AKIL VE DUYGU İLİŞKİSİNDE BİR DENGE BULMA ÇABASI: EBÜ’L ALÂ EL-MAARRÎ’NİN AKIL TASAVVURU

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 1 , 27 - 47 , 30.06.2025

Mehmet Karakuş

https://doi.org/10.46353/k7auifd.1654902

https://izlik.org/JA39CW68UM

Öz

Abbasiler döneminin önde gelen şairlerinden biri olan Ebu’l-Alâ el-Maarrî şiirleri aracılığıyla hayatı ve ölümü sorgulayarak anlam arayışında bulunmuş bir şair-filozoftur. Bu durum onu, bilgisinin genişliği ile felsefe ve inanç konularında söz söylemeye yöneltmiş, kimi zaman da bu iki konuda isyanını ortaya koymuştur. Birçok konuda rasyonel, kapsayıcı, tutarlı ve objektif bakış açısıyla öne çıkan Maarrî’nin akıl ve din ilişkisi problematiğinde görüşlerinin odak noktasında akla yaptığı vurgu ise dikkat çekicidir. İşte bu çalışmada, Maarrî’nin, taklitten ve taassuptan uzak, hoşgörülü ve uyumlu bir yaşamın inşasında aklın statüsünü açıklığa kavuşturmak ve akıl gücünün onun hayatında nasıl yer edindiğini sorgulamak hedeflenmektedir. Zira bir şair olarak onun akla verdiği rol ve aklın sınırlarını çizmesi araştırmaya değer bir konudur. Hiç kuşkusuz Maarrî, içinde yaşadığı çağda batıl inanç ve hurafelerden uzaklaşarak hakikate ulaştıracak yegâne vasıta olarak aklı görmüştür. Onun, aklı kullanmaya teşvik edişinin arkasındaki temel sebep ise ahlaki çöküş içerisinde gördüğü toplumun geldiği durumun akla yeterince önem verilmeyişinden kaynaklandığını düşünmesidir. Zira hemen her çağda görülebileceği üzere o çağda da insanlar aklın yönlendirmesine kapalı bir şekilde sadece dine uyarak yaşadığını söyleyerek yanlış fikir ve davranışlar sergilemektedirler. Hâlbuki ona göre akıl, iyi ile kötünün, yararlı ile zararlının, doğru ile yanlışın ayırt edilmesini sağlayan ve uyulması gereken bir cevherdir. Bu nedenle de Maarrî, aklı ilk bilgi kaynağı olarak benimsemiş, gerçeklere ulaşma ve sorunları çözme açısından ona olan inancını daima korumuştur. Maarrî, aklı sadece dünyevi işlerde değil, dinin anlaşılması ve yaşanması konusunda da önemli bir merci olarak görmüştür. Ona göre akıl, insanı taklitten kurtaracak ve doğru bir imana ulaşmasını sağlayacak en değerli araçtır. Maarrî, yaşadığı toplumun bilgisizliğinden ve insanların akla değer vermemesinden dolayı huzursuzdur. Ona göre insanların çoğu taklit yoluyla dinlerini yaşamaktadır ve bu durum dinin özünden uzaklaşmaya neden olmaktadır. Maarrî, bu duruma karşı çıkarak insanları düşünmeye, sorgulamaya ve akıllarını kullanmaya teşvik etmiştir. Maarrî’nin asıl başarısı ise akıl ve duygu gibi iki farklı sistemi dengeli bir şekilde birleştirmesidir. Akıl ile duyuların seçimleri arasında tercihte bulunmak çoğu zaman zor olabilir. Ancak duyular ve akıl arasında fark büyük olsa bile, aslında her biri diğerini tamamlar. Bu çalışmayı daha önceki çalışmalardan ayıran temel nokta da Maarrî’nin akıl anlayışını yalnızca teorik düzeyde değil, akıl ile duygu arasındaki dengeyi de kapsayacak biçimde, şair-filozof kimliğiyle kendine has bir şekilde ele almasında yatmaktadır. Maarrî, bir şair olarak olayları duyulara hitap eden akılcı bir tarzda ele almış, duygularını aklın denetimine açık tutmuş ve daima aklın verilerine güvenmiştir. Bu sebeple de görüşleri insancıl ve rasyoneldir. Hayatının çoğunda aklın verilerine dayanmış, hayal ve zandan uzak kalmış, akıldan başka bir şeye dayanmaması gerektiğini savunarak inzivaya çekilmiş bir halde kendisine bir dünya kurmuş ama ilim ve irfan peşinde koşan talebelerden ve âlimlerden asla uzak kalmamıştır. Bu anlamda onun inzivası daha ziyade entelektüel bir hedef taşımaktadır. Zira içinde yaşadığı dünyayı, akla karşı taklidin hâkim olduğu ve insan onuruna yaraşmayan davranışların çokça bulunduğu bir yer olarak görmektedir. Bu durumun düzeltilmesi için de insanları sert bir şekilde eleştirmek ve akla dönüşü yeniden sağlayarak entelektüel yaklaşımın hâkim olduğu bir dünyayı inşa etmek gerektiğine inanmaktadır. Bu sebeple insanların hoşuna gitmese de devamlı bir surette cesurca görüşlerini anlatmaya devam etmiş, dünyada olup bitenler karşısında her insanı harekete geçirecek eleştiriler yöneltmiştir. Maarrî’nin, akla değer vermesi toplum içerisindeki hayatın daha iyi yaşanabilir olması ve yanlış davranışlardan uzaklaştırması gibi etik bir değer de taşımaktadır. Çünkü Maarrî, şiirin sadece estetik bir araç değil, epistemolojik bilgi ve ahlak öğretimi için de bir araç olduğuna inanmış; özellikle de duygusal unsurları akılla bütünleştirmesi bakımından farklı ve daha bütüncül bir perspektif sunmuştur. Bu da Maarrî’nin şiirlerinin farklı yönünü ortaya çıkarmıştır. O, şairlerin akıl ve ilhamı kullanarak topluma rehberlik edeceğine inanmış bir şair olarak kendisini, toplum hayatını düzene koymak noktasında bir uyarıcı olarak görmüştür. Şu halde Maarrî'ye göre akıl, insanın doğru yolu bulması, ahlaki bir yaşam sürmesi ve dini doğru bir şekilde anlaması için vazgeçilmez bir araçtır. En öz ifadeyle, işlevselliği göz önüne alındığında ona göre akıl, bir rehber ve danışman ve hatta bir tür peygamberdir.

