İbn Sînâ’nın Atomculuk Eleştirisinin Sonraki Kelâm Atomculuk Tartışmaları Üzerindeki Etkisi

Kelâm atomculuğu, filozofların Aristotelesçi doğa felsefesine karşı durmuştur. İbn Sînâ, Şifâ isimli eserinin Fizik kısmında birçok argüman aracılığıyla kelâm atomculuğunun ayrıntılı bir reddine girişmiştir. Bu argümanlar, kelâma olan bağlılığı en iyi ihtimalle asgari düzeyde olan Gazzâlî tarafından sessiz karşılanmıştır. Daha etkili bir cevap, Şehristânî tarafından öne sürülmüş gibi görünmektedir. Ancak onun ayrıntıları, günümüze ulaşan kaynakların eksikliğinden dolayı kabataslak kalmıştır. Entelektüel gelişimi, İbn Sînâcılık’a bağlı kalarak onun atom-karşıtı argümanlarına güçlü bir şekilde sahip çıktığı evre ve onu takiben gelen İbn Sînâcılık ile kritik bir mücadele evresi şeklinde cereyan eden Fahreddîn er-Râzî, kelâm atomculuğunu savunma noktasında yeni argümanlar inşa etmesinin yanı sıra, İbn Sînâ’nın argümanlarının detaylı bir çürütmesini de yapmıştır.

Kalām atomism stood in opposition to the Aristotelian natural philosophy of the falāsifa. In the Physics of the Shifā’, Ibn Sīnā undertook a detailed Refutation of kalām Atomism through several arguments. These arguments elicited a muted response from al-Ghazālī, whose commitment to kalām was minimal at best. A more forceful response seems to have been offered by al-Shahrastānī but its details remain sketchy due to the lack of surviving sources. Fakhr al-Dīn ar-Rāzī, whose intellectual development went through a phase of commitment to Avicennism and thereby a vigorous endorsement of Ibn Sīnā’s anti-atomist arguments followed by a phase of a critical engagement with Avicennism, provides a detailed rebuttal to Ibn Sīnā’s arguments in addition to constructing novel arguments in defense of kalām atomism.