Tanzimat Dönemi Esham Muhasebesinde Bir Yolsuzluk Vakası (1862-65)

Yıl 2026, Sayı: 11 , 61 - 77 , 15.04.2026

Esma Gül Yetiş Doğan

https://doi.org/10.54462/kadim.1826535

https://izlik.org/JA86BN93MX

Öz

Türk finans tarihi açısından Tanzimat’ın önceki dönemlerden en belirgin farkı kâğıt para ve temsili kâğıtlara dayalı borçlanma tahvillerinin ortaya çıktığı bir dönem olmasıdır. 1840 yılında faizli kaimelerin ihdasıyla başlayan bu süreç bir taraftan 1851 yılında gerçek anlamda kâğıt para hüviyetindeki faizsiz kaimeye evrilirken diğer taraftan Kırım Savaşı’yla birlikte farklı ad, vade ve faiz oranlarıyla muhtelif iç borçlanma tahvillerinin gelişmesine zemin hazırlamıştır. Finans sistemindeki bu yeni araçlar piyasaya çıktıkları ilk günlerden itibaren suistimale uğrayarak spekülatif faaliyetlere ve kalpazanlık vakalarına konu olmuşlardır. Bu çalışma,1862 yılında Maliye Nezareti’ne bağlı Esham Muhasebesi’nde ortaya çıkarılan büyük bir yolsuzluk vakasına odaklanmaktadır. Azameti hem tutar yönünden hem de suça karışan kişilerin bulundukları konumlardan menkul olan olaya Maliye nazırı başta olmak üzere nezaretin orta kademe yöneticileriyle veznedar ve odacıların isimleri karışmıştır. Makale, vakanın yalnızca bir analizini yapmakla kalmamakta, ayrıca nezaretin iç işleyişine dair eksiklikleri göz önüne sererek yaşanan yolsuzluğun kökeninde maaş sistemindeki düzensizliğin de olduğunu ortaya koymaktadır. Tanzimat döneminde değişen hukuki altyapı ve bu tür suçlara yönelik çıkarılan kanunların, sorgulama ve mahkeme safhalarına da bir numune ile ışık tutmaya çabalamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tanzimat , Osmanlı Maliyesi , Esham Muhasebesi , Kâğıt Para , Borçlanma Tahvilleri , Memur Suçları , Suç Ekonomisi

A Case of Corruption in Esham Accounting during the Tanzimat Period (1862-65)

https://izlik.org/JA86BN93MX

Öz

From the perspective of Turkish financial history, the Tanzimat era represents a paradigm shift characterized by the transition from traditional fiscal methods to a system based on paper currency and representative securities. This evolution commenced in 1840 with the issuance of interest-bearing kaime, which by 1851 transformed into non-interest-bearing paper money. Simultaneously, the fiscal pressures of the Crimean War necessitated the diversification of domestic borrowing instruments with varying maturities and interest rates. However, these nascent financial mechanisms were immediately susceptible to speculation, counterfeiting, and systemic abuse. This study examines a landmark corruption case uncovered in 1862 within the Office of Bonds a critical department under the Ministry of Finance. The scale of the scandal—measured by both the financial magnitude and the high-ranking status of the individuals involved—implicated a broad spectrum of officials, ranging from the Minister of Finance to mid-level bureaucrats and treasury clerks. The analysis reveals that the underlying causes of this malfeasance were rooted in institutional deficiencies and irregularities within the civil service salary system. Furthermore, the article explores the shifting legal landscape of the period, detailing the legislation enacted to address financial crimes and providing a case-based illustration of the contemporary interrogation and judicial processes.

