Initiatives for the Invention and Import of the Water Pump in the Ottoman Empire During the Second Half of the 19th Century

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 293 - 313, 27.12.2025

Fatma Akın

https://doi.org/10.38000/juhis.1734786

Öz

By the 19th century, the industrialization of agriculture worldwide had also affected Ottoman farming. In the 19th century, the Ottoman Empire developed policies aimed at increasing agricultural product diversity, cultivating commercial crops, and balancing trade in the agricultural sector. Concrete steps were taken in this context even after the Tanzimat Edict. The modernization of agricultural machinery was one of the central administration's policies for maximizing yield. In this sense, the water pump (su tulumbası) was considered an important machine for increasing water usage in the agricultural field to obtain more products and for opening unused lands to cultivation. This study examines the initiatives aimed at spreading the use of the water pump in the Ottoman lands starting from the second half of the 19th century. The most common initiative for the proliferation of the water pump in the country was the concession (imtiyaz) requests from local and foreign inventors. Inventors sought to sell their invented pumps in the Ottoman territories for specific periods. To this end, they entered into agreements with the central government. There were also initiatives in the form of importing water pumps from abroad. Especially local administrators in remote and arid regions/places desired to import water pumps from Europe or America. However, the problem of the import being a costly affair frequently led to correspondence between the local administrators and the central government. According to the data in the examined documents, the policies and approaches of the Ottoman State—whether regarding import or granting concessions to local and foreign inventors—supported the initiatives to spread the use of water pumps. This article, which is mostly based on primary sources, describes the water pump within the aforementioned framework, a subject not previously addressed.

Anahtar Kelimeler

Ottoman , Water Pump , Invention , Concession , Agriculture

Proje Numarası

-

19. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı İmparatorluğu’nda Su Tulumbasının İcadı ve İthalatına Yönelik Girişimler

Öz

19. yüzyıla gelindiğinde dünyada zirai alanın endüstrileşmesi Osmanlı tarımını da etkilemiştir. Osmanlı İmparatorluğu 19. yüzyılda zirai sahada tarımsal ürün çeşitliliğinin artırılması, ticarete yönelik ürünlerin yetiştirilmesi ve ticaretin dengelenmesi politikaları geliştirmiştir. Tanzimat Fermanından sonra da bu bağlamda somut adımlar atmıştır. En yüksek verimin alınabilmesi amacıyla tarımsal makinelerin modernleştirilmesi merkezi idarenin politikalarından birisidir. Bu anlamda zirai sahada suyun kullanımının artırılarak daha fazla ürün elde edilmesi, kullanılmayan arazilerin ziraata açılması için su tulumbası önemli bir makine olarak görülmüştür. Bu çalışmada, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren su tulumbasının Osmanlı ülkesinde yaygınlaştırılmasına yönelik girişimler ele alınmıştır. Ülkede su tulumbasının yaygınlaştırılması için en sık görülen girişim, yerli ve yabancı mucitlerin imtiyaz talepleridir. Mucitler, icat ettikleri tulumbaları belirli sürelerle Osmanlı ülkesinde satmak istemişlerdir. Bunun için merkezi hükümet ile antlaşmalar yapmışlardır. Su tulumbalarının yurtdışından ithal edilmesi şeklinde de girişimler olmuştur. Özellikle merkezden uzak ve kurak bölgelerdeki/yerlerdeki yerel idareciler, Avrupa veya Amerika’dan su tulumbası ithal etmek istemişlerdir. Ancak ithal konusunun maliyetli bir iş olması problemi, yerel idarecilerin merkezle sık sık yazışmalarına yol açmıştır. İncelenen belgelerde yer alan verilere göre Osmanlı Devleti’nin politika ve yaklaşımları, ister ithal etme konusunda olsun isterse yerli ve yabancı mucitlere imtiyazlar verme konusunda olsun, su tulumbalarının yaygınlaştırılması girişimlerini destekler niteliktedir. Çoğunlukla birincil kaynaklara dayanılarak hazırlanan bu makalede daha önce ele alınmamış olan su tulumbası bahsedilen çerçevede anlatılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , Su Tulumbası , İcat , İmtiyaz , Tarım

