İBN ÂŞÛR TEFSİRİ'NDE KIRAATLERİN SARF VE NAHİVLE TEMELLENDİRİLMESİ: DİLBİLİMSEL BİR YÖNTEM OKUMASI

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 755 - 782, 30.12.2025

Mustafa Hatipoğlu , Alim Hatip

https://doi.org/10.46353/k7auifd.1746899

https://izlik.org/JA36AY78ZN

Öz

İbn Âşûr (ö. 1973), et-Tahrîr ve’t-tenvîr adlı tefsirinde kıraatlerin dilbilimle temellendirilmesine yönelik önemli bir metodoloji ortaya koymaktadır. Çalışmada onun bu yöntemi doğrultusunda sahih kıraatleri temel-lendirme keyfiyetine odaklanılmıştır. Bu çerçevede İbn Âşûr’un özellikle dilbilim açısından kıraatlerin kritik edilip edilemeyeceği noktasında nasıl bir tutuma sahip olduğu incelenerek kıraatler özelinde sergilediği yo-rum faaliyeti ele alınmış; onun kıraatleri savunma konusunda deliller öne sürüp ısrarlı bir temellendirme faaliyeti ortaya koyduğu görülmüştür. Sahih kıraat birikiminin bir bütün olarak muhafaza edilmesi ve temel-lendirilmesi konusunda benimsediği usûlde İbn Âşûr, ilk dönemlerden itibaren kıraatlere yöneltilen eleştiri-ler ve menfi değerlendirmelere karşı çıkan alimleri takip etmektedir. Bununla birlikte o, kıraat temellendir-mesinde dilbilimin imkânlarından yararlanıp bu hususta özgün değerlendirmeler ortaya koymuş; kıraatlere yönelik menfî yaklaşımlara çeşitli argümanlardan hareketle eleştirel bir yaklaşım sergilemiştir. Onun, dilbi-lim birikiminden yararlanarak ortaya koyduğu bu faaliyet, dilbilim merkezli kıraat temellendirmesinin (ih-ticâc) kıraat ilminde sürdürülebilirliği açısından önemli bir örneklik teşkil etmektedir. Öte yandan kıraatlerin de bir şekilde dilbilimin alanına girdiği gerçeği ve sahîh kıraatlere yönelik tenkitlere dilbilimin ilkelerinden hareketle cevap verme tutumu, İbn Âşûr’un kıraatlere yaklaşımında dilbilim verilerini dikkate almasının temel saiklerindendir. İbn Âşûr’a göre kıraatleri dilbilim açısından kritik etme girişimlerinin, dilbilim verile-rini “bütünüyle” dikkate almaksızın yapılması, salt eleştiri ve tezyif şeklinde bir tavır ortaya çıkarmıştır. Onun dilbilimi dikkate alarak yaptığı kıraat savunusunda ise bu tarz eleştiri tutumuna alternatif bir kıraat tasavvurunun merkeze alındığı anlaşılmaktadır. Böylece onun klasik münazara tekniklerini de kullanarak bir çeşit meta analiz-sentez yaptığı anlaşılmaktadır. Bu çalışmada, sahih kıraatlere yönelik yapılan dilbilimsel eleştirilere karşı İbn Âşûr’un kullandığı dilbilimsel argümanlar ve bu argümanlardan hareketle ortaya koydu-ğu ihticâc faaliyetinin irdelenmesi amaçlanmaktadır. Bu bağlamda İbn Âşûr’un ihticâc faaliyeti çerçevesinde kıraat farklılıklarının dilbilimsel temellerine yer vermesi, kıraatlerde ihticâc olgusunun modern dönem tefsir literatüründeki yansımasını temsil etmesi bakımından önemlidir. Onun uygulamaya döktüğü bu ihticâc faali-yetinde birçok hüccet unsurundan yararlandığı görülmektedir. İbn Âşur, âyetlerdeki kıraat farklılıklarını ge-nellikle dilbilim zemininde temellendirme yoluna gitmekle birlikte bunu tek bir kriter olarak addetmemekte; kıraatleri temellendirirken rivayet ilkesinin yanı sıra sarf ve nahiv kurallarına da bir hüccet unsuru olarak müracaat etmektedir. Makale hacmi dikkate alınarak konu İbn Âşûr’un kıraatleri sarf ve nahiv ilminin verile-riyle temellendirme yönteminin tespiti ve bu hususta geliştirdiği müdafaa faaliyeti ve yöntemi ile sınırlı tu-tulmuştur. Ayrıca dilsel hüccetlerden sarf ve nahiv unsurlarına odaklanılmış; naklî hüccetler ise çalışmanın kapsamı dışında bırakılmıştır. Çalışma, kıraatleri temellendirme (ihticâc) konusuna hasredilmesine ek olarak yöntem/usûl ve içerik bakımından daha önceki araştırmalardan ayrışmaktadır. Yapılan literatür araştırma-sında başlık ve içerik yönünden -et-Tahrîr ve’t-tenvîr’e hasrettiğimiz- çalışmamızla doğrudan ilişkili müstakil herhangi bir çalışmanın bulunmadığı tespit edilmiştir. İlgili literatürdeki bu tablo, sahîh kıraatlere yöneltilen dilbilim temelli tenkitçi yaklaşım tarzının temel argümanlarının tespiti ve bunlara İbn Âşûr’un aynı bilimin verileriyle cevap mahiyetinde serdettiği değerlendirmelerinin kapsamlı bir şekilde araştırılmasının önemi ve gereğini göstermektedir. Çalışmada, kıraat farklılıklarının hüccet olgusu çerçevesinde incelenebilmesi için doküman incelemesi, betimleme, tümevarım ve örnekleme yöntemlerine başvurulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Kıraat , Tefsir , İbn Âşûr , İhticâc , Dilbilim

THE GROUNDING OF QIRAAT WITH SARF AND NAHW IN THE TAFSĪR OF IBN 'ASHŪR: A LINGUISTIC METHODOLOGICAL ANALYSIS

https://izlik.org/JA36AY78ZN

Öz

In his commentary al-Tahrīr wa't-tanwīr, Ibn ʿĀshūr follows a specific method for the justification of the qirāʾāt. In this study, the focus is on the way he justified the authentic qirāʾāt in line with this method. In this framework, Ibn 'Ashūr's attitude towards the issue of whether qirāʾāt can be criticised or not, especially in terms of linguistics, has been examined and his interpretation activity in the field of qirāʾāt has been discus-sed; it has been seen that he put forward evidence in defence of qirāʾāt and put forward a persistent defence reflex. Ibn ʿĀshūr, with the methodological framework he adopted for the preservation and justification of the Sahih qirāʾāt accumulation as a whole, follows the scholars who opposed the criticisms and negative evalua-tions directed against the qirāʾāt since the early periods. However, he also utilised the possibilities of linguis-tics in his defence of qirāʾāt and put forward original evaluations in this regard, and he exhibited a critical approach based on various arguments against the negative approaches towards qirāʾāt. This activity, which he carried out by making use of his linguistic background, constitutes an important model for demonstrating the viability of linguistically grounded justification of the qirāʾāt(ihtijāj). On the other hand, the fact that the qirāʾāt somehow belongs to the field of linguistics and the attitude of responding to the criticisms against the authentic qirāʾāt based on the principles of linguistics are the main motives of Ibn 'Ashūr's consideration of linguistic data in his approach to the qirāʾāt. From this point of view, according to Ibn ʿĀshūr, attempts to criticise the qirāʾāt in terms of linguistics without taking into account the linguistic data ‘in its entirety’ lead to an attitude of mere criticism and contempt. On the other hand, in Ibn ʿĀshūr's defence of qirāʾāt, which he made by taking linguistics into consideration, it is noticeable that he tried to overcome such a method of cri-ticism. Thus, it is understood that he made a kind of meta-analystical synthesis by using classical debate techniques. The aim of this study is to examine the linguistic arguments used by Ibn 'Ashūr against the lingu-istic criticisms made against the authentic qirāʾāt and the ihtijāj activity based on these arguments. In this regard, Ibn ʿĀshūr’s emphasis on the linguistic foundations of qirāʾāt variations within his iḥtijāj framework is significant, as it represents the modern-period tafsīr manifestation of the classical concept of iḥtijāj in qirāʾāt studies. It is seen that he made use of many elements of ḥujaj in this ihtijāj activity that he put into practice. Although Ibn ʿĀshūr generally justifies the qirāʾāt variations in the verses based on linguistics, he does not consider this as a single criterion; in addition to the principle of narration, he also refers to the rules of ṣarf and naḥw, which are linguistic instruments, as an element of evidence while justifying the qirāʾāt. Considering the volume of the article, the subject is limited to the determination of Ibn ʿĀshūr's method of justifying the qirāʾāt with the data of the science of sarf and nahw and the defence reflex he developed in this regard. Furt-hermore, the study restricts itself to linguistic ḥujaj derived from the domains of ṣarf and naḥw, while trans-mitted (naqlī) forms of ḥujja are excluded from its scope. Beyond being dedicated to the topic of iḥtijāj in the justification of qirāʾāt, this study also diverges from earlier research in both methodology and content. The literature review revealed that no independent study exists that directly corresponds to our research in terms of its subject focus, scope, or content. This picture in the relevant literature shows the importance and neces-sity of a comprehensive research on the determination of the basic arguments of the linguistics-based critical approach to the authentic qiraat and Ibn 'Ashūr's evaluations in response to them with the data of the same science. In this study, descriptive, inductive and exemplification methods, which are frequently used in social sciences, were applied in order to examine the differences of qirāʾāt within the framework of the phenomenon of ḥujja.

