Ferhârî’nin (ö.1239/1823) Îmân-ı Kâmil İsimli Manzum Akāid Risalesindeki İtikādî Perspektif

Yıl 2025, Cilt: 23 Sayı: 2, 595 - 616, 31.12.2025

Mustafa Aykaç

https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1779747

Öz

Ferhârî bugünkü Pakistan’ın Pencap bölgesindeki Mültan iline bağlı Ferhâr köyünde yaşayan ve 1239/1823 yılında vefat eden sûfî karakterli bir din âlimidir. Yaşadığı bölge tasavvufî açıdan oldukça zengin bir muhittir. Vahdet-i vücûtçu bir tasavvufî kişiliğe sahip olan Ferhârî’nin itikat alanına dair dört eser yazdığı bilinmektedir. Bu dört eserden Îmân-ı Kâmil adlı manzum akāid risalesi kısa ama itikādî konuların hemen hemen hepsine özetle değinen bir risaledir. Bu risale ülkemizde pek bilinmemektedir. Urduca kelimelerin de kullanıldığı bir Farsçayla yazılan bu manzum eser, iki yüz doksan yedi beyitten oluşmaktadır. Risalenin telif sebebi Hz. Peygamber’in soyundan gelen ve Ferhârî’nin çok sevdiği bir kişinin özel isteğidir. Çalışmamızda, müellifin söz konusu risalesinde ele aldığı konular; bilgi ve varlıkla ilgili meseleler, ilâhiyyâtla ilgili konular ve sem’iyyâtla ilgili hususlar olmak üzere üç başlık altında incelenmiştir. Ferhârî’nin görüşleri değerlendirilirken ondan önce yaşayan diğer manzum akāid risale müellifleri olan Ûşî (ö. 575/1179), Hızır Bey (ö. 863/1459), Erzurumlu İbrahim Hakkı (ö. 1194/1780) ve Tokatlı İshak Zencânî (ö. 1090/1656)’nin risalelerinden de faydalanılmıştır. Ferhârî’nin risalesinde ele aldığı konulardaki kanaatleri incelendiğinde onun Ehl-i sünnet mezhebi taraftarı olduğu anlaşılmaktadır. Onun Ehl-i sünnet mezhebini öven kendi ifadeleri de aynı hususu desteklemektedir. İmanın tanımı, imanda istisna, nübüvvette cinsiyet gibi meselelerdeki görüşleri onun Ehl-i sünnet içinden de Hanefî/Mâtürîdî ekolünü benimsediğini göstermektedir. Bununla beraber müellif te’vil, haberi sıfatlar, Allah’ın sıfatlarının zatının aynı mı gayrı mı olduğu, husun-kubuh gibi kelâmın tartışmalı olan meselelerine hiç değinmemektedir. Aynı şekilde felsefî kelam dönemi telif metodundan farklı olarak risalesinde bilgi ve varlık bahislerine hiç girmemektedir. Bu hususlar Ferhârî’nin kelâm metodundan uzak kalmaya çalıştığını göstermektedir. Buna göre (bu eser bağlamında) Ferhârî’nin bir Ebû Hanîfe takipçisi olarak fıkıhçı Hanefîlerden olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Ferhârî’nin manzum akāid metnine tasavvufî bakış açısını da yansıttığı görülmektedir. Allah ve sıfatları konusunu ele alırken ilmin Allah’la ilgili konularda yetersiz olduğunu, bu amaca ulaşmak için manevî bir rehbere uymanın gerekli olduğunu söylemektedir. Aynı şekilde kader meselesini ele alırken kulların fiillerinin oluşumuna değinmekte ve tasavvufî bakış açısını izhar etmektedir. Ferhârî kulların fiillerinin vahdet-i vücutçu anlayışa uygun olarak kulların Allah’ın ilmindeki a‘yân-ı sâbitelerine göre gerçekleştiğini söylemektedir. Yine Ehl-i beyt sevgisini genişleterek seyyid ve şeriflerin diğer insanlardan üstün olduğunu belirtmektedir. Bu hususları onun akāid risalesindeki tasavvufî tezahürler olarak kabul etmek mümkündür.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Hanefîlik , Ferhârî , Manzum akāid risalesi , Hint Alt Kıtası

The Theological Perspective in Farhārī’s (d. 1239/1823) Poetic Creedal Treatise Īmān-i Kāmil