Proje Numarası

-

Kaynakça

• Akpınar, Deniz (2017), Osmanlı’da Su Projeleri, Arı Sanat Yayınları, İstanbul.
• Angelakıs, Andreas N; Zaccaria, Daniele vd. (2020), “Irrigation of World Agricultural Lands: Evolution the Milennia” Water, S.12, (2-50).
• BOA, BEO, 101/7575, 96/7181, 621/46528, 568/42570, 259/19381, 1312/98334, 2004/150268, 1360/101967, 1360/101967, 259/19381, 1645/123339.
• BOA, DH.MKT, 1280/69, 2208/97, 2150/71, 889/65, 2150/71, 119/30.
• BOA, HR.MKT, 153/39.
• BOA, İ.RSM, 20/1.
• BOA, İ.HR, 249/14807.
• BOA, İ.MVL, 524/23529, 482/21862, 533/23913, 578/25955.
• BOA, Y.MTV, 309/101.
• BOA,TFR.I.KV, 174/17302.
• BOA, A.MKT.MHM, 727/27.
• BOA, ŞD, 2162/60, 595/60, 527/4, 607/34, 601/59, 595/60, 595/60.
• BOA, Y.PRK.AZJ, 2/62.
• Çelik, Yüksel (2012), “Tulumbacı”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. 41, İstanbul.
• Demir, Kenan (2023), “Osmanlı Devlet’inde Tarımda Makineleşme ve Basının Rolü”. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 77, Temmuz, (69-85).
• Düstur Birinci Tertip, (1947), C.7, Başvekalet Devlet Matbaası, Ankara.
• Güran, Tevfik (1998), 19. Yüzyıl Osmanlı Tarımı, Eren Yayınları, İstanbul.
• Güran, Tevfik (2014), 19. Yüzyılda Osmanlı Ekonomisi Üzerine Araştırmalar, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul.
• İnalcık, Halil ve Quartert, Donald (2004), Osmanlı İmparatorluğunun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, Eren Yayınları, İstanbul.
• Kazgan, Haydar ve Önal, Sami (1999), İstanbul’da Suyun Tarihi, İstanbul’un Su Sorununun Tarihsel Kökenleri ve Osmanlı’da Yabancı Su Şirketleri, İletişim Yayınları, İstanbul.
• Kenneth, Pomeranz (2000), The Great Divergence, China, Europe and the Making of the Modern World Economy, Princeton University Press.
• Kızılkaya, Oktay ve Akay, Tolga (2014), II. Abdülhamid’in Tarımsal Kalkınma Hamlesi (Konya Ovası Sulama Projesi), Sonçağ Yayınları, Ankara.
• Kuzucu, Kemalettin (2018), Yangın Tulumbasının İcadı ve Türk İtfaiyesinin İlk Yüzyılı, İ Gökhan, H. Saraç, G. Özcan (Ed.), Lale Devrinde Osmanlı Devleti ve Nevşehir içinde (327-353), Kömen Yayınları, Kayseri.
• Low, Michael Christopher, “Ottoman Infrastructures of the Saudi Hydro-State: The Technopolitics of Pilgrimage and Potable Water in the Hijaz”, Comparatives Studies in Society and History, 57/4, (942-974).
• Martal, Abdullah (1988), “XVI. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğunda Su-Yolculuk” Belleten, S. 52/205, Aralık, (1585-1654).
• McPhilips, Stephen; Meier, Astrid vd. (2020), “Ottoman Waterspaces: New Archaeological and Historical Studies of Hydraulic Landscaapes in the Eastern Mediterranean, 1500 to the Present Day”, Levant, S. 51:2, (128-130).
• Menekşe, Metin (2014), “Yabancı Seyyahların Gözünden İstanbul Yangınları ile Mücadele: Tulumbacı Teşkilatı ve Tulumbacılara Dair Gözlemler”, Tarih İncelemeleri Dergisi, S. 2, C. 39, Aralık, 2024, (773-820).
• Menekşe, Metin (2021), “Göç ve Medeniyet: Osmanlı Afrika’sında (Libya) Medeniyetin İnşasında Göçmenlerin Rolü”, Akdeniz İnsanı Bilimler Dergisi, C. 11, Haziran 2021, (127-158).
• Mikhail, Alan (2024), Osmanlı Mısır’ında Doğa ve İmparatorluk, Bir Çevre Tarihi, (Çev: SÖzdil), Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul.
• Orhonlu, Cengiz (1984), Osmanlı İmparatorluğunda Şehircilik ve Ulaşım Üzerine Araştırmalar, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İzmir.
• Pamuk, Şevket (2021), Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi 1500-1914, İletişim Yayınları, İstanbul.
• Sasson, Avi; Moram, Roy vd. (2025), “Bayyarat al-Khuri: An Ecclesiastical Agricultural Estate in Caesarea, Israael”, Palestine Exploration Quarterly Aug, (1-23).
• Servet-i Fünûn, 16/396.
• Quataert, Donald (1985), “Osmanlı İmparatorluğu’nda Tarımsal Gelişme.” Tanzimat’tan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi. C.6, İstanbul.
• Quataert, Donald (2008), Anadolu’da Osmanlı Reformu ve Tarım 1876-1908, (Çev. N.Ö. Gündoğan ve A. Z. Gündoğan), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.
• Uray, Nagihan (2017), Ticaret ve Ziraat Nezareti Mecmuası’nda Osmanlı Devlet’inde Tarım (1912-1918), Kafkas Üniversitesi, Erzurum. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
• Yannaopoulus, I. Stavros; Lyberatos, Gerasimos vd. (2015), “Evolution of Water Lifting Devices (Pumps) over the Centuries Worldwide”, Water, S.7, (5031-5060).
• Yüksel, Ahmet (2011), “Mucit ve Devlet: Son Dönem Osmanlı Dünyasında Mucitler”, Belleten, S. 75/274, Aralık, (783-814).