Anahtar Kelimeler

Qirāʾāt , Tafsīr , Ibn ʿĀshūr , Ihtijāj , Linguistics

Kaynakça

• Ablay, Rıfat. “Müfessir ve Dilbilimcilerin İbn Amir Kıraatine Dilbilimsel ve Eleştirel Yaklaşımları”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fa-kültesi Dergisi 16 (2020), 39-51.
• Akkuş, Murat. “Kıraatlerin Tefsire Etkisi (İbn Âşûr Örneği)”. Mütefekkir Aksaray Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 2/3 (Haziran 2015), 151-176.
• Akkuş, Murat. Kur’ân’ın Anlaşılmasında Kırâat Farklılıklarının Rolü: “et-Tahrîr ve’t-Tenvîr” Örneği. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora, 2014.
• Ali el-Fârisî, Ebû Ali Hasan b. Ahmed b. Abdilgaffâr. el-Hücce li’l-kurrâ’i’s-seb‘a. thk. Bedruddîn Kahvecî - Beşîr Cüveycâbî. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1993.
• Bayraktutan, Osman. “Kırâatlerin Tevâtürü Bağlamında Tenkîd Meselesi”. İlahiyat Araştırmaları Dergisi 2 (2014), 41-69.
• Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Envâru’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Mer‘aşlî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1997.
• Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. Tâcül-luğa ve sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdulgafur Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 1987.
• Cürcânî, Seyyid Şerîf. et-Ta‘rîfât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2003.
• Çalyaka, Selvihan - Akkuş, Murat. “Kıraat İlminde İhticâc ve Tevcîh Olgusuna Dâir Bir İnceleme”. INCISS / Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi 10/2 (Kasım 2025), 105-115.
• Çelik, İmran. “Müberred’in Kıraatlere Yaklaşımı ve Sahih Kıraat Eleştirisi”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26 (2024), 125-152.
• Dağ, Mehmet. Geleneksel Kıraat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. Ankara: TDV Yayınları, 2. Basım, 2019.
• Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd. et-Teysîr fî’l-kırââti’s-seb‘. thk. Ferîd Muhammed b. Azzûz. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 2016.
• Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Abdilğanî el-Bennâ. İthâfu fuzalâi’l-beşer bi’l-kırââti’l-erbe‘ate ‘aşer. thk. Şaban Muham-med İsmail. 2 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 2007.
• Ebû Şâme, Şihâbuddîn Abdurrahman b. İsmail b. İbrahim. el-Mürşidü’l-vecîz ilâ ‘ulûmin teteallaku bi’l-kitâbi’l-‘azîz. thk. Tayyar Altıkulaç. Beyrut: Dâru Sadr, 1975.
• Ergin, Ali Şakir. “Ferezdak”. 12/373-375. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995.
• Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. Ezher. Tehzîbü’l-lüğa. thk. Muhammed ‘Avad Mir‘ab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 2001.
• Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahya b. Ziyâd b. Abdillah el-Absî. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Ahmed Yusuf vd. 3 Cilt. Mısır: Dâru’l-Mısrıyye, ts.
• Hanay, Necattin. “Zeccâc’ın Kıraat Tasavvuru ve Kendisine Yöneltilen Tenkitler”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilim-ler Dergisi 1/1 (2015), 164-184.
• Hasan el-Basrî, Ebû Saîd b. Yesâr. Müfredetü’l-Hasan el-Basrî. thk. Ömer Yusuf Abdulğanî Hamdân. Amman: el-Mektebetü’l-İslâmî, 2006.
• Hatîb, Abdullatîf. Mu‘cemu’l-kırâât. Kahire: Dâru Sa‘duddîn, 2002.
• Hatipoğlu, Mustafa. “Ahkâmu’l-Kur’ân Literatüründe İhticâc Olgusu: Kurtubî’nin El-Câmi‘ li Ahkâmi’l-Kur’ân’ı Özelinde Bir İncele-me”. Bir Müfessir Olarak İmam Kurtubî’nin Tefsir Metodolojisi. ed. Zeki Keskin. Ankara: Fecr Yayınları, 2024.
• Hayreddin Karaman vd. Kur’an Yolu. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2012.
