İBN ÂŞÛR TEFSİRİ'NDE KIRAATLERİN SARF VE NAHİVLE TEMELLENDİRİLMESİ: DİLBİLİMSEL BİR YÖNTEM OKUMASI

İbn Âşûr (ö. 1973), et-Tahrîr ve’t-tenvîr adlı tefsirinde kıraatlerin dilbilimle temellendirilmesine yönelik önemli bir metodoloji ortaya koymaktadır. Çalışmada onun bu yöntemi doğrultusunda sahih kıraatleri temel-lendirme keyfiyetine odaklanılmıştır. Bu çerçevede İbn Âşûr’un özellikle dilbilim açısından kıraatlerin kritik edilip edilemeyeceği noktasında nasıl bir tutuma sahip olduğu incelenerek kıraatler özelinde sergilediği yo-rum faaliyeti ele alınmış; onun kıraatleri savunma konusunda deliller öne sürüp ısrarlı bir temellendirme faaliyeti ortaya koyduğu görülmüştür. Sahih kıraat birikiminin bir bütün olarak muhafaza edilmesi ve temel-lendirilmesi konusunda benimsediği usûlde İbn Âşûr, ilk dönemlerden itibaren kıraatlere yöneltilen eleştiri-ler ve menfi değerlendirmelere karşı çıkan alimleri takip etmektedir. Bununla birlikte o, kıraat temellendir-mesinde dilbilimin imkânlarından yararlanıp bu hususta özgün değerlendirmeler ortaya koymuş; kıraatlere yönelik menfî yaklaşımlara çeşitli argümanlardan hareketle eleştirel bir yaklaşım sergilemiştir. Onun, dilbi-lim birikiminden yararlanarak ortaya koyduğu bu faaliyet, dilbilim merkezli kıraat temellendirmesinin (ih-ticâc) kıraat ilminde sürdürülebilirliği açısından önemli bir örneklik teşkil etmektedir. Öte yandan kıraatlerin de bir şekilde dilbilimin alanına girdiği gerçeği ve sahîh kıraatlere yönelik tenkitlere dilbilimin ilkelerinden hareketle cevap verme tutumu, İbn Âşûr’un kıraatlere yaklaşımında dilbilim verilerini dikkate almasının temel saiklerindendir. İbn Âşûr’a göre kıraatleri dilbilim açısından kritik etme girişimlerinin, dilbilim verile-rini “bütünüyle” dikkate almaksızın yapılması, salt eleştiri ve tezyif şeklinde bir tavır ortaya çıkarmıştır. Onun dilbilimi dikkate alarak yaptığı kıraat savunusunda ise bu tarz eleştiri tutumuna alternatif bir kıraat tasavvurunun merkeze alındığı anlaşılmaktadır. Böylece onun klasik münazara tekniklerini de kullanarak bir çeşit meta analiz-sentez yaptığı anlaşılmaktadır. Bu çalışmada, sahih kıraatlere yönelik yapılan dilbilimsel eleştirilere karşı İbn Âşûr’un kullandığı dilbilimsel argümanlar ve bu argümanlardan hareketle ortaya koydu-ğu ihticâc faaliyetinin irdelenmesi amaçlanmaktadır. Bu bağlamda İbn Âşûr’un ihticâc faaliyeti çerçevesinde kıraat farklılıklarının dilbilimsel temellerine yer vermesi, kıraatlerde ihticâc olgusunun modern dönem tefsir literatüründeki yansımasını temsil etmesi bakımından önemlidir. Onun uygulamaya döktüğü bu ihticâc faali-yetinde birçok hüccet unsurundan yararlandığı görülmektedir. İbn Âşur, âyetlerdeki kıraat farklılıklarını ge-nellikle dilbilim zemininde temellendirme yoluna gitmekle birlikte bunu tek bir kriter olarak addetmemekte; kıraatleri temellendirirken rivayet ilkesinin yanı sıra sarf ve nahiv kurallarına da bir hüccet unsuru olarak müracaat etmektedir. Makale hacmi dikkate alınarak konu İbn Âşûr’un kıraatleri sarf ve nahiv ilminin verile-riyle temellendirme yönteminin tespiti ve bu hususta geliştirdiği müdafaa faaliyeti ve yöntemi ile sınırlı tu-tulmuştur. Ayrıca dilsel hüccetlerden sarf ve nahiv unsurlarına odaklanılmış; naklî hüccetler ise çalışmanın kapsamı dışında bırakılmıştır. Çalışma, kıraatleri temellendirme (ihticâc) konusuna hasredilmesine ek olarak yöntem/usûl ve içerik bakımından daha önceki araştırmalardan ayrışmaktadır. Yapılan literatür araştırma-sında başlık ve içerik yönünden -et-Tahrîr ve’t-tenvîr’e hasrettiğimiz- çalışmamızla doğrudan ilişkili müstakil herhangi bir çalışmanın bulunmadığı tespit edilmiştir. İlgili literatürdeki bu tablo, sahîh kıraatlere yöneltilen dilbilim temelli tenkitçi yaklaşım tarzının temel argümanlarının tespiti ve bunlara İbn Âşûr’un aynı bilimin verileriyle cevap mahiyetinde serdettiği değerlendirmelerinin kapsamlı bir şekilde araştırılmasının önemi ve gereğini göstermektedir. Çalışmada, kıraat farklılıklarının hüccet olgusu çerçevesinde incelenebilmesi için doküman incelemesi, betimleme, tümevarım ve örnekleme yöntemlerine başvurulmuştur.

