Bâkıllânî’nin Nübüvvet Savunusu: Berâhime’nin İtirazlarına Yönelik Cevaplar

Yıl 2025, Cilt: 23 Sayı: 2, 471 - 504, 31.12.2025

Furkan Demir

https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1780544

Öz

Kelâm geleneğinde nübüvvetin imkânına yöneltilen eleştirilerin başlıca muhatabı Berâhime olmuştur. Bu grubun ileri sürdüğü itirazları ayrıntılı biçimde tartışan kelâmcılardan biri de Bâkıllânî’dir. Bu makale, Bâkıllânî’nin eserlerinde görüldüğü şekliyle, hakîm bir yaratıcıya, aklî teklife ve hüsün-kubhun şerî olmadığına inanmalarına rağmen peygamberliği reddeden Berâhime’nin nübüvvetin imkânına dair itirazlarını ve bunlara verilen yanıtları analitik bir yöntemle, sistematik bir kurguda ele alacaktır. Söz konusu yöntem bağlamında, Berâhime’nin ortaya koyduğu her bir tenkit geçerli bir mantıksal form ile biçimlendirilerek Bâkıllânî’nin cevaplarının söz konusu itirazların hangi öncülüyle irtibatlı olduğu tespit edilecektir. Böylelikle, müteahhir dönem şerh ve haşiye yazınında görüldüğü şekliyle mütekaddim dönem kelâmının argümantatif bir biçimde incelenmesi hedeflenmiştir. Çalışmanın ifade edilen sistematik kurgusu, peygamberliğin imkânsızlığı lehindeki tüm delilleri kuşatma iddiasını taşımaktadır. Bu bağlamda Tanrı’nın insanlığa peygamber göndermesinin imkânsızlığını ortaya koyan ilk gerekçe, kadîm ile hâdisin varlık mertebesi bakımından farklı oluşu ve peygamberin kendi risâletini bilmesinin mümkün olmamasıdır. Bununla birlikte, bahsedilen itirazların peygamberliğin cevazına dair oluşturduğu sakıncalar dikkate alınmasa bile, peygamberin risâletine delâlet edebilecek herhangi bir delil yoktur. Bu nedenle, resulün kendi nübüvvet iddiasını doğrulaması da mümkün değildir. Zira mûcizenin gerçekleşmesi aklen imkânsızdır. Ayrıca mûcizenin peygamberlik iddiasının doğruluğunu ispat etmedeki geçerliliği ciddi problemler içermektedir ve mûcizeyi diğer hârikulâde olaylardan ayıracak ölçüt de mevcut değildir. Öte yandan bu itirazlar görmezden gelinse dahi, hüsün-kubuh zâtî olup akıl iyiyi ve kötüyü tespit kudretine sahipse, peygamberin getirdiği mesaja ihtiyaç kalmamaktadır. Öte yandan vahyin içeriğindeki ibadetler, hikmet sahibi bir Tanrı’nın emirleri olarak görülemez. Buna mukabil Bâkıllânî, Tanrı ile insan arasındaki ontolojik farklılığın risâlete mâni olmadığını ileri sürer. Yanı sıra, peygamber çeşitli yollarla kendi nübüvvetine ilişkin zorunlu bir farkındalığa ulaşabilir. Mutlak mülk sahibi Allah için zulmün söz konusu olamayacağı ve nübüvvetin bir hak değil, ilâhî bir lütuf mahiyetinde bulunması, resulün muhataplarıyla aynı cinsten olmasının adaletsizlik şeklinde değerlendirilmesine tezat teşkil eder. Dahası, ezelde küfre düşeceği bilinenlere peygamber gönderilmesinin hikmetle uyuşmadığı iddia edilecek olursa, aynı mantıkla aklî teklifi reddedeceği önceden bilinen insanların da yaratılmaması gerekir. Öte taraftan, peygamberlik iddiasının doğruluğuna gösteren olağanüstü bir hâdisenin meydana gelmesi aklen mümkündür ve mûcizenin tanımındaki şartlar, diğer fevkalade hâdiselerden kendisini temyiz eder. Nihayet, hüsün-kubhun zâtî oluşunun reddi durumunda ahlak ve hukuk düzeninin dayandığı iyi ve kötü kategorilerinin yalnızca peygamberlik vasıtasıyla bilinebileceği görülmektedir. Çalışmada Bâkıllânî’nin Eş‘arî gelenek içerisinde Berâhime’nin nübüvvetin imkânına yönelik itirazlarını bütüncül ve kapsamlı şekilde ele alıp bunlara cevap veren ilk müellif olduğu sonucuna varılacaktır. Ayrıca yeni neşredilen Hidâyetü’l-müsterşidîn eserinde Berâhime’ye atfedilen farklı itirazların ortaya çıktığı vurgulunacaktır.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Bâkıllânî , Berâhime , Nübüvvetin imkânı , Mûcize , Akıl-vahiy ilişkisi