Anahtar Kelimeler

İslam Felsefesi , Şair-Filozof , Maarrî , Akıl , Ahlak.

TRIAL TO ESTABLISH A BALANCE BETWEEN THE RATIONAL AND SENSUAL: ABŪ AL-ʿALĀʾ ALMAʿARRĪ’S CONCEPT OF MIND

https://izlik.org/JA39CW68UM

Öz

One of the leading poets of the Abbasid period, Abu’l-Ala al-Maarri, was a poet-philosopher who searched for meaning by questioning life and death through his poems. This situation led him to speak on the subjects of philosophy and faith due to the breadth of his knowledge, and sometimes he rebelled against them. Maarri, who stands out with his rational, comprehensive, consistent and objective perspective on many subjects, is remarkable in his emphasis on reason as the focal point of his views on the problematic of the relationship between reason and religion. In this study, it is aimed to clarify the status of reason in the construction of a tolerant and harmonious life, far from imitation and bigotry, and to question how the power of reason found a place in his life. Because, as a poet, the role he gave to reason and the way he drew the boundaries of reason are extremely remarkable. Undoubtedly, Maarri saw reason as the only means that would lead one away from superstitions and reach the truth in the era he lived in. The main cause behind his encouragement to use reason was that he thought that the state of the society he saw as morally declining was due to the lack of importance given to reason. Because, as can be seen in almost every era, people in that era also displayed wrong ideas and behaviors by saying that they lived only by following religion, closed to the guidance of reason. However, according to him, reason is an essence that allows one to distinguish between good and bad, beneficial and detrimental, right and wrong, and that must be followed. For this reason, Maarri adopted reason as the first source of knowledge and always maintained his belief in it in terms of reaching the truth and solving problems. Maarri saw reason as an important authority not only in worldly affairs but also in understanding and living religion. According to him, reason is the most valuable tool that will save people from imitation and enable them to reach a true faith. Maarri is uneasy about the ignorance of the society he lives in and the fact that people do not value reason. According to him, most people live their religion through imitation, and this causes them to move away from the essence of religion. Maarri opposed this situation and encouraged people to think, question and use their minds. Maarri’s real success is that he combines two different systems, reason and emotion, in a balanced way. It can often be difficult to choose between the rational and the emotional. However, although the difference between the two is great, each essentially complements the other. The main point that distinguishes this work from previous works is that Maarri addresses the understanding of reason not only at a theoretical level but also in a way that includes the balance between reason and emotion, in a way that is unique to him as a poet-philosopher. As a poet, Maarri addressed events in a rational manner that appealed to the senses, kept his emotions open to the control of reason, and always trusted the data of reason. For this reason, his views are humane and rational. He based most of his life on the data of reason, stayed away from imagination and conjecture, and established a world for himself by advocating that nothing should be relied on but reason. Nevertheless, he never stayed away from students and scholars who pursued knowledge and wisdom. In this sense, his seclusion had a more intellectual goal. Because he sees the world he lives in as a place where imitation prevails over reason and behaviors that do not befit human dignity take place. He believes that in order to correct this situation, it is necessary to criticize people harshly and to build a world where the intellectual approach prevails by restoring reason. For this reason, he has continued to express his views bravely, even if people do not like it, and has directed criticisms that will mobilize every thinking person against what is happening in the world. Maarri's appreciation of reason also carries an ethical value such as making life in society better and keeping away from wrong behaviors. Because Maarri believed that poetry is not only an aesthetic tool, but also a tool for teaching epistemological knowledge and morality; he offered a different and more holistic perspective, especially in terms of integrating emotional elements with reason. This has revealed the different aspect of Maarri's poems. As a poet who believed that poets should guide society using reason and inspiration, he saw himself as a monisher in terms of putting social life in order. According to Maarri, reason is an indispensable tool for a person to find the right path, to live a moral life and to understand religion correctly. In the most concise terms, when its functionality is taken into account, reason is, for him, a guide and counselor, and even a kind of prophet.