In his commentary al-Tahrīr wa't-tanwīr, Ibn ʿĀshūr follows a specific method for the justification of the qirāʾāt. In this study, the focus is on the way he justified the authentic qirāʾāt in line with this method. In this framework, Ibn 'Ashūr's attitude towards the issue of whether qirāʾāt can be criticised or not, especially in terms of linguistics, has been examined and his interpretation activity in the field of qirāʾāt has been discus-sed; it has been seen that he put forward evidence in defence of qirāʾāt and put forward a persistent defence reflex. Ibn ʿĀshūr, with the methodological framework he adopted for the preservation and justification of the Sahih qirāʾāt accumulation as a whole, follows the scholars who opposed the criticisms and negative evalua-tions directed against the qirāʾāt since the early periods. However, he also utilised the possibilities of linguis-tics in his defence of qirāʾāt and put forward original evaluations in this regard, and he exhibited a critical approach based on various arguments against the negative approaches towards qirāʾāt. This activity, which he carried out by making use of his linguistic background, constitutes an important model for demonstrating the viability of linguistically grounded justification of the qirāʾāt(ihtijāj). On the other hand, the fact that the qirāʾāt somehow belongs to the field of linguistics and the attitude of responding to the criticisms against the authentic qirāʾāt based on the principles of linguistics are the main motives of Ibn 'Ashūr's consideration of linguistic data in his approach to the qirāʾāt. From this point of view, according to Ibn ʿĀshūr, attempts to criticise the qirāʾāt in terms of linguistics without taking into account the linguistic data ‘in its entirety’ lead to an attitude of mere criticism and contempt. On the other hand, in Ibn ʿĀshūr's defence of qirāʾāt, which he made by taking linguistics into consideration, it is noticeable that he tried to overcome such a method of cri-ticism. Thus, it is understood that he made a kind of meta-analystical synthesis by using classical debate techniques. The aim of this study is to examine the linguistic arguments used by Ibn 'Ashūr against the lingu-istic criticisms made against the authentic qirāʾāt and the ihtijāj activity based on these arguments. In this regard, Ibn ʿĀshūr’s emphasis on the linguistic foundations of qirāʾāt variations within his iḥtijāj framework is significant, as it represents the modern-period tafsīr manifestation of the classical concept of iḥtijāj in qirāʾāt studies. It is seen that he made use of many elements of ḥujaj in this ihtijāj activity that he put into practice. Although Ibn ʿĀshūr generally justifies the qirāʾāt variations in the verses based on linguistics, he does not consider this as a single criterion; in addition to the principle of narration, he also refers to the rules of ṣarf and naḥw, which are linguistic instruments, as an element of evidence while justifying the qirāʾāt. Considering the volume of the article, the subject is limited to the determination of Ibn ʿĀshūr's method of justifying the qirāʾāt with the data of the science of sarf and nahw and the defence reflex he developed in this regard. Furt-hermore, the study restricts itself to linguistic ḥujaj derived from the domains of ṣarf and naḥw, while trans-mitted (naqlī) forms of ḥujja are excluded from its scope. Beyond being dedicated to the topic of iḥtijāj in the justification of qirāʾāt, this study also diverges from earlier research in both methodology and content. The literature review revealed that no independent study exists that directly corresponds to our research in terms of its subject focus, scope, or content. This picture in the relevant literature shows the importance and neces-sity of a comprehensive research on the determination of the basic arguments of the linguistics-based critical approach to the authentic qiraat and Ibn 'Ashūr's evaluations in response to them with the data of the same science. In this study, descriptive, inductive and exemplification methods, which are frequently used in social sciences, were applied in order to examine the differences of qirāʾāt within the framework of the phenomenon of ḥujja.