Etik Beyan

- Bu makale, 2024 yılında tamamlanmış olan “Berâhime’nin Nübüvvetin İmkânına Yönelik Eleştirileri ve Bâkıllânî’nin Cevapları” isimli yüksek lisans tezinin bulgularından hareketle üretilmiştir. - Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma TÜBİTAK tarafından desteklenen “İslâm’da Dinî Düşüncenin Teorik Açıdan Temellendirilmesi: Kelam ve Fıkıh Usûlünün Birikimi Kapsamında Disiplinler Arası İnceleme [Proje No.: 124K143]” adlı proje kapsamında üretilmiştir.

Proje Numarası

124K143

al-Bāqillānī's Defense of Prophecy: Responses to Barāhima's Objections to the Contingency of Prophethood

Öz

The Barāhima has been the constant subject of questions about the contingency of prophecy in the literature of kalâm. One of the mutakallimūn who dealt with Barāhima's objections in detail was al-Bāqillānī. This study will, systematically and analytically, examine Barāhima's criticisms of the contingency of prophethood and the responses to these criticisms as presented by al-Bāqillānī, while maintaining belief in a wise Creator, rational obligation (taklīf) and the essential nature of good and evil, despite denying prophethood. The framework of the article aims to cover all possible objections to the contingency of prophethood. Within the scope of the method in question, each criticism presented by the Barāhima's will be reconstructed using a valid logical form, and it will be determined precisely which premise of these objections al-Bāqillānī's responses engage with. In this context, their first contention is metaphysical: The ontological disparity between the eternal and the created renders communication impossible, and hence a prophet cannot attain certain knowledge of his prophethood. Should this objection be conceded, the Barāhima further argue that the sending of a prophet would violate divine wisdom, either due to the messenger being of the same kind as those to whom he is sent or because dispatching a prophet to those eternally foreknown to disbelieve would constitute injustice. On the other hand, even if the aforementioned criticisms are disregarded in terms of the validity of prophethood, there is no means by which the messenger can inform his interlocutors that he is God's Messenger. Finally, they argue that if good and evil are essential and knowable by reason, then revelation is superfluous. In response, al-Bāqillānī contends that the ontological disparity between Creator and creation does not impede communication, and that the prophet may attain certain awareness of his prophethood through various epistemic avenues. Furthermore, since injustice is inconceivable for Allah—the absolute owner of all things—and since prophethood is a divine favor rather than a right, the prophet’s shared humanity with his audience cannot be construed as unjust. He further argues that if dispatching a prophet to those foreknown to reject belief contradicts wisdom, then by the same reasoning, the creation of individuals predestined to reject rational obligation would also be impermissible. Crucially, al-Bāqillānī maintains that the occurrence of a miracle substantiating a prophetic claim is rationally possible, and that the specific criteria of a miracle distinguish it unequivocally from other extraordinary phenomena. Consequently, he concludes that good and evil—particularly as they structure moral and legal life—can be definitively and authoritatively discerned only through the medium of prophethood. The study concludes that al-Bāqillānī was the first scholar within the Ash'arite tradition to comprehensively and holistically address the Barāhima's objections concerning the contingency of prophethood and provide detailed responses to them. Additionally, the study will emphasize the emergence of different objections attributed to the Barāhima within the newly published work, Hidāyat al-Mustarshidīn.

Anahtar Kelimeler

the relationship between reason and revelation. , Kalām , al-Bāqillānī , Barāhima , The contingency of prophethood , Miracle , The relationship between reason and revelation

Etik Beyan

- This article is based on the findings of the master's thesis titled “The Criticisms of Barāhima On The Contingency of Prophethood and al-Bāqillānī's Answers,” completed in 2024. - It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writingt his study and that all the sources used have been properly cited.

Destekleyen Kurum

This study was produced within the scope of the project titled “The Theoretical Foundations of Religious Thought in Islam: An Interdisciplinary Examination within the Context of the Accumulation of Kalām and Usūl al-Fiqh [Project No.: 124K143],” supported by TÜBİTAK.

Proje Numarası

124K143

Kaynakça

• Altaş, Eşref. “Fahreddin er-Râzî’nin Ahlâk Görüşü Bağlamında Dört Mesele: Hüsün-Kubuh, Ahlâkî Önermelerin Kaynağı ve Kesinliği, Amelî Felsefenin İlkeleri ve Ahlâkî Eylemlere Etkisi Bakımından İnsânî Nefsin Türleri”. İslam Düşüncesinde Ahlâkî Önermelerin Kaynağı. ed. Eşref Altaş - Mervenur Yılmaz. 1-41. İstanbul: Nobel, 2016.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. el-Beyân. Beyrut: el-Mektebetü’ş-Şarkıyye, 1958.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. el-İnsâf. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 1382.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. et-Takrib ve’l-irşâd es-sağîr. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. Hidâyetü’l-müsterşidîn. 4 Cilt. Amman: Mektebetu Abkü’l-Misk, 2022.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. İ‘câzü’l-Kur’ân. Kahire: Dâru’l-Meârif, ts.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. Temhîdü’l-evâil ve telhisü’d-delâil. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekafiyye, 1986.
• Barlak, Muzaffer. Kelâm’da Nübüvvet Tartışmaları: Bâkıllânî ve Kâdî Abdülcebbar Örneğinde Eş’ariyye-Mu’tezile Kritiği. Ankara: Ankara Okulu, 2015.
• Bulut, Halil İbrahim. “Sihrin Hakikati ve Mûcizeden Farkı”. Marife: Bilimsel Birikim (Marife: Dini Araştırmalar Dergisi) III/1 (2003), 59-70.
• Cüveynî. el-İrşâd ila kavâtıi’l-edilleti fî usûli’l-i‘tikād. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 1950.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdullâh b. Yûsuf. el-Burhân fî usûli’l-fıkh. 2 Cilt. Devha [Doha] : Câmiatu Katar, 1978.
• Çelebi, İlyas. “Sihir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/170-172. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Çelebi, İlyas. “Tılsım”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/91-94. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Demir, Furkan. Berâhime’nin Nübüvvetin İmkânına Yönelik Eleştirileri ve Bâkıllânî’nin Cevapları. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, 2024.
• Dîbâcî, el-Kādî Ebü’l-Kâsım Abdülcelîl b. Ebû Bekir el-Kayrevânî el-Mâlikî el-Eş'arî er-Rabaî. et-Tesdîd fi şerhi’t-Temhîd. Amman: Dâru’l-Feth, 2022.
• Ebû Sa‘de, Muhammed Hüseyin. el-Menhecü’n-nakdî ʿinde’l-Bâkıllânî. Kahire: Dâru Ebû Hürriyye, 1991.
• Erbaş, Ali. “İfrit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/516-517. İstanbul: TDV, 2000.
• Erel, Sami Turan. Kādî Abdülcebbâr’da İdrak Teorisi. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, Doktora Tezi, 2022.
• Erzi, Mesut. Muʿtezile’de Varlık, Akıl ve Dil: Kādî Abdülcebbâr Özelinde Bir Analiz. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2024.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim el-Basrî. el-Lümaʿ fi’r-red ala ehli’z-zeyg ve’l-ve’l-bidaʿ. Kahire: el-Hey’etü’l-Âmme li’ş-Şuûni’l-Metâbi’ el-Emiriyye, 1975.
• Eşʻarî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim el-Basrî. Makâlâtü’l-İslâmiyyin ve ihtilafü’l-musallin. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1963. Makâlâtü'l-İslâmiyyin
• Gazzâlî. el-İktisâd fi’l-i‘tikād. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 2012.
• Gimaret, Daniel. “Un Extrait De La ‘Hidāya’ D’abū Bakr Al-Bāqillānī: Le ‘Kitāb at-Tawallud’, Réfutation De La Thèse Mu’tazilite De La Génération Des Actes”. Bulletin d’études orientales 58 (2008), 259-313.
