Bâkıllânî’nin Nübüvvet Savunusu: Berâhime’nin İtirazlarına Yönelik Cevaplar

Kelâm geleneğinde nübüvvetin imkânına yöneltilen eleştirilerin başlıca muhatabı Berâhime olmuştur. Bu grubun ileri sürdüğü itirazları ayrıntılı biçimde tartışan kelâmcılardan biri de Bâkıllânî’dir. Bu makale, Bâkıllânî’nin eserlerinde görüldüğü şekliyle, hakîm bir yaratıcıya, aklî teklife ve hüsün-kubhun şerî olmadığına inanmalarına rağmen peygamberliği reddeden Berâhime’nin nübüvvetin imkânına dair itirazlarını ve bunlara verilen yanıtları analitik bir yöntemle, sistematik bir kurguda ele alacaktır. Söz konusu yöntem bağlamında, Berâhime’nin ortaya koyduğu her bir tenkit geçerli bir mantıksal form ile biçimlendirilerek Bâkıllânî’nin cevaplarının söz konusu itirazların hangi öncülüyle irtibatlı olduğu tespit edilecektir. Böylelikle, müteahhir dönem şerh ve haşiye yazınında görüldüğü şekliyle mütekaddim dönem kelâmının argümantatif bir biçimde incelenmesi hedeflenmiştir. Çalışmanın ifade edilen sistematik kurgusu, peygamberliğin imkânsızlığı lehindeki tüm delilleri kuşatma iddiasını taşımaktadır. Bu bağlamda Tanrı’nın insanlığa peygamber göndermesinin imkânsızlığını ortaya koyan ilk gerekçe, kadîm ile hâdisin varlık mertebesi bakımından farklı oluşu ve peygamberin kendi risâletini bilmesinin mümkün olmamasıdır. Bununla birlikte, bahsedilen itirazların peygamberliğin cevazına dair oluşturduğu sakıncalar dikkate alınmasa bile, peygamberin risâletine delâlet edebilecek herhangi bir delil yoktur. Bu nedenle, resulün kendi nübüvvet iddiasını doğrulaması da mümkün değildir. Zira mûcizenin gerçekleşmesi aklen imkânsızdır. Ayrıca mûcizenin peygamberlik iddiasının doğruluğunu ispat etmedeki geçerliliği ciddi problemler içermektedir ve mûcizeyi diğer hârikulâde olaylardan ayıracak ölçüt de mevcut değildir. Öte yandan bu itirazlar görmezden gelinse dahi, hüsün-kubuh zâtî olup akıl iyiyi ve kötüyü tespit kudretine sahipse, peygamberin getirdiği mesaja ihtiyaç kalmamaktadır. Öte yandan vahyin içeriğindeki ibadetler, hikmet sahibi bir Tanrı’nın emirleri olarak görülemez. Buna mukabil Bâkıllânî, Tanrı ile insan arasındaki ontolojik farklılığın risâlete mâni olmadığını ileri sürer. Yanı sıra, peygamber çeşitli yollarla kendi nübüvvetine ilişkin zorunlu bir farkındalığa ulaşabilir. Mutlak mülk sahibi Allah için zulmün söz konusu olamayacağı ve nübüvvetin bir hak değil, ilâhî bir lütuf mahiyetinde bulunması, resulün muhataplarıyla aynı cinsten olmasının adaletsizlik şeklinde değerlendirilmesine tezat teşkil eder. Dahası, ezelde küfre düşeceği bilinenlere peygamber gönderilmesinin hikmetle uyuşmadığı iddia edilecek olursa, aynı mantıkla aklî teklifi reddedeceği önceden bilinen insanların da yaratılmaması gerekir. Öte taraftan, peygamberlik iddiasının doğruluğuna gösteren olağanüstü bir hâdisenin meydana gelmesi aklen mümkündür ve mûcizenin tanımındaki şartlar, diğer fevkalade hâdiselerden kendisini temyiz eder. Nihayet, hüsün-kubhun zâtî oluşunun reddi durumunda ahlak ve hukuk düzeninin dayandığı iyi ve kötü kategorilerinin yalnızca peygamberlik vasıtasıyla bilinebileceği görülmektedir. Çalışmada Bâkıllânî’nin Eş‘arî gelenek içerisinde Berâhime’nin nübüvvetin imkânına yönelik itirazlarını bütüncül ve kapsamlı şekilde ele alıp bunlara cevap veren ilk müellif olduğu sonucuna varılacaktır. Ayrıca yeni neşredilen Hidâyetü’l-müsterşidîn eserinde Berâhime’ye atfedilen farklı itirazların ortaya çıktığı vurgulunacaktır.

The Barāhima has been the constant subject of questions about the contingency of prophecy in the literature of kalâm. One of the mutakallimūn who dealt with Barāhima's objections in detail was al-Bāqillānī. This study will, systematically and analytically, examine Barāhima's criticisms of the contingency of prophethood and the responses to these criticisms as presented by al-Bāqillānī, while maintaining belief in a wise Creator, rational obligation (taklīf) and the essential nature of good and evil, despite denying prophethood. The framework of the article aims to cover all possible objections to the contingency of prophethood. Within the scope of the method in question, each criticism presented by the Barāhima's will be reconstructed using a valid logical form, and it will be determined precisely which premise of these objections al-Bāqillānī's responses engage with. In this context, their first contention is metaphysical: The ontological disparity between the eternal and the created renders communication impossible, and hence a prophet cannot attain certain knowledge of his prophethood. Should this objection be conceded, the Barāhima further argue that the sending of a prophet would violate divine wisdom, either due to the messenger being of the same kind as those to whom he is sent or because dispatching a prophet to those eternally foreknown to disbelieve would constitute injustice. On the other hand, even if the aforementioned criticisms are disregarded in terms of the validity of prophethood, there is no means by which the messenger can inform his interlocutors that he is God's Messenger. Finally, they argue that if good and evil are essential and knowable by reason, then revelation is superfluous. In response, al-Bāqillānī contends that the ontological disparity between Creator and creation does not impede communication, and that the prophet may attain certain awareness of his prophethood through various epistemic avenues. Furthermore, since injustice is inconceivable for Allah—the absolute owner of all things—and since prophethood is a divine favor rather than a right, the prophet’s shared humanity with his audience cannot be construed as unjust. He further argues that if dispatching a prophet to those foreknown to reject belief contradicts wisdom, then by the same reasoning, the creation of individuals predestined to reject rational obligation would also be impermissible. Crucially, al-Bāqillānī maintains that the occurrence of a miracle substantiating a prophetic claim is rationally possible, and that the specific criteria of a miracle distinguish it unequivocally from other extraordinary phenomena. Consequently, he concludes that good and evil—particularly as they structure moral and legal life—can be definitively and authoritatively discerned only through the medium of prophethood. The study concludes that al-Bāqillānī was the first scholar within the Ash'arite tradition to comprehensively and holistically address the Barāhima's objections concerning the contingency of prophethood and provide detailed responses to them. Additionally, the study will emphasize the emergence of different objections attributed to the Barāhima within the newly published work, Hidāyat al-Mustarshidīn.