Öz

Farhārī was a religious scholar of a Sufi character who lived in the village of Farhār, located in the Multan province of the Punjab region in present-day Pakistan, and passed away in 1239/1823. The region where he lived was a considerably rich environment from a mystical (Sufi) standpoint. Farhārī, who possessed a Sufi personality adhering to the doctrine of Wahdat al-wujūd (Unity of Being), is known to have authored four works on the subject of creed. Among these four works, his poetic creedal treatise titled Īmān-i Kāmil is a brief treatise that summarily touches upon almost all matters of faith. This treatise is not widely known in our country. Written in Persian with the use of some Urdu words, this poetic work consists of two hundred and ninety-seven couplets. The reason for the treatise's composition was a special request from a person descended from the Prophet Muhammad, whom Farhārī held in high regard. In our study, the topics addressed by the author in this treatise are examined under three headings: epistemological and ontological issues, theological issues, and matters related to prophethood. In evaluating Farhārī’s views, the treatises of other authors of poetic creeds who lived before him, such as Ūshī (d. 575/1179), Hizir Bey (d. 863/1459), Ishak Zancānī (d. 1090/1656), and Ibrahim Hakkı Erzurumī (d. 1194/1780), have also been utilized. Upon examining his convictions on the subjects he discusses in his treatise, it is understood that he was a follower of the Ahl al-Sunnah. His own statements praising the Ahl al-Sunnah support this same point. His views on issues such as the definition of faith, the exception in faith (istithnā’), and gender in prophethood show that within the Ahl al-Sunnah, he adopted the Hanafi/Māturīdī school of thought. Nevertheless, the author does not address controversial kalāmic issues such as allegorical interpretation (ta’wīl), the anthropomorphic attributes of God (al-ṣifāt al-khabariyya), whether God's attributes are identical to or other than His essence, or the nature of good and evil (ḥusn and qubḥ). Similarly, differing from the composition method of the philosophical kalām period, he does not delve into discussions of epistemology and ontology in his treatise. These points indicate that Farhārī sought to distance himself from the methodology of kalām. Accordingly, (in the context of this work) it would not be incorrect to say that Farhārī, as a follower of Abū Ḥanīfa, was among the jurist Ḥanafīs. It is also observed that Farhārī projected his Sufi perspective onto his poetic creedal text. When discussing God and His attributes, he states that knowledge is insufficient in matters concerning God and that it is necessary to follow a spiritual guide to reach this goal. Likewise, when addressing the issue of predestination (qadar), he touches upon the creation of human acts and reveals his Sufi viewpoint. Farhārī asserts that the actions of servants (humans) occur in accordance with their fixed archetypes (a‘ yān al-thābita) within God's knowledge, consistent with the understanding of Wahdat al-wujūd. Furthermore, by extending his love for the Ahl al-Bayt, he states that the sayyids and sharifs (descendants of the Prophet) are superior to other people. It is possible to regard these aspects as the Sufi manifestations in his creedal treatise.