• Hayrettin Nebi Güdekli. “Kelâmî Yöntem Teorisi (Gāibin Şâhide Kıyası)”. İslam Düşüncesinde Teoriler I: Metafizik. ed. Ömer Türker. I/269-289. İstanbul: Ketebe, 2021.
• İbn Bezîze, Abdülaziz b. İbrahim b. Ahmed el-Kureşî et-Teymî. el-İs‘âd fi şerhi’l-İrşâd. Kuveyt: Darü’z-Ziyâ, 2014.
• İbn Fûrek, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen el-İsfahânî en-Nîsâbûrî. el-Hudûd fî’l-usûl. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1999.
• İbn Fûrek, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen el-İsfahânî en-Nîsâbûrî. Mücerredü Makālâti’ş-Şeyh Ebi’l-Hasan el-Eş’arî. Beyrut: Dâru’l-Meşrik, 1987.
• Kādî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevḥîd ve’l-ʿadl, en-Nübüvvât ve’l-Mu‘cizât. 20 Cilt. Kahire: ed-Dâru’l-Mısriyye li’t-Te’lif ve’t-Terceme, 1963.
• Kādî Abdülcebbar. Şerhu’l-Usûli’l-hamse. Kahire: Mektebetu Vehbe, 1988.
• Özdemir, İbrahim. “Eş’arîler’de Kelâmî Ta‘lîl”. Uluslararası İmam Eş’arî ve Eş’arîlik Sempozyumu I (2015), 265-304.
• Özervarlı, M. Sait. “Hârikulâde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/181-183. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Özturan, Mehmet. “Neyi, Nasıl Tartışabilirim? Îcî’de Tartışma Mantığı”. İslâm İlim ve Düşünce Geleneğinde Adudüddin el-Îcî. ed. Eşref Altaş. 187-227. İstanbul: İSAM Yayınları, 2017.
• Price, Elizabeth G. The Barāhima’s Dilemma: Ibn al-Rāwandī’s Kitāb al-Zumurrud and the Epistemological Turn in the Debate on Prophecy. De Gruyter, 2024.
• Schmidtke, Sabine. “Erken Dönem Eş‘ari Kelâmı: Ebû Bekr el-Bâkillânî (ö. 403/1013) ve Hidâyetü’l-müşterşidîn’i”. çev. Fatıma Akkaya Öğe. Kelâm Araştırmaları Dergisi [Kader] 20/1 (2022), 466-494.
• Shihadeh, Ayman. “Kelâmda Ahlâkî Değer Teorileri: Yeni Bir Yaklaşım”. çev. Salih Çift. Başlangıçtan Günümüze İslâm Kelâmı. 507-536, 2017.
• Thiele, Jan. “Abū Bakr al-Bāqillānī”. Encyclopaedia of Medieval Philosophy. ed. H. Lagerlund. 1-8. Dordrecht: Springer, 2019.
• Thiele, Jan. “IV. Yüzyıl İslâm Kelâmında İrade Hürriyeti Anlayışları: Tarihî Bağlamında Bâkıllânî’nin İnsan Fiilleri Teorisi”. çev. Zeynep Büşra Özdemir - Gülay Parlak Durmuş. Kelâm Araştırmaları Dergisi [Kader] 19/1 (2021), 377-398.
• Thiele, Jan. “Kurtuba ile Nîşâbur Arasında: Eş’arîliğin Zuhuru ve Yekpareleşmesi (IV.-V./X.-XI. Yüzyıllar)”. çev. Ulvi Murat Kılavuz. Başlangıçtan Günümüze İslâm Kelâmı, 309-328.
• Türker, Ömer. “Bir Tümdengelim Olarak Şâhitle Gâibe İstidlâl Yöntemi ve Cüveynî’nin Bu Yönteme Yönelttiği Eleştiriler”. İslâm Araştırmaları Dergisi 18 (2007), 1-26.
• Türker, Ömer. “İlâhî Fiillerin Nedenliliği Sorunu: Gazzâlî’nin Meseleye Yaklaşımı ve Katkısı”. İslâm Araştırmaları Dergisi 17 (2007), 1-24.
• Uysal, Ekrem. “Bâkıllânî’nin Nübüvveti Ispat Noktasında Berâhime’nin Eleştirilerine Verdiği Cevaplar”. Anemon: Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9 (2021), 63-70.
• Uysal, Ekrem. “Bâkıllânî’nin Nübüvveti İspat Noktasında Berâhime’nin Eleştirilerine Verdiği Cevaplar”. İslâm Düşüncesinde Eleştiri Kültürü ve Tahammül Ahlâkı- II, 447-464.
• Yavuz, Salih Sabri. İslam Düşüncesinde Nübüvvet. İstanbul: Okur Akademi, 2020.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Akıl (Kelâm)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/242-246. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.