Yaratma Doktrininin Teolojik Temelleri

Antik Yunan felsefî düşüncesi ile semavî dinlerin kelam gelenekleri, ontolojik, kozmolojik ve teolojik meseleleri ele almakla birlikte ilke, yöntem ve terminoloji bakımından farklı yaklaşımlara sahiptir. Özellikle Tanrı-âlem ilişkisini konu edinen yaratma problemi, bu iki yaklaşım arasındaki ayrışmayı görünür kılmaktadır. Felsefî gelenek açısından belirleyici konumda bulunan Platon, Aristo ve Plotinos, âlemin varlığını ezelî bir zeminde açıklamış; Tanrı’nın kaotik maddeden yaratması, âleme yalnızca hareket vermesi ve sudûr aracılığıyla zorunlu bir taşma olarak meydana getirmesi şeklinde teoriler geliştirmişlerdir. Semavî dinlerin içerisinden tezahür eden felsefî yaklaşımlarda da farklı izahlarla beraber çoğunlukla ezelîlik iddiası öne çıkmıştır. Söz gelimi Fârâbî ve İbn Sînâ da Yunan filozoflarıyla aynı görüşü paylaşmışlardır. Buna karşın Yahudi, Hristiyan ve İslam kelamında yaratma, bütünüyle yoktan ve zamansal bir başlangıçla ilişkilendirilmiş; âlemin varlığı koşulsuz biçimde Tanrı’ya bağlanmıştır. Burada dikkat çekici olan şey, felsefî yaklaşımların neredeyse tamamının ezelî âlem fikrini benimsemiş olmasına karşılık kelamî geleneklerin hemen hepsinin yoktan yaratma anlayışını öne sürmüş olmasıdır. Dolayısıyla problematik yönü itibarıyla bu makalede neden felsefî yaklaşımlarda âlem ezelî olarak kabul edilirken kelamî geleneklerde âlemin yoktan meydana gelmiş olarak tasavvur edildiği ele alınmaktadır. Literatürde bu makalenin konusuyla dolaylı şekilde ilişkili olarak Yunan felsefesi, İslam felsefesi, Yahudi, Hristiyan, İslam kelamı ve diğer dinler açısından yaratma problemini araştırma konusu yapan, yaratma sorununu İslam kelamı ile Hristiyan teolojisi arasındaki ilişki çerçevesinde değerlendiren ya da âlemin ezelîliği/hâdisliği bakımından ele alan çalışmalar mevcuttur. Yaratma problemini çeşitli yönleriyle ele alan çalışmalardan farklı olarak bu makale, yaratma doktrinlerinin arkasındaki Tanrı tasavvurlarının belirleyici rolüne odaklanmaktadır. Bu bağlamda çalışma, felsefenin benimsediği Tanrı anlayışı ile kelamın savunduğu Tanrı tasavvuru arasındaki farklılıkların, ezelî ya da yoktan yaratma tercihlerini şekillendirdiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Böylece felsefî yaklaşıma bağlı kalan filozofların neredeyse tamamı ezelî âlem anlayışını benimserken Yahudi, Hristiyan ve İslam kelam geleneklerini takip eden kelamcıların hemen hepsinin âlemi yoktan yaratılmış olarak tasavvur etmesinin Tanrı tasavvurundan kaynaklandığı tespit edilmektedir. Bu doğrultuda araştırmada öncelikle hem felsefî hem kelamî gelenekteki yaratma anlayışları tarihsel verilerin analitik değerlendirmesi yöntemi esas alınarak incelenmektedir. Felsefî yaklaşımın yaratma ve âlem tasavvuru, Yunan felsefesinde Platon, Aristo ve Plotinos üzerinden ele alınmakta, İslam felsefesinde ise Fârâbî ve İbn Sînâ’ya atıfta bulunulmaktadır. Sonrasında İslam kelamı merkeze alınmak suretiyle Yahudi ve Hristiyan kelamında yoktan yaratma anlayışı, kelamcılar ve teologların izahları dikkate alınarak takip edilmektedir. Burada öncelikle İslam kelamında Mu‘tezile ve Ehl-i Sünnet kelamının yaklaşımlarına yer verilmektedir. Devamında Yahudi kelamında II. Makkebeler, Genesis Rabbah ve Pirke de Rabbi Eliezer gibi yazılı kaynakları ve Musa b. Meymûn’un yorumları öne çıkarılmaktadır. Sonrasında ise Hristiyan kelamında ilk apolojistlerin ve Augustinus, Thomas Aquinas gibi teologların kabullerine değinilmektedir. Devamında ise her iki yaklaşımın yaratma anlayışlarında Tanrı tasavvurunun etkisinden bahsedilmektedir. Makalede yapılan araştırma ve değerlendirmelerle birlikte yaratma anlayışlarındaki farklılığın temelinde Tanrı tasavvurunun yer aldığı sonucuna ulaşılmaktadır. Tanrı tasavvurundaki farklılaşmada birinin felsefenin Tanrısına; diğerinin ise dinin Tanrısına işaret ettiği karşılaştırmalı olarak ortaya konulmaktadır.

Ancient Greek philosophical thought and the kalām traditions of the revealed religions address ontological, cosmological, and theological issues, yet they differ significantly in terms of principles, methods, and terminology. The problem of creation, particularly as it concerns the God-world relationship, clearly reveals this divergence. Within the philosophical tradition, figures such as Plato, Aristotle, and Plotinus-who occupy a foundational position-explained the existence of the world on an eternal basis, developing theories according to which God creates from chaotic matter, imparts motion to the world, or brings it about as a necessary emanation through sudūr. Philosophical approaches that emerged within the context of the revealed religions likewise tended, albeit through different explanations, to emphasize the eternity of the world. In this respect, al-Fārābī and Ibn Sīnā shared views largely consonant with those of the Greek philosophers. By contrast, in Jewish, Christian, and Islamic kalām traditions, creation was associated with a temporal beginning and understood as creation ex nihilo, with the existence of the world being unconditionally dependent upon God. What is particularly striking is that whereas nearly all philosophical approaches embraced the idea of an eternal world, almost all kalām traditions prioritized the doctrine of creation from nothing. Accordingly, this article problematizes the question of why the world is conceived as eternal within philosophical approaches, while kalām traditions conceive it as having been created ex nihilo. The existing literature includes studies that are indirectly related to the subject of this article, examining the problem of creation from the perspectives of Greek philosophy, Islamic philosophy, Jewish, Christian, and Islamic kalām, or addressing the issue within the framework of the relationship between Islamic kalām and Christian theology, as well as discussions focused on the eternity or createdness of the world. Unlike these works, which approach the problem of creation from various angles, this article focuses on the decisive role played by conceptions of God underlying creation doctrines. In this context, the study aims to demonstrate that differences between the philosophical conception of God and the conception of God defended by kalām shaped preferences for either eternal creation or creation ex nihilo. Thus, it argues that while nearly all philosophers adhering to the philosophical tradition adopted the notion of an eternal world, almost all theologians following Jewish, Christian, and Islamic kalām traditions conceived the world as created from nothing, a difference rooted fundamentally in their respective conceptions of God. Accordingly, the study first examines conceptions of creation in both philosophical and kalām traditions through an analytical evaluation of historical data. The philosophical approach to creation and the world is addressed through Plato, Aristotle, and Plotinus in Greek philosophy, and through al-Fārābī and Ibn Sīnā in Islamic philosophy. Subsequently, with Islamic kalām taken as the focal point, the doctrine of creation ex nihilo in Jewish and Christian kalām is traced through the explanations of theologians, drawing on sources such as II Maccabees, Genesis Rabbah, and Pirke de Rabbi Eliezer, as well as the interpretations of Moses Maimonides in Jewish thought, and the positions of early apologists and theologians such as Augustine and Thomas Aquinas in Christian theology. The study then discusses the influence of conceptions of God on the respective understandings of creation in both approaches. Based on the analyses and evaluations presented, the article concludes that differences in doctrines of creation fundamentally stem from differing conceptions of God. Through comparative analysis, it is shown that one conception points to the God of philosophy, while the other points to the God of religion.