3-6 yaş grubu çocuk kitaplarında zorbaca akran davranışlarının incelenmesi

Öz

Bu araştırmada, 3-6 yaş arası çocuk kitaplarında zorbalık olgusunun nasıl yer aldığının belirlenmesi amaçlanmıştır. Araştırmanın veri kaynağını zorbalık olgusunun yer aldığı 3-6 yaş arası çocuk kitapları oluşturduğu için çalışma, nitel veri analiz yöntemlerinden doküman analizi ile hazırlanmıştır. Bu yöntemde araştırma verilerinin birincil kaynağı olan dokümanlar toplanarak incelenmiş ve analiz edilmiştir. İnceleme kapsamında zorbalığı çağrıştıran ifadelerin yer aldığı 26 çocuk kitabı analiz edilmiştir. Veri analizi, araştırmacılar tarafından hazırlanan kontrol listesindeki maddelerin tekrarlanma durumlarına göre gerçekleştirilmiştir. Araştırma sonuçlarına göre, incelenen kitaplarda okul öncesi döneme uygun olarak daha çok sözel zorbalığın ele alındığı, zorbalık davranışı gösterenlerin başkalarının duygularına karşı duyarlılıklarının sınırlı olduğu, mağdurların en çok fiziksel farklılıkları nedeniyle zorbalığa maruz kaldığı, bu davranışlara genellikle pasif kaldıkları ve zorbalık olaylarının daha çok sınıflarda, okul bahçeleri ile park, bahçe ve spor alanları gibi doğal ortamlarda gerçekleştiği belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Çocuk kitapları
• Zorbalık
• Okul öncesi dönem.

An investigation of peer bullying behaviors in children’s books for the 3-6 age group

Öz

This study aimed to determine how the phenomenon of bullying is represented in children's books intended for children aged 3–6 years. Since the data source of the study consisted of children's books for the 3–6 age group that included the phenomenon of bullying, the research was conducted using document analysis, one of the qualitative data analysis methods. Within this method, documents, which constituted the primary source of the research data, were collected, examined, and analyzed. As part of the analysis, 26 children's books containing expressions associated with bullying were examined. The data were analyzed according to the frequency of occurrence of the items included in a checklist developed by the researchers. According to the findings of the study, verbal bullying was the most frequently represented form of bullying in the children's books examined, reflecting its appropriateness for the preschool period. Characters who engaged in bullying were found to display limited sensitivity toward the feelings of others, while victims were most commonly targeted because of their physical differences. The victims generally responded to bullying passively, and bullying incidents were predominantly depicted as occurring in classrooms, schoolyards, and natural settings such as parks, gardens, and sports areas.

Anahtar Kelimeler

• Children’s books
• Bullying
• Early childhood period.

Kaynakça

1. Adıgüzel, E. (2016). Lise öğrencilerinin kullandıkları zorbalıkla başa çıkma stratejileri ile kişisel uyum düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi.
2. Akaydın, D., ve Akduman, G. (2016). Altı yaş grubu çocukların duygusal zeka düzeyleri ile empatik becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Journal of International Social Research, 9(43), 1353–1360. https://doi.org/10.17719/jisr.20164317706
3. Akduman, G. (2012). Okul öncesi dönemde akran zorbalığının incelenmesi. Toplum ve Sosyal Hizmet, 23(1), 107–120.
4. Akgün, E., Yarar, M., ve Dinçer, Ç. (2011). Okul öncesi öğretmenlerin sınıf içi etkinliklerde kullandıkları sınıf yönetimi stratejilerinin incelenmesi. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi, 1(3), 1–9.
5. Akyol, A. K., ve Bilbay, A. (2018). Ergenlerin akran zorbalığı yapmaları, zorbalığa maruz kalmaları ve empatik eğilimleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Journal of History Culture and Art Research, 7(2), 667–675. https://doi.org/10.7596/taksad.v7i2.1379
6. Alexander, K. J., Miller, P. J., & Hengst, J. A. (2001). Young children’s emotional attachments to stories. Social Development, 10(3), 374–398. https://doi.org/10.1111/1467-9507.00171
7. Alikasifoglu, M., Erginoz, E., Ercan, O., Uysal, O., & Albayrak-Kaymak, D. (2007). Bullying behaviours and psychosocial health: Results from a cross-sectional survey among high school students in Istanbul, Turkey. European Journal of Pediatrics, 166(12), 1253–1260. https://doi.org/10.1007/s00431-006-0411-x
8. Alper, S. İ. (2008). İlköğretimde zorbalık. [Yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi

9. Andreou, E., & Bonoti, F. (2010). Children’s bullying experiences expressed through drawings and self-reports. School Psychology International, 31(2), 164–177. https://doi.org/10.1177/0143034309352421
10. Arslan, S., ve Savaşer, S. (2009). Okulda zorbalık. Milli Eğitim Dergisi, 39(184), 218–227.
11. Aslan, E. (2008). Drama temelli sosyal beceri eğitiminin 6 yaş çocuklarının sosyal ilişkiler ve işbirliği davranışlarına etkisi [Yüksek lisans tezi]. Adnan Menderes Üniversitesi.
12. Aslan, M., ve Polat, M. O. (2023). Tüm boyutlarıyla akran zorbalığı. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1).
13. Aslan, Ö. M. (2013). Anaokuluna devam eden çocukların oyun davranışları ve oyunlarında ortaya çıkan zorbalık davranışlarının incelenmesi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
14. Avcıoğlu, H. (2001). İşitme engelli çocuklara sosyal becerilerin öğretilmesinde işbirlikçi öğrenme yaklaşımı ile sunulan öğretim programının etkinliğinin incelenmesi [Yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
15. Ayas, T. (2008). Zorbalığı önlemede tüm okul yaklaşımlarına dayalı bir program etkinliği [Doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
16. Aydoğan, Y., ve Özyürek, A. (2013). Okul öncesi çocuklarda şiddet davranışları. Uluslararası Aile Çocuk ve Eğitim Dergisi, 1–18.
17. Baldry, A. C. (2003). Bullying in schools and exposure to domestic violence. Child Abuse & Neglect, 27(7), 713–732. https://doi.org/10.1016/s0145-2134(03)00114-5
18. Beşer, R. (2019). Resimli çocuk kitaplarının zorbalık olgusu açısından doküman analizi ile incelenmesi [Yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi.
19. Bülbül, N. E. (2008). 4 yaş çocuklarının sosyal becerilerinin bazı değişkenler açısından değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
20. Carbone-Lopez, K., Esbensen, F. A., & Brick, B. T. (2010). Correlates and consequences of peer victimization: Gender differences in direct and indirect forms of bullying. Youth Violence and Juvenile Justice, 8(4), 332–350. https://doi.org/10.1177/1541204010362954
21. Cook, C. R., Williams, K. R., Guerra, N. G., Kim, T. E., & Sadek, S. (2010). Predictors of bullying and victimization in childhood and adolescence: A meta-analytic investigation. School Psychology Quarterly, 25(2), 65–83. https://doi.org/10.1037/a0020149
22. Craig, W. M. (1998). The relationship among bullying, victimization, depression, anxiety, and aggression in elementary school children. Personality and Individual Differences, 24(1), 123–130. https://doi.org/10.1016/S0191-8869(97)00145-1
23. Crick, N. R., Casas, J. F., & Ku, H. (1999). Relational and physical forms of peer victimization in preschool. Developmental Psychology, 35(2), 376–385. https://doi.org/10.1037/0012-1649.35.2.376
24. Çağrı, R. (2010). Zorbalık yapan ve zorbalığa maruz kalan çocukların kişilik özelliklerinin karşılaştırılması [Yüksek lisans tezi]. Maltepe Üniversitesi.
25. Çınkır, Ş., ve Kepenkçi, Y. (2003). Öğrenciler arası zorbalık. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 236–253.
26. Doğan, S. ve Keleş, O. (2023). Nedenleri sonuçları ve çözüm önerileri bağlamında akran zorbalığı: Bir olgubilim çalışması. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 59, 1–24. https://doi.org/10.9779/pauefd.1053832
27. Elliott, M. (2002). Bullying and the under fives. M. Elliott (Ed.), Bullying: A practical guide to coping for schools (3. baskı, ss. 50–57) içinde. Pearson Education.
28. Entenman, J., Murnen, T. J., & Hendricks, C. (2006). Victims, bullies, and bystanders in K-3 literature. The Reading Teacher, 59(4), 352–364. https://doi.org/10.1598/RT.59.4.5
29. Findlay, L. C., Girardi, A., & Coplan, R. J. (2006). Links between empathy, social behavior, and social understanding in early childhood. Early Childhood Research Quarterly, 21(3), 347–359. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2006.07.009