Anahtar Kelimeler

Tanzimat , Ottoman Finance , The Office of Bonds , Debt Bonds , Paper Money , Official Misconduct , Economics of Crime

Kaynakça

• Başkanlık Osmanlı Arşivi (BOA)
• Cevdet Maliye (C.ML).
• İrade-i Meclis-i Mahsus (İ.MMS).
• Maliyeden Müdevver Defterler (MAD.d),10551, 12665.
• Hazine-i Hassa Defterleri (HH.d), 5924.
• Akkuş, Yakup. “Osmanlı devlet ve vilayet bütçeleri nasıl okunmalıdır?”. ODTÜ Gelişme Dergisi. 40(2013). 147-178.
• Akyıldız, Ali. Para Pul Oldu, Osmanlı’da Kâğıt Para, Maliye ve Toplum. İstanbul: İletişim Yayınları, 2014.
• Akyıldız, Ali. “Antalya Kaymakamı Hüseyin Paşa’nın Kaime Kalpazanlığı ve Tanzimat Adaleti”, IX. Uluslararası Osmanlı İstanbul’u Sempozyumu Bildirileri, ed. Feridun M. Emecen - Ali Akyıldız, 509-529. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Yayınları, 2023.
• Akyıldız, Ali. Osmanlı Merkez Bürokrasisi (1836-1856). İstanbul: Timaş Yayınları, 2018.
• Akyıldız, Ali. “Osmanlı Devleti’nin Kırım Savaşı’nı Finansmanı: İç ve Dış Borçlanmalar”, Savaştan Barışa: 150. Yıldönümünde Kırım Savaşı ve Paris Barış Antlaşması (1853-1856), 11-18. İstanbul: İÜ Edebiyat Fakültesi Tarih Araştırma Merkezi, 2007.
• Akyıldız, Ali. Osmanlı Dönemi Tahvil ve Hisse Senetleri. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 2001.
• Al, Hüseyin. Küçük Kârlar Peşinde: Kalpazanlar ve Devlet. Active İktisat Tarihi 70 (2011), 6-18.
• Al, Hüseyin. “Türkiye’de Finansal Krizler, Önleyici Politikalar ve Bankalara Hücum (1800-1931)”. Bankacılar Dergisi 36/134 (2025), 15-50.
• Al, Hüseyin- Akar, Şevket Kamil. Osmanlıdan Günümüze Borsa: Dersaadet Tahvilat Borsası 1874-1928. İstanbul: Borsa İstanbul, 2014.
• Al, Hüseyin - Akar, Şevket Kamil. “19. Yüzyılda Osmanlı İstanbul’unda Köşe Sarrafları ve Maaş Kıran Sarraflar”. Sarraf. haz. Emine Gürsoy Naskali. 133-174. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları, 2025.
• Al, Hüseyin - Akar, Şevket Kamil. “Tanzimat ve Mali Reformlar: İltizamın Kaldırılması ve Finansman Arayışları (1839-1840)”. Prof. Dr. İlker Parasız’a Armağan- Bir Duayen ile İktisat ve Finansı Çok Boyutlu Düşünmek. der. Ali Arı.135-157. Ankara: Efil Yayınevi, 2014.
• Ayverdi, İlhan. Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2005.
• Çakmak, Hasan Ali. Meclis-i Âlî-i Hazâin. Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları, 2023.
• Davison, Roderic H. “The First Ottoman Experiment with Paper Money”. Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071-1920). ed. Halil İnalcık - Osman Okyar. Ankara: Meteksan Yayınları.1980.
• Eldem, Edhem. 135 Yıllık Bir Hazine Osmanlı Bankası Arşivinde Tarihten İzler. İstanbul: Osmanlı Bankası,1997.
• Gökcen, Ahmet. Tanzimat Dönemi Osmanlı Ceza Kanunları ve Bu Kanunlardaki Ceza Müeyyideleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1987.
• Pakalın, Mehmet Zeki. Maliye Teşkilâtı Tarihi (1442-1930). 3 Cilt. Ankara: Maliye Bakanlığı Tetkik Kurulu Yayını, 1977.
• Mehmed Süreyya. Sicill-i Osmanî. 6 Cilt. haz. Nuri Akbayar. İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.
• Yetiş Doğan, Esma Gül. Osmanlı İç Borçlanma Sisteminde Modernleşme 1839-1881. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları, 2022.