KOLHİSLERİN GÜNÜMÜZ TRABZON MUTFAĞINDAKİ YANSIMALARI

Öz

Toplulukların veