Ancient Hyssos Port and Its Associated Historical Road Networks: An Analysis Based on Archaeological Surveys and Written Sources

Öz

This study focuses on Hyssos (Old Port of Araklı), one of the strategically important ports of the Pontos Region during the Roman Empire, and the historical road networks connecting it to the interior of Anatolia. Located about 30 km east of the modern Trabzon Port, at the point where the Karadere River flows into the Black Sea, this port offered strategic advantages throughout history thanks to its bay structure and the natural shelter it provided, especially against westerly winds. For this reason, the port became an important military and commercial centre from the 2nd century AD, hosted a Roman auxiliary unit, and served as a critical base for military expeditions under the Byzantine Emperor Heraclius. While the existing scholarly literature focuses on the port itself, the ancient routes connecting Hyssos to the interior, especially to Satala (Sadak), an important Roman garrison, have so far not been studied in sufficient depth. Based on extensive surveys conducted in 2022 and an analysis of historical sources, this paper aims to document connected the Hyssos port with the interior the two main historical routes (Araklı-Aydıntepe-Bayburt and Araklı-Yağmurdere-Satala): Archaeological evidence, such as settlements and fortresses along these routes, will be highlighted to illuminate the role of Hyssos as a critical logistical and strategic link connecting the Black Sea coast with the Anatolian interior throughout Antiquity and the Middle Ages. To this end, data on the port of Hyssos from ancient Roman texts and modern research will first be analysed, and then these findings will be compared with Byzantine and Ottoman sources. Finally, the Port of Hyssos will be evaluated together with the data obtained from the field studies conducted by us; the routes and remains of the historical roads connecting the port to the inland regions, especially Satala, will be identified, and the strategic importance of the port in the historical process will be comprehensively revealed.

Anahtar Kelimeler

• Trapezous
• Port of Hyssos
• Araklı
• Satala
• Route

Destekleyen Kurum

TUBITAK

Proje Numarası

221K235

Teşekkür

This Study was supported by Scientific and Technological Research Council of Türkiye (TÜBİTAK) COST within Grant Numbered 221K235 the authors thank TÜBİTAK for their support.

Antik Hyssos Limanı ve Bağlantılı Tarihi Yol Ağları: Arkeolojik Yüzey Araştırmaları ve Yazılı Kaynaklar Işığında Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma, Roma İmparatorluğu döneminde Pontos Bölgesi’nin stratejik açıdan önemli limanlarından biri olan Hyssos’u (Eski Araklı Limanı) ve onu Anadolu’nun iç kesimlerine bağlayan tarihi yol ağlarını mercek altına almaktadır. Modern Trabzon Limanı’nın yaklaşık 30 km doğusunda, Karadere’nin Karadeniz’e döküldüğü noktada konumlanan bu liman, sahip olduğu körfez yapısı ve bilhassa batı rüzgârlarına karşı sağladığı doğal korunaklılık sayesinde tarihsel süreçte stratejik avantajlar sunmaktaydı. Bu nedenle liman MS II. Yüzyıldan itibaren önemli bir askerî ve ticari merkez kimliği kazanmış, bir Roma yardımcı birliğine ev sahipliği yapmış ve Bizans İmparatoru Herakleios tarafından askerî seferler için kritik bir üs olarak kullanılmıştır. Mevcut akademik literatür limanın kendisine odaklansa da Hyssos’u iç bölgelere, özellikle de önemli bir Roma garnizonu olan Satala’ya (Sadak) bağlayan antik güzergâhlar şimdiye dek yeterince derinlemesine incelenmemiştir. Bu makale, 2022 yılında gerçekleştirilen kapsamlı yüzey araştırmaları ve tarihsel kaynakların analizi temelinde, Hyssos Limanı’nı çevreleyen tahkimatları ve limandan iç bölgelere uzanan iki ana tarihi rotayı (Araklı-Aydıntepe-Bayburt ve Araklı-Yağmurdere-Satala) belgelemeyi hedeflemektedir. Bu güzergâhlar üzerindeki yerleşimler ve kaleler gibi arkeolojik kanıtlar vurgulanarak, Hyssos’un Antik ve Orta Çağ boyunca Karadeniz kıyısını Anadolu’nun iç kesimleriyle buluşturan kritik bir lojistik ve stratejik bağlantı noktası olarak oynadığı rol aydınlatılacaktır. Bu doğrultuda, öncelikle Roma dönemine ait antik metinler ve modern araştırmalardaki Hyssos Limanı’na dair veriler incelenecek, ardından bu bulgular Bizans ve Osmanlı dönemlerine ait kaynaklarla karşılaştırılacaktır. Son olarak, Hyssos Limanı, tarafımızca yürütülen saha çalışmalarından elde edilen verilerle birlikte değerlendirilecek; limanı başta Satala olmak üzere iç bölgelere bağlayan tarihi yolların güzergâhları ve kalıntıları tespit edilerek, limanın tarihsel süreçteki stratejik ehemmiyeti kapsamlı bir şekilde ortaya konulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Trapezous
• Hyssos Limanı
• Araklı
• Satala
• Rota

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

221K235

Teşekkür

Bu çalışma TÜBİTAK tarafından 221K235 numaralı COST projesi ile desteklenmiştir. Projeye verdiği destekten ötürü TÜBİTAK’a teşekkürlerimizi sunarız

Kaynakça

1. Arr. Peripl. M Eux. (=Text used and its translation: Arslan Murat, (2005). Arrianus, Arriani Periplus Ponti Euxini / Arrianus’ Black Sea Voyage, Odin Publishing.
2. Bijişkyan, P. Minas (1969), Karadeniz Kıyıları Tarih ve Coğrafyası (1817–1819) (Trans . & Notes H. D. Andreasyan). Istanbul University Faculty of Literature Press, İstanbul.
3. Bilgin, Mehmet (1990), Sürmene Tarihi. Municipality Publications, Sürmene.
4. Bilgin, Mehmet (2000), Doğu Karadeniz: Tarih, Kültür, İnsan, Serander Publications, Trabzon.
5. BOA, DH.UMVM (State Archives Presidency Ottoman Archives (1914, February 23 / 1332, Rebiülevvel 27). Dâhiliye Umur-ı Mahallîye ve Vilâyât Müdürlüğü Tasnifi, Nr. 74-30/3.
6. Braund, David (1994), Georgia in Antiquity: A History of Colchis and Transcaucasia Iberia 550 BC–AD 562. Clarendon Press, Oxford and New York.
7. Bryer, Anthony (1980), The Empire of Trebizond and Pontos. Variorum Reprints, Oxford.
8. Bryer, Anthony and Winfield, David (1985), The Byzantine Monuments and Topography of the Pontos (Vols. I–II). Dumbarton Oaks, Washington.

9. Bryer, Anthony and Winfield, David (2020), Karadeniz’in Orta Çağ Dönemi Eserleri ve Topografyası (Vols. I–II, İ. Köse, Trans.). TTK Publications, Ankara.
10. Crow, James (1994), “Survey at Buzluca, Trabzon Vilayet, Turkey 1992”, XI. Araştırma Sonuçları Toplantısı, (73–83).
11. Crow, James & Bryer, Anthony (1997), “Survey in Trabzon and Gümüşhane Vilayet, Turkey, 1992-4”, Dumbarton Oaks Papers, S. 51, (283–289).
12. Çiğdem, Süleyman (2007), “Eski Çağ’da Trabzon Limanı: Askerî ve Ekonomik Yönden Gelişimi ve Doğu-Batı İlişkilerindeki Rolü”, Atatürk University Journal of the Institute of Social Sciences, C10, S.2, (133–155).
13. Çiğdem, Süleyman (2013), “Bayburt/Aydıntepe Yüzey Araştırması Işığında Bölgenin Eskiçağ Tarihinin Değerlendirilmesi”, Journal of Atatürk University Institute of Fine Arts, S. 30, (65-81).
14. Çiğdem, Süleyman; Özkan, Haldun et al. (2020), Tarihi ve Kültürel Varlıklarıyla Bayburt, Bayburt University Publications, Bayburt.
15. Çilingiroğlu, Altan and Derin, Zafer (1995), “Doğu Karadeniz Yüzey Araştırması, 1993”, in XII. Araştırma Sonuçları Toplantısı (30 Mayıs–3 Haziran 1994) (pp. 343–352). T. C. Ministry of Culture Publications, Ankara.
16. Deyrolle, Théophile (1997), 1869’da Trabzon’dan Erzurum’a (Trans. R. E. Koçu), Çığır Bookstore, İstanbul.
17. Doğancı, Kamil (2020), “Antik Çağ’da Sahil Kentlerini İç Bölgelere Bağlayan Kara Yolları”, Tarih Okulu Dergisi, S. 44, (129-156).
18. Emir, Osman (2020), “Yüzey Araştırmaları ve Antik Kaynaklar Işığında Güneyden Trabzon ve Araklı Limanlarına Ulaşan Tarihi Yollar”, in M. Okur et al. (Eds.), Geçmişten Günümüze Karadeniz’de Ulaşım (1-22), Karadeniz Technical University Publications, Trabzon.
19. Emir, Osman; Köse İsmail et al. (2024), “On binlerin Dönüş Rotası ve Theches Tepesi Üzerine Bir Değerlendirme: Araklı/Sürmene-Bayburt Road”, Turcology Research, S. 79, (49-61).
20. Erüz, Coşkun and Erbaş, Selçuk (2020), “Antik Çağ’dan 20. yüzyıla Doğu Karadeniz’de Limanlar (Trabzon), Kervan ve Askeri Güzergâhlar: Kültür Rotaları”, in M. Okur et al. (Eds.), Geçmişten Günümüze Karadeniz’de Ulaşım (23–63). Karadeniz Technical University Publications, Trabzon.
21. Erüz, Coşkun; Peşman, Emre et al. (2015), “Trabzon, Hyssus Limanı (Sürmene-Araklı) ve Paraskalmion (Çapar) Teknesinin Zamansal Değişimi”, Ordu University Journal of Social Sciences Research, C. 5, S. 12, (542-552).
22. Evliya, Çelebi (2018), Evliya Çelebi Seyahatnamesi: Bursa-Trabzon-Erzurum-Azerbaycan-Kafkasya-Kırım-Girit, II/1, (Dağlı-A. Kahraman), Yapı Kredi Publications, İstanbul.
23. Fontanier, Victor (1829), Voyages en Orient, Entrepris par Ordre Du Gouvernement Français de l'Année 1821 À l'Année 1829 Par V. Fontanier, P. Mongie aîné, Paris.
24. Fontanier, Victor (2005), Doğu Seyahati: Bir Fransız Konsolosun Gözünden 1830’ların Trabzon’unda Siyaset ve Toplum, (Trans. O. Yılmaz), Heyamola Publications, İstanbul.
25. Gregory, Shelagh (1996), Roman Military Architecture on the Eastern Frontier (Vol. II). Adolf M. Hakkert, Publisher, Michigan.
26. Howard-Johnston, James (1999), “Heraclius’ Persian Campaigns and the Revival of the East Roman Empire, 622–630”, War in History, C. 6, S. 1, (1-44).
27. Howard-Johnston, James (2021), The Last Great War of Antiquity, Oxford University Press, Oxford and New York.
28. İlhan, Hüseyin (2019), Yüzey Araştırmaları Işığında Bayburt ve Gümüşhane Çevresinde Helenistik-Roma Dönemleri (MS VI. yüzyıl Başlarına Kadar), Atatürk University, Erzurum, (Unpublished Master's Thesis).
29. İnan, Fatih (2018), “Arrianus’un ‘Arriani Periplus Ponti Euxini’ adlı eserine göre Doğu Karadeniz Bölgesi’ndeki Küçük Limanlar”, Journal of Black Sea Studies, S. 24, (155-182).
30. Janssens, Emile (1969), Trébizonde en Colchide. Presses Universitaires de Bruxelles.
31. Köse, İsmail (2012), “İngiliz Seyyahların Gözünden Gümüşhane Çevresi ve Trabzon Limanı’na Ulaşan Ticaret Yolları (1840–1900)”, History Studies, C. 4, S. 1, (359-371).
32. Lynch, Henry Finnis Blosse (1901), Armenia: Travels and Studies (Vols. II), Longmans, Green, and co, London, New York.
33. MD. (=Text used and its Translation: Dowsett, Charles James Frank (1961), Movsēs Dasxuranci, ̣The History of the Caucasian Albanians, Oxford University Press, Oxford.
34. Mitford, Timothy Bruce (2000), “Thalatta, Thalatta: Xenophon's View of the Black Sea”, Anatolian Studies, S. 50, (127-131).
35. Mitford, Timothy Bruce (2018), East of Asia Minor: Rome’s Hidden Frontier (Vols. I). Oxford University Press, Oxford and New York.
36. Nicep. (=Text Used and its Translation: Mango Cyril (1990), Nikephoros, Short History, Dumbarton Oaks).
37. Not. Dign. Or. (=Text Used and Its Translation: Seeck, Otto (1886), Notitia Dignitatum in Partibus Occidentis/Orientis). Notitia Dignitatum: Accedunt notitia Urbis Constantinopolitanae et Laterculi Provinciarum).
38. Oikonomidès, Nicolas (1975), “A Chronological Note on the First Persian Campaign of Heraclius (622)”, Byzantine and Modern Greek Studies, S. 1, (1-10).
39. Özkorucuklu, Hilmi (1992), “Aydıntepe Yeraltı Kenti 1989–1990 Yılı Çalışmaları”, in II. Müze Kurtarma Kazıları Semineri (29-30 Nisan 1991) (233-254). Ministry of Culture Publications, Ankara.
40. Özkorucuklu, Hilmi (1993), “Aydıntepe Mezarlıktepe Kazısı”, in III. Müze Kurtarma Kazıları Semineri (29-30 Nisan 1991) (103-127). Ministry of Culture Publications, Ankara.
41. Procop. Aed. (=Text Used and Its Translation: Dewing, H. B. and Downey, G. (2002), Procopius, Buildings, Harvard University Press, Oxford and New York.
42. Procop. Bell. (=Text Used and Its Translation: H. B. Dewing (1914-1940), Procopius, de Bellis, Harvard University Press, Oxford and New York.
43. Pseudo-Scylax, Periplus (=Text Used and Its Translation: Müller, C. (1990), Géographie Græcia Minores (Vols. I). Paris. (Original Work Published ca. 6th century BCE).
44. Sagona, Antonio and Sagona, Claudia (2004), Archaeology at the North-East Anatolian Frontier I: A Historical Geography and a Field Survey of the Bayburt Province, Peeters Press, London.
45. Sinclair, Alan Thomas (1990), Eastern Turkey: An Architectural and Archaeological Survey (Vols. 2). The Pindar Press, London.
46. Talbert, Richard John Alexander (Ed.) (2000), Map-by-Map Directory to Accompany Barrington Atlas of the Greek and Roman World, Princeton University Press, Oxford.
47. Tozer, Henry Fanshawe (1881), Turkish Armenia and Eastern Asia Minor. Longman Green, London.
48. Tozlu, Selahattin (2002), Trabzon-Erzurum Ana Yolunun Mevsimlik Güzergâhları (Yaz ve Kış Yolları), Anadolu’da Tarihi Yollar ve Şehirler Semineri (179-198), Glabus Dünya Basımevi, İstanbul.
49. Treidler, Heyes (1962), Hyssos. RE Suppl., 9, (81-82).
50. Xen. Ann. (=Text Used and Its Translation: Brownson, C.L. (1968), Xenophon, Anabasis, Harvard University Press, Oxford and New York.
51. Yılmaz, Özgür (2016), “Marius Outrey’nin 1835 yılında Trabzon’dan Erzurum’a Seyahati ve Erzurum Şehri Hakkında Raporu”. Mavi Atlas, S. 7, (150-167).