thrakis, Komotini. (Diplomatiki Ergasia).
99. [99] Ware, Timothy (1987), Orthodox Church, Penguin Books, London.
100. [100] Wesminster Gazette, 3 December 1919.
101. [101] Western Evening Herald, 24 November 1919; 15 April 1920.
102. [102] Western Morning News, 27 December 1919; 16 April 1920.
103. [103] Yalçın, Emruhan (2008), Atatürk Türkiye’sinde Ekümenik Ortodoks Patrikhanesi ve Bizans Projesi, Siyasal Yayınevi, Ankara.
104. [104] Yıldırım, Seyfi ve Sofuoğlu, Adnan (2010), Siyasî Faaliyetleriyle Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İstanbul Rum Patrikhanesi, KÖKSAV Yayınları, Ankara.
105. [105] Yorkshire Post and Leeds Intelligencer, 8 July 1920; 23 March 1921.