Anahtar Kelimeler

Kalām , Hanafism , Farhārī , Poetic creedal treatise , The Indian Subcontinent

Kaynakça

• Akçay, Mustafa. “Hz. Peygamber’in Anne ve Babasının (Ebeveyn-i Resûl) Dinî Konumuna Dair Ebû Hanîfe’ye Atfedilen Görüş Etrafındaki Tartışmalar”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19 (2009), 1-27.
• Akın, Murat. “Mâtürîdî Ekolünde Akāid Metni Yazma Geleneği ve Önemli Bazı Akāid Metinleri”. Hikmet Yurdu 11/22 (Şubat 2018).
• Alamaireh, Samer. Hasan Kâfî Akhisarî el-Bosnevî’nin “Ravzâtu’l- Cennât fî Usûli’l- İtikâdât” Adlı Eseri (Tahkik ve Tahlil). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
• Ali el-Kārî. Edilletü mu‘teḳadi Ebî Ḥanîfe el-a‘ẓam fî ebeveyi’r-resûl. thk. Meşhûr b. Hasan b. Selmân. Medinetü’l-Münevvere: Mektebetü’l-Gurebâi’l-Eseriyye, 1993.
• Ali el-Kārî. Şerḥu fıḳhi’l-ekber. İstanbul: Nuruosmaniye Yazma Eser Kütüphanesi Müdürlüğü, Nuruosmaniyye, 2185.
• Ali el-Kārî. Şerḥu’l-Fıḳhi’l-ekber. thk. Mervân Muhammed eş-Şa’âr. Şam: Darü’n-Nefâis, 2009.
• Ali el-Kārî. Şerḥu’ş-Şifâ. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1285.
• Ali el-Kārî. Şerḥu’ş-Şifâ bi ta‘rîfi ḥuḳûḳi’l-Muṣṭafâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Serez, 00399.
• Ardoğan, Recep. “Ehl-i Sünnet Kelamında (Eş’ariyye ve Mâturîdiyye) Tekfirde Sınırlar -İman-Küfr Sınırını Belirlemede Başlıca İlkeler-”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 25 (2015), 315-342.
• Aykaç, Mustafa. “Bir Tahrife Dair Tespitler: Ali el-Kārî’nin (ö. 1014/1605) Şerḥu’l-Fıḳhi’l-ekber’indeki Ebeveyn-i Resûl Bahsi Özelinde Bir Çalışma”. Kader 23/1 (Haziran 2025), 23-48. https://doi.org/doi.org/10.18317/kaderdergi.1614054
• Aykaç, Mustafa. “Bir Tahrifin Anatomisi: Ali el-Karî (ö. 1014/1605) Sifâ Serhi’nde Ebeveyn-i Resûl Hakkındaki Görüsünden Vazgeçti mi?” Hitit İlahiyat Dergisi 24/1 (2025), 381-397. https://doi.org/doi.org/10.14395/hid.1632230
• Aykaç, Mustafa. “Osmanlı Kelâmında Mâtürîdîlik Vurgusu: Şerḥu’l-‘Aḳāid Haşiyelerindeki Tekvin Tartışmaları Bağlamında Bir İnceleme”. Kader 18/1 (Haziran 2020), 1-30. https://doi.org/doi.org/10.18317/kaderdergi.702403
• Bâbertî, Ekmeleddin. Şerḥu ‘Aḳīdeti’t-Ṭaḥâvî. thk. Abdusselam b. Abdulhâdî Şennâr. Beyrut: Dârü’l-Beyrûtî, 2009.
• Cürcânî, Alî b. Muhammed es-Seyyid eş-Şerîf. Şerḥu’l-Mevâḳıf. çev. Ömer Türker. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.
• Dâvûd-i Kayserî. Şerḥu fuṣûṣi’l-ḥikem. Dımeşk: Şeriketü İntişârâtü İlmî ve Ferhengî, 1375.
• Demir, Abdullah. “Farklı Ebû Hanîfe Tasavvurları: Fakih ve Mütekellim Hanefîler Örneği”. IV. Uluslararası Şeyh Şa’ban-ı Velî Sempozyumu. ed. Cengiz Çuhadar vd. 1/643-658. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Yayınları, 2017.
• Ebû Hanîfe, Nu’mân b. Sâbit. “el-‘Âlim ve’l-müte‘allim”. Ebû Hanîfe’nin Beş Eseri. çev. Mustafa Öz. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları, 2016.
• Ebû Hanîfe, Nu’mân b. Sâbit. “el-Fıḳhu’l-ekber”. Ebû Hanîfe’nin Beş Eseri. çev. Mustafa Öz. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları, 2016.
• Ebû Hanîfe, Nu’mân b. Sâbit. “Vaṣiyyetü Ebî Ḥanîfe”. Ebû Hanîfe’nin Beş Eseri. çev. Mustafa Öz. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları, 2016.
• Ferhârî, Abdülazîz b. Ahmed. en-Nibrâs. thk. Okan Kadir Yılmaz. İstanbul: Dârü Yâsîn, 2012.
• Ferhârî, Abdülazîz b. Ahmed. Îmân-ı Kâmil. Mültan: Mektebetü İmdâdiyye, ts.
• Ferhârî, Abdülazîz b. Ahmed. Merâmu’l-kelâm fi ‘ilmi’l-kelâm. thk. Muhammed Selmân Hasan. Karaçi: Mektebetü Zemzem, 2020.
• Gazzâlî, Ebû Hamîd Muhammed b. Muhammed. Kavâ‘idü’l-‘aḳāid. thk. Mûsâ Muhammed Ali. Lübnan: Âlimü’l-Kütüb, 1985.
• Gündoğdu, Mehmet. Ebû İshâk el-İsferâyinî ve Akāid Risalesi. Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1990.
• Hızır Bey. “el-Ḳaṣîdetü’n-nûniyye”. Akāid Risaleleri. çev. Ali Nar. İstanbul: Beyan Yayınları, 1998.
