TANZİMAT DÖNEMİ MALİ İDARESİNDE KUMPANYA SARRAFLIĞI TEŞKİLATINA DAİR BİR İNCELEME (1842-1852)

1839’da ilan edilen Gülhane Hatt-ı Hümayunu ile mali sahada yeniliklerin yapılacağı ilan edilmişti. Vergilerin tayini için yeni sayım uygulamaları hayata geçirilirken iltizamın kaldırılması hedeflendi. Bu amaçla 1840’da Tanzimat’ın uygulandığı yerlerde muhassıllık uygulaması başlatıldı. İstenilen başarıyı sağlayamayan muhassıllık sistemi 1842’de kaldırıldı, iltizama geri dönüldü. Mali anlamda önemli bir husus ise tahsil edilen vergilerin hızlı ve kolay bir şekilde merkeze ulaştırılmasıydı. Bu amaçla 1842’de İstanbul’un önde gelen Ermeni sarraflarından 13 kişi seçilerek bir kumpanya kuruldu. Bahsedilen yeni kuruluşa Kumpanya Sarraflığı adı verildi. Yönetimi tek bir şirket olmakla birlikte sarrafların isteğiyle kumpanya, Anadolu ve Rumeli olarak ikiye bölündü. Kumpanyanın görevi, kendilerine tahsis edilen bölgelerde tahsil edilmiş olan vergiyi poliçe yoluyla ya da nakden merkeze ulaştırmaktı. Bunun karşılığında masraf adı altında her yüz kuruşta kırk beş para (sonradan elli) almaları kararlaştırıldı. Çoğun-luğunu Ermeni sarrafların oluşturduğu bu kumpanyaya 1846’da kumpanya bölgesindeki mal sandıklarının yöne-timi de devredilerek şirketin yetkileri genişletildi. Ancak 1846’lardan sonra kumpanyanın aldığı masraf yeterli olmamaya başladı. Kumpanya yetkililerinin yerel idarecilerle yaşadıkları uyuşmazlıklar nedeniyle merkeze sık sık sorunlar aksetti. Bunun üzerine 1852’de önce Anadolu Kumpanyası, ardından Rumeli Kumpanyası lağvedildi. Bu çalışmada daha önce ele alınmamış olan Kumpanya Sarraflığının örgütlenmesi, faaliyetleri ve kaldırılması ele alındı.