Anahtar Kelimeler

Islamic Philosophy , Poet-Philosopher , Maarrî , Reason , Morality.

Kaynakça

• Abdurrahman, Aişe “Bintü’ş-Şatî”. Daru’s-Selam fi Hayati Ebi’l-Alâ. Bağdat: Vizaretü’l-İrşad, 1964.
• Abdurrahman, Âişe. Ebü’l-Alâ el-Maarrî. Kahire: el-Müessese el-Mısriyye el-Âmme,1965.
• Arkan, Atilla. “Psikoloji: Nefis ve Akıl”. İslâm Felsefesi-Tarih ve Problemler. ed. M. Cüneyt Kaya. 569-602. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 6. Basım, 2018.
• Bolay, Süleyman Hayri. “Akıl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/238-242. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
• Câbirî, Muhammed Âbid. Arap-İslam Aklının Oluşumu. çev. İbrahim Akbaba. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2001.
• Cevizci, Ahmet. Paradigma: Felsefe Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları, 2000.
• Demirkent, Işın. “Maarretünnu‘man”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/274-276. İstanbul: TDV Yayınları, 2003.
• Düzgün, Osman. “Arap Şiirinin Önde Gelen İki Şairi; el-Maarrî ve el-Mutenebbî’nin Mukâyesesi”. Nüsha. 12/35, (2012), 138-142.
• Fahreddin, Rızaeddin. Ebu’l-Alâ el-Ma’arrî. sad. ve haz. İbrahim Kunt - Hasan Harmancı. Konya: Çizgi Kitabevi Yay. 2014.
• Farabi, “Aklın Anlamları (Risale fi me'âni'l-akl)”. İslâm Filozoflarından Felsefe Metinleri. 127-137. çev. M. Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2003.
• Fârâbî, Ebû Nasr Muhammed. Risale fi'l Akl, nşr. Maurice Bouyges. Beyrut: el-Matbaatu’l-Katolikiyye, 1938.
• Ferrûh, Ömer. Ebü’l-Alâ el-Maarrî-eş-Şairu’l-Hakîm. Beyrut: Menşurat Dare’ş-Şark el-Cedid, 1960.
• Ferrûh, Ömer. Hakîmu’l-Maarre. Beyrut: Matbaatü’l Keşşaf, 1994.
• Ferşûh, Muhammed Emin. Mevsuatu Abakiretü İslam. Beyrut: Daru’l-Fikrü’l-Arabî, 1996.
• Gazzalî, el-Munkızu min ad-Dalâl. çev. Hilmi Güngör. Ankara: Maarif Basımevi, 1960.
• Henari, Ali Kenciyan. Masadiru Sakafeti Ebi’l Alâ el-Maarrî. Kahire: Daru’s-Sakafiyyeti li’n-Neşr, 2001.
• Hamevî, Yakût. Mu’cemu’l-Udeba İrşadü’l Erîb ila Marifeti’l Edîb. 1/295-296. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Daru’l-Garbi’l-İslamî, 1993.
• Hüseyin, Taha. Tecdid Zikra Ebi’l Alâ. Kahire: Daru’l-Maarif, 6. Basım, 1963.
• İbn Hallikân, Şemsüddin Ahmed b. Muhammed b. Ebi Bekr. Vefeyâtu’l-Ayân ve Enbâu Abnai’z-Zaman, thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dâr Sadır, 1990.
• İbnü’l-Adîm, Kemaleddin Ömer ibn Ahmed. “Kitabu’l-İnsaf ve’t-Taharrî fî Defi’z-Zulmi ve’t-Tecerrî an Ebi’l-Alâ el-Maarrî”. Tarifu’l- Kudama bi Ebi’l-Ala el-Maarrî. işraf: Taha Hüseyin. Kahire: Daru’l-Kütüb el-Mısriyye, 1944.
• İzmirli, İsmail Hakkı. İslam Felsefesi Tarihi. haz. ve sad. Refik Ergin. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2012.
• Kalyoncu, Rıza Tevfik. “Fârâbî’nin Akıl Risalesinin Felsefi Analizi”. FLSF (Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi). 26 (2018), 61-78.
• Karakuş, Mehmet. “Mûsâ Cârullah Bigiyef’in Ebul Ala el-Maari’ye Olan İlgisinin Sebepleri”. Birinci Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi (USBK) Bildiri Kitabı. 374-381. Mersin: y.y., 2019.
• Kaya, Mahmut. Kindî Felsefî Risaleler. İstanbul: Klasik Yayınları, 2002.
• Kıftî, Cemaleddin Ebu’l Hasan Alî b. Yûsuf. İnbâhur-Ruvât ala Enbahi’n-Nuhât. thk. Muhammed Ebu’l Fadl İbrahim. Kahire: Dâru’l-Fikr el-Arabî, Beyrut: Müessesetü Kütüb es Sekâfiyye, 1986.
• Kindî. ”Risâle fi’l-Akl”. Resâilu’l-Kindî el-Felsefiyye. nşr. Muhammed Abdülhâdî Ebû Rîde. 1/353-358. Kahire: Dârü’l-fikri’l-Arabî, 1369/1950.
• Ma’arrî, Ebu’l-Alâ. el-Lüzûmiyyât. çev. Musa Cârullah Bigiyef. sad. ve haz. Nevzat H. Yanık - Ali Utku. İstanbul: Çizgi Kitabevi Yay. 2017.
• Maarrî, Ebu’l-Alâ. el-Lüzûmiyyât. thk. Emin Abdulaziz Hancî. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, ts.
• Nevzad, Abdullatif. “Ebü’l-Alâ el-Maarrî”. Sebilürreşad Dergisi 8/3, (1330/1912), 185-1954.
• Nûreddin, Nûreddin Yûsuf. eş-Şuarâu’s-Selâse Ebu’t-Tayyib el-Mütenebbî-Ebü’l Alâ el-Maarrî-Eş-Şerif er-Radî. Beyrut: Dâru’l İnsaf, ts.
• Paşa, Ahmet Teymur. Ebü’l-Alâ el-Maarrî. Kahire: Matbaatü Lecneti’t-Telîf ve’n-Neşr, 1940.
• Safedî, Salâhuddin Halil. el-Vâfî bi’l-Vefayât, thk. Ahmed el-Arnaût-Türkî Mustafa. Beyrut: Dâr İhyau’t-Turasi’l-Arabî, 2000.
• Saalibî, Ebu Mansur. “Tetimmetü’l-Yetim”. Kudama bi Ebi’l-Ala el-Maarrî. işraf: Taha Hüseyin. Kahire: Daru’l-Kütüb el-Mısriyye, 1944.
• Sıbtu İbni’l Cevzi, Şemsüddin Ebu’l Muzaffer İbn Binti Ebi’l Ferec b. el-Cevzi. “Mirâtü’z-Zaman fî Tevârîhi’l Âyân”. Tarifu’l- Kudama bi Ebi’l-Ala el-Maarrî. İşraf: Taha Hüseyin. Kahire: Daru’l-Kütüb el-Mısriyye, 1944.
• Tammâra, Muhammed Hilmi. “Ebu’l-Âlâ el-Ma‘arrî”. çev. Abdüllatîf Nevzâd. sad. Musa Yıldız - Nurettin Ceviz. Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi. 22 (2006), 113-134.
• Zeydan, Corci. Tarihu Âdabi’l-Lüğati’l-Arabiyye. Kahire: Müessesetü Hindavi, 2013.