30. Freeman, G. G. (2014). The implementation of character education and children’s literature to teach bullying characteristics and prevention strategies to preschool children: An action research project. Early Childhood Education Journal, 42(5), 305–316. https://doi.org/10.1007/s10643-013-0614-5
31. Giren, S. (2013). Sosyal problem çözme eğitiminin altı yaş çocuklarının matematik becerilerine etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
32. Gottier, K. (2019). Book it, bullies: Using children’s literature to address bullying in the classroom [Senior honors thesis, Liberty University]. Scholars Crossing. https://digitalcommons.liberty.edu/honors/839
33. Gönen, M., Uygun, M., Erdoğan, Ö., ve Katrancı, M. (2012). Resimli çocuk kitaplarının fiziksel, içerik ve resimleme özellikleri açısından incelenmesi. Millî Eğitim Dergisi, 196, 258–272.
34. Gülay, H. (2009). Okul öncesi dönemde akran ilişkileri. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(22), 82–93.
35. Güleç, H. Ç., ve Geçgel, H. (2005). Çocuk edebiyatı. Kök Yayıncılık.
36. Hallford, A., Borntrager, C., & Davis, J. L. (2006). Evaluation of a bullying prevention program. Journal of Research in Childhood Education, 21(1), 91–101. https://doi.org/10.1080/02568540609594581
37. Karadaş, S. (2021). Okul öncesi dönemdeki çocuklarda akran zorbalığı ve ilişkili faktörler [Yüksek lisans tezi]. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi.
38. Karataş, Z. (2017). Sosyal bilim araştırmalarında paradigma değişimi: Nitel yaklaşımın yükselişi. Türkiye Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(1), 68–86.
39. Kartal, H., Balantekin, Y., Bilgin, A., ve Soyuçok, M. (2019). Ev ve okul yaşantılarında zorbalığa etki eden faktörler: Bir karma yöntem araştırması. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 7(1), 50–85. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.7c1s.3m
40. Kartal, H., ve Bilgin, A. (2012). İlköğretim öğrencilerinin zorbalığın nedenleri ile ilgili algıları. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(1), 25–48.
41. Keleş, A., ve Tagay, Ö. (2025). Ergenlerin siber zorbalık düzeylerinin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 73, 734–757.
42. Ladd, G. W., Kochenfender, B. J., & Coleman, C. C. (1996). Friendship quality as a predictor of young children’s early school adjustment. Child Development, 67(3), 1103–1118.
43. Levine, E., & Tamburrino, M. (2014). Bullying among young children: Strategies for prevention. Early Childhood Education Journal, 42(4), 271–278.
44. Main, N. (1999, 17–18 Haziran). Children’s perception of violence in early childhood centres: Beyond conflict [Konferans bildirisi]. Children and Crime: Victims and Offenders Conference, Australian Institute of Criminology, Brisbane, Avustralya.
45. Miles, M, B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded Sourcebook. (2nd ed). Thousand Oaks, CA: Sage.
46. Monks, C. P., Smith, P. K., & Swettenham, J. (2005). Psychological correlates of peer victimisation in preschool: Social cognitive skills, executive function and attachment profiles. Aggressive Behavior, 31(6), 571–588. https://doi.org/10.1002/ab.20099
47. Nansel, T. R., Overpeck, M., Pilla, R. S., Ruan, W. J., Simons-Morton, B., & Scheidt, P. (2001). Bullying behaviors among US youth: Prevalence and association with psychosocial adjustment. The Journal of the American Medical Association, 285(16), 2094–2100. https://doi.org/10.1001/jama.285.16.2094
48. Ogelman, H. G., ve Topaloğlu, Z. Ç. (2014). 4-5 yaş çocuklarının sosyal yetkinlik, saldırganlık, kaygı düzeyleri ile anne-babalarının ebeveyn özyeterliliği algısı arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 14(1). https://doi.org/10.17240/aibuefd.2014.14.1-5000091511
49. Olweus, D. (1993). Bullying at school: What we know and what we can do. Blackwell Publishers.
50. Olweus, D. (1994). Bullying at school: Basic facts and effects of a school based intervention program. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 35(7), 1171–1190. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.1994.tb01229.x
51. Oppliger, P. A., & Davis, A. (2016). Portrayals of bullying: A content analysis of picture books for preschoolers. Early Childhood Education Journal, 44(5), 515–526. https://doi.org/10.1007/s10643-015-0734-1
52. Özözen Danacı, M., ve Çetin, Z. (2019). 48-60 aylık çocukların okul zorbalığına yönelim düzeyleri. Öğretim Teknolojileri ve Öğretmen Eğitimi Dergisi, 8(2), 21–29.
53. Pişkin, M. (2002). Okul zorbalığı: Tanımı, türleri, ilişkili olduğu faktörler ve alınabilecek önlemler. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 2(2), 531–562.
54. Rigby, K. (2002). New perspectives on bullying. Jessica Kingsley Publishers.
55. Rosen, L., Scott, S., & Kim, S. (2020). Bullies, victims, and bystanders. Cham, Switzerland: Palgrave Macmillan.
56. Salmivalli, C. (1999). Participant role approach to school bullying: Implications for interventions. Journal of Adolescence, 22(4), 453–459. https://doi.org/10.1006/jado.1999.0239
57. Saracho, O. N. (2016). Bullying prevention strategies in early childhood education. Early Childhood Education Journal, 45(4), 453–460. https://doi.org/10.1007/s10643-016-0793-y
58. Shin, Y. (2010). Psychosocial and friendship characteristics of bully/victim subgroups in Korean primary school children. School Psychology International, 31(4), 372–388. https://doi.org/10.1177/0143034310377296
59. Smith, P. K. (2018). Commentary: Types of bullying, types of intervention: Reflections on Arseneault. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 59(4), 422–423. https://doi.org/10.1111/jcpp.12897
60. Smith, P. K., Cowie, H., & Blades, M. (2005). Understanding children’s development. Bill Publishing.
61. Şimşek, T. (2014). Çocuk edebiyatı tarihine ön söz, çocuk ve gençlik edebiyatı özel sayısı. Türk Dili Dergisi, 756.
62. Taştekin, E. (2016). Ergenlerin arkadaşlık ilişkileri ve benlik saygısı ile siber zorbalık ve siber mağduriyet arasındaki ilişkiler [Yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
63. Tür, G., ve Turla, A. (1999). Okul öncesinde çocuk, edebiyat ve kitap. Ya-Pa Yayınları.
64. Uğur, G., ve Ergün, N. (2025). İlkokul öğrencilerinin ekran bağımlılığı, zorbalık ve yalnızlık düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 15(1), 454–483. https://doi.org/10.24315/tred.1490539
65. Ummanel, A. (2007). Okul öncesi çocuklarda akran kabulünün çeşitli değişkenler açısından incelenmesi [Yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
66. Uysal, H. (2011). Okul öncesi dönemde görülen akran zorbalığının bazı değişkenler açısından incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
67. Uysal, H., ve Dinçer, Ç. (2012). Okul öncesi dönemde akran zorbalığı. Kuramsal Eğitim Bilim Dergisi, 5(4), 468–483.
68. Wang, C., Couch, L., Rodriguez, G. R., & Lee, C. (2015). The Bullying Literature Project: Using children’s literature to promote prosocial behavior and social-emotional outcomes among elementary school students. Contemporary School Psychology, 19(4), 320–329.
69. Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
70. Yılmaz, Z. H., & Malkoç, A. (2020). Teachers’ opinions on being exposed to bullying of students with intellectual disability in inclusive classes. Trakya Eğitim Dergisi, 10(1), 92–111. https://doi.org/10.24315/tred.540609
71. Yöndem, Z. D., ve Totan, T. (2007). Ergenlerde zorbalığın anne baba ve akran ilişkileri açısından incelenmesi. Ege Eğitim Dergisi, 8(2), 53–68.