• İbn Âşûr, Muhammed b. Muhammed et-Tahir et-Tûnisî. et-Tahrîr ve’t-tenvîr: Tahrîru’l-ma‘ne’s-sedîd ve tenvîri’l-‘akli’l-cedîd min tefsîri’l-Kitâbi’l-Mecîd. 30 Cilt. Tunus: Dâru’t-Tûnisiyye, 1984.
• İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Gâlib el-Muhâribî. el-Muharraru’l-vecîz fî tefsîri’l-Kitâbi’l-‘Azîz. thk. Abdusselam Abdu’ş-Şâfî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2001.
• İbn Ebî Meryem, Nasr b. Ali b. Muhammed eş-Şîrâzî. el-Mûdah fî vucûhi’l-kırâât ve ‘ilelihâ. thk. Ömer Hamdân el-Kübeysî. 3 Cilt. Cidde: el-Cemeâtü’l-Hayriyye, 1993.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Muhammed b. Mükerrem b. Ali el-Ensârî. Lisânü’l-‘Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1993.
• İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Musa b. el-Abbâs. Kitâbü’s-Seb‘a fi’l-kırâât. thk. Şevkî Dayf. Mısır: Dâru’l-Meârif, 1979.
• İbn Yaîş, Ali b. Yaîş b. Muhammed el-Esedî. Şerhu’l-mufassal li’z-Zemahşerî. thk. İmîl Bedî‘ Yakub. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
• İbnü’l-Cezerî, Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Yusuf. en-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ‘. 2 Cilt. el-Matbaatü’t-Ticâriyyetü’l-Kübrâ, ts.
• İbnü’l-Cezerî, Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Yusuf. Müncidü’l-mukriîn ve mürşidü’t-tâlibîn. thk. Nâsır Muhammedî Muhammed Câd. Kahire: Dâru’l-Âfâki’l-Arabiyye, 2010.
• Kalaç, Habip. “Ebû ’Alî el-Fârisî’nin el-Hücce Eserinde Kıraat Olgusu”. Van İlahiyat Dergisi 11/19 (2023), 138-154.
• Kastallânî, Ebü’l-Abbas Ahmed b. Muhammed b. Ebû Bekr. Letâifü’l-işârât li fünûni’l-kırâât. 10 Cilt. Medine: Merkezü’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2013.
• Kılıç, Mehmet - Pilgir, Muhammed. “Hicri II-IV. Asır Kıraat İhticâcı Uygulamalarının Sonraki Dönem Kıraat İhticâcı Uygulamalarına Etkileri: Neşru’l-Kırââti’l-‘Aşr Özelinde Bir İnceleme”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26/49 (2024), 327-352.
• Kılıç, Mustafa. “Zemahşerî’nin Kıraatleri Kabul Şartları”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 48/48 (2015), 149-184.
• Koyuncu, Recep. “Kıraatlerin İhticâcı Bağlamında Dilbilimsel Tefsirler: Ahfeş’in Me‘âni’l-Kur’ân’ı Özelinde Bir Tahlil”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 48/48 (2019), 331-358.
• Kudat, Aydın. Kırâatları Hüccetlendirmede Dilbilim Olgusu. Ankara: Sonçağ Yayınları, 2020.
• Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrahim el-Atfeyyeş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
• Kütükoğlu, Ahmet. “Kastallânî’nin Mütevâtir Kırâatlere Yönelik Eleştirilere Yaklaşımı”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Der-gisi 23/39 (2018), 171-210.
• Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. el-Keşf ‘an vucûhi’l-kırââti’s-seb‘ ve ‘ilelihâ ve hicecihâ. thk. Muhyiddîn Ramazan. 2 Cilt. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2013.
• Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. Müşkilü i‘râbi’l-Kur’ân. thk. Hâtim Salih ed-Dâmin. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’e-Risâle, ts.
• Meydanoğlu, Ayşe. “Dilbilimcilerin Kıraat Farklılıklarına Yaklaşımları Üzerine Bir Değerlendirme”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakül-tesi Dergisi 2 (2017), 177-192.
• Mohamadou, Aboubacar. “İbn Âşûr’un Et-Tahrîr ve’t-Tenvîr Adlı Eserinde Nahivcilere Yönelik İtirazları”. The Journal of Academic Social Science Studies 76 (2019), 451-465.
• Müftî, Hatice Ahmed. Nahvü’l-Kırâatı’l-Kûfiyyiîn. Beyrut, 1985.
• Müzeynî, Abdulaziz b. Süleyman b. İbrahim. Mebâhis fî ‘ilmi’l-kırâât. Riyad: Dâru Künûzi İşbîliyye, 2011.
• Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmail el-Murâdî. İ‘râbu’l-Kur’ân. thk. Abdülmün‘im Halil İbrahim. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
• Özaydın, Abdülkerim. “Amr b. Lühay”. 3/87-88. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
• Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b. Mufaddal. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Safvân Adnan ed-Dâvûdî. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1961.
• Saylan, Nesrişah. “Tabersî’nin Kıraatlerin Hüccetinde Kullandığı Delillerin İncelenmesi”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23/2 (2019), 977-991.
• Sekkâkî, Ebû Ya‘kûb Sirâcüddîn Yûsuf b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Ali. Miftâhu’l-‘ulûm. thk. Naîm Zarzûr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 1987.
• Semîn el-Halebî, Ahmed b. Yusuf b. İbrahim. ed-Dürru’l-masûn fî ‘ulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. 11 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, ts.
• Sîbeveyhi, Ebû Bişr el-Hârisî. el-Kitâb. thk. Abdüsselâm Muhammed Harun. 5 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1988.
• Süyûti, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed. Nevâhidü’l-ebkâr ve şevâridü’l-efkâr. thk. Ahmed Muhammed Osman. Mekke: Câmiʿatü Ümmi’l-Kurâ, 1424.
• Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şakir. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000.
• Taşpınar, Kadir. “Ebû Amr’ın Eleştiriye Konu Olan Sahih Kıraatleri”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (2022), 117-140. https://doi.org/10.32950/rteuifd.1189453
• Taşpınar, Kadir. “Zemahşerî’nin Sahih Kıraat Eleştirisinde Arka Plan: Zeccâc Etkisi”. Bütün Yönleriyle Zemahşerî. ed. Ömer Aslan - Hasan Özalp. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Yayınevi, 2023.
• Temel, Ali. “Erken Dönem Dilbilimsel Tefsirlerde Kırâat Anlayışı”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 15/2 (2015), 81-120.
• Temel, Ali. “Nehhâs’ın İʻrâbu’l-Kur’ân’ında ‘Lahn’ Tartışmalarına Konu Olan Kırâatlerin Değerlendirilmesi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 15/1 (2015), 77-105.
• ‘Ukberî, Ebü’l-Bekâ Abdullah b. el-Hüseyin b. Abdillah. et-Tibyân fî i‘râbi’l-Kur’ân. 2 Cilt. İsa Bâbî el-Halebî, ts. Ülgen, Emrullah. “Kur’ân’da İ’râb Farklılıklarını Ortaya Çıkaran Faktörler ve Bunların Anlam Üzerindeki Etkileri”. Şırnak Üniversi-tesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/11 (2015), 7-32.
• Yerlikaya, Cafer. “Halef Kırâati Özelinde Kırâatlerle İlgili Bazı Tahlil ve Tespitler”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (2020), 307-344.
• Yesû‘î, Luvîs Ma‘lûf. el-Müncid, fi’l-luğati ve’l-a‘lâm. Beyrut: Dârü’n-Neşr, 1986.
• Yıldız, Süleyman. “Dilbilimsel Kaynaklarda Sahih Kıraatlere Yönelik Eleştirel Yaklaşımlar”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (2023), 134-164.
• Yiğit, İdris. “Hicri İlk Dört Asırda Sahih Kıraatlere Yönelik Eleştiriler ve Sebepleri”. Artuklu Akademi 12/1 (Haziran 2025), 288-308. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1629101
• Yiğit, İdris. Temel Meseleleriyle Kıraat ve Tecvid İlminde Lahn Olgusu. ed. Ali Öge. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
• Zeccâc, Ebû İshak İbrahim b. es-Serî b. Sehl. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Abdulcelîl Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1988.
• Zemahşerî, Mahmud b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşâf ‘an hakâiki ğavâmizi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-akâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1987.