Ferhârî’nin (ö.1239/1823) Îmân-ı Kâmil İsimli Manzum Akāid Risalesindeki İtikādî Perspektif

Ferhârî bugünkü Pakistan’ın Pencap bölgesindeki Mültan iline bağlı Ferhâr köyünde yaşayan ve 1239/1823 yılında vefat eden sûfî karakterli bir din âlimidir. Yaşadığı bölge tasavvufî açıdan oldukça zengin bir muhittir. Vahdet-i vücûtçu bir tasavvufî kişiliğe sahip olan Ferhârî’nin itikat alanına dair dört eser yazdığı bilinmektedir. Bu dört eserden Îmân-ı Kâmil adlı manzum akāid risalesi kısa ama itikādî konuların hemen hemen hepsine özetle değinen bir risaledir. Bu risale ülkemizde pek bilinmemektedir. Urduca kelimelerin de kullanıldığı bir Farsçayla yazılan bu manzum eser, iki yüz doksan yedi beyitten oluşmaktadır. Risalenin telif sebebi Hz. Peygamber’in soyundan gelen ve Ferhârî’nin çok sevdiği bir kişinin özel isteğidir. Çalışmamızda, müellifin söz konusu risalesinde ele aldığı konular; bilgi ve varlıkla ilgili meseleler, ilâhiyyâtla ilgili konular ve sem’iyyâtla ilgili hususlar olmak üzere üç başlık altında incelenmiştir. Ferhârî’nin görüşleri değerlendirilirken ondan önce yaşayan diğer manzum akāid risale müellifleri olan Ûşî (ö. 575/1179), Hızır Bey (ö. 863/1459), Erzurumlu İbrahim Hakkı (ö. 1194/1780) ve Tokatlı İshak Zencânî (ö. 1090/1656)’nin risalelerinden de faydalanılmıştır. Ferhârî’nin risalesinde ele aldığı konulardaki kanaatleri incelendiğinde onun Ehl-i sünnet mezhebi taraftarı olduğu anlaşılmaktadır. Onun Ehl-i sünnet mezhebini öven kendi ifadeleri de aynı hususu desteklemektedir. İmanın tanımı, imanda istisna, nübüvvette cinsiyet gibi meselelerdeki görüşleri onun Ehl-i sünnet içinden de Hanefî/Mâtürîdî ekolünü benimsediğini göstermektedir. Bununla beraber müellif te’vil, haberi sıfatlar, Allah’ın sıfatlarının zatının aynı mı gayrı mı olduğu, husun-kubuh gibi kelâmın tartışmalı olan meselelerine hiç değinmemektedir. Aynı şekilde felsefî kelam dönemi telif metodundan farklı olarak risalesinde bilgi ve varlık bahislerine hiç girmemektedir. Bu hususlar Ferhârî’nin kelâm metodundan uzak kalmaya çalıştığını göstermektedir. Buna göre (bu eser bağlamında) Ferhârî’nin bir Ebû Hanîfe takipçisi olarak fıkıhçı Hanefîlerden olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Ferhârî’nin manzum akāid metnine tasavvufî bakış açısını da yansıttığı görülmektedir. Allah ve sıfatları konusunu ele alırken ilmin Allah’la ilgili konularda yetersiz olduğunu, bu amaca ulaşmak için manevî bir rehbere uymanın gerekli olduğunu söylemektedir. Aynı şekilde kader meselesini ele alırken kulların fiillerinin oluşumuna değinmekte ve tasavvufî bakış açısını izhar etmektedir. Ferhârî kulların fiillerinin vahdet-i vücutçu anlayışa uygun olarak kulların Allah’ın ilmindeki a‘yân-ı sâbitelerine göre gerçekleştiğini söylemektedir. Yine Ehl-i beyt sevgisini genişleterek seyyid ve şeriflerin diğer insanlardan üstün olduğunu belirtmektedir. Bu hususları onun akāid risalesindeki tasavvufî tezahürler olarak kabul etmek mümkündür.

Farhārī was a religious scholar of a Sufi character who lived in the village of Farhār, located in the Multan province of the Punjab region in present-day Pakistan, and passed away in 1239/1823. The region where he lived was a considerably rich environment from a mystical (Sufi) standpoint. Farhārī, who possessed a Sufi personality adhering to the doctrine of Wahdat al-wujūd (Unity of Being), is known to have authored four works on the subject of creed. Among these four works, his poetic creedal treatise titled Īmān-i Kāmil is a brief treatise that summarily touches upon almost all matters of faith. This treatise is not widely known in our country. Written in Persian with the use of some Urdu words, this poetic work consists of two hundred and ninety-seven couplets. The reason for the treatise's composition was a special request from a person descended from the Prophet Muhammad, whom Farhārī held in high regard. In our study, the topics addressed by the author in this treatise are examined under three headings: epistemological and ontological issues, theological issues, and matters related to prophethood. In evaluating Farhārī’s views, the treatises of other authors of poetic creeds who lived before him, such as Ūshī (d. 575/1179), Hizir Bey (d. 863/1459), Ishak Zancānī (d. 1090/1656), and Ibrahim Hakkı Erzurumī (d. 1194/1780), have also been utilized. Upon examining his convictions on the subjects he discusses in his treatise, it is understood that he was a follower of the Ahl al-Sunnah. His own statements praising the Ahl al-Sunnah support this same point. His views on issues such as the definition of faith, the exception in faith (istithnā’), and gender in prophethood show that within the Ahl al-Sunnah, he adopted the Hanafi/Māturīdī school of thought. Nevertheless, the author does not address controversial kalāmic issues such as allegorical interpretation (ta’wīl), the anthropomorphic attributes of God (al-ṣifāt al-khabariyya), whether God's attributes are identical to or other than His essence, or the nature of good and evil (ḥusn and qubḥ). Similarly, differing from the composition method of the philosophical kalām period, he does not delve into discussions of epistemology and ontology in his treatise. These points indicate that Farhārī sought to distance himself from the methodology of kalām. Accordingly, (in the context of this work) it would not be incorrect to say that Farhārī, as a follower of Abū Ḥanīfa, was among the jurist Ḥanafīs. It is also observed that Farhārī projected his Sufi perspective onto his poetic creedal text. When discussing God and His attributes, he states that knowledge is insufficient in matters concerning God and that it is necessary to follow a spiritual guide to reach this goal. Likewise, when addressing the issue of predestination (qadar), he touches upon the creation of human acts and reveals his Sufi viewpoint. Farhārī asserts that the actions of servants (humans) occur in accordance with their fixed archetypes (a‘ yān al-thābita) within God's knowledge, consistent with the understanding of Wahdat al-wujūd. Furthermore, by extending his love for the Ahl al-Bayt, he states that the sayyids and sharifs (descendants of the Prophet) are superior to other people. It is possible to regard these aspects as the Sufi manifestations in his creedal treatise.