• İbn Fûrek, Ebû Bekr Muhammed. Müceredü maḳālâti’ş-şeyḫ Ebi’l-Ḥasan el-Eş‘arî. thk. Daniel Cimâriyeh. Beyrut: Dârü’l-Meşrık, 1987.
• İbnü’l-Arabî. Fuṣûṣü’l-ḥikem. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1400.
• İbnü’l-Arabî. Fuṣûṣü’l-Ḥikem Tercüme ve Şerhi. çev. Ahmed Avni Konuk. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017.
• İbrahim Hakkı Erzurûmî. “Akāid-i Din-i İslâm”. Akāid Risaleleri. çev. Ali Nar. İstanbul: Beyan Yayınları, 1998.
• Kādî Abdülcebbâr. Şerḥu’l-uṣûli’l-ḫamse. çev. İlyas Çelebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
• Karaağaç, Hilmi. “Osmanlı’dan Bugüne Manzûm Akāid Risaleleri”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 14/28 (2016), 99-118.
• Karaağaç, Hilmi. “Kelam Konularına Tasavvufi Yaklaşım -Şihâbeddin Sühreverdî Örneği-” Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi IV/8 (2015), s. 1-20.
• Karadaş, Cafer. İbn ‘Arabî’nin İtikadi Görüşleri. İstanbul: Beyan Yayınları, 1997.
• Kılavuz, Ahmet Saim. “Akāid”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 2/212-216. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1989.
• Lemsi, Mustafa - Aykaç, Mustafa. “Şerhu’l-Akā’id Şârihi Ferhârî’ye Göre Kelâm Sıfatı”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 25/1 (2025), 234-251. https://doi.org/10.33420/marife.1646975
• Nesefî, Ebü’l-Hafs Necmeddin Ömer. “Metnü’l-‘aḳāid”. Akāid Risaleleri. çev. Ali Nar. İstanbul: Beyan Yayınları, 1998.
• Nesefî, Ebü’l-Mu’în Meymûn b. Muhammed. Tebṣıratu’l-edille fî uṣûli’d-dîn. thk. Muhammed el-Enver Hâmid Îsâ. Kâhire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, el-Cezîretü li’n-Neşr ve’t-Tevz’i’, 2011.
• Nizami, Khaliq Ahmad. “Çiştiyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 8/243-246. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
• Özfırat, Bayram. “Tokatlı İshâk Efendi ve Nažmu’l-Le’âlî Adlı Mesnevisi”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 15 (2015), 315-376.
• Özköse, Kadir. “İbnü’l-Arabî Düşüncesinde Mümkün Varlıkların İlahi İlimdeki Ezeli Hakikatleri: A‘yân-ı Sâbite”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/1 (2011), 15-36.
• Öztürk, Yunus. “Özgün Bir Sünnî Literatür: Türkçe Maktel-i Hüseyinler”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2021), 149-185. https://doi.org/10.33460/beuifd.901275
• Pezdevî, Ebu’l-Yüsr Muhammed. Uṣûlü’d-dîn. thk. Hans Peter Linss. 1 Cilt. Kâhire: Mektebetü’l-Ezheriyyetü li’t- Turâs, 2003.
• Ramazan b. Muhammed. Şerḥu Ramaẓan Efendî ‘alâ Şerḥi’l-‘aḳāid. Çenberlitaş (İstanbul): Şirket-i Sâhide-i Osmâniyye, 2. Basım, 1320.
• Sâbûnî, Nûreddîn Ahmed b. Mahmûd b. Ebî Bekr. Kitâbü’l-Bidâye mine’l-kifâye fî’l-hidâye fî uṣûli’d-dîn. thk. Fethullah Huleyf. İskenderiyye: Dârü’l-Marife, 1969.
• Sâlimî, Ebû şekûr. et-Temhîd fî beyâni’t-tevḥîd. thk. Ömür Türkmen. Ankara-Beyrut: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2017.
• Semerkandî, Ebü’l-Kâsım el-Hâkim. “Sevâdü’l-A‘ẓam”. Akāid Risaleleri. çev. Ali Nar. İstanbul: Beyan Yayınları, 1998.
• Şefkatullah, Muhammed. es-Selsebîl fî tefsîri’t-tenzîl. Lahore: University Of The Punjap, Doktora Tezi, 1970.
• Tahâvî, Ebû Ca’fer. ‘Aḳīdetü’ṭ-Ṭaḥâviyye beyânü ‘aḳīdeti ehli’s-sünneti ve’l-cemâ‘a. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 1416.
• Teftâzânî, Mes’ud b. Ömer b. Abdullah Sa’deddin. Şerḥu’l-Maḳāṣıd fî ‘ilmi’l-kelâm. 2 Cilt. Beyrut: Darü’l-Mearifi’n-Nu’maniyye, 1401.
• Ûşî, Sirâceddin Ali b. Osman. “Ḳaṣîdetü’l-emâlî”. çev. Ali Nar. Akāid Risaleleri. İstanbul: Beyan Yayınları, 1998.
• İnternet Archieve, “Files for Maram_ul_kalam” Erişim 01 Kasım 2025. https://archive.org/download/Maram_ul_kalam
• Vikipedi Özgür Ansiklopedi “Multan”. Erişim 19 Ağustos 2025. https://tr.wikipedia.org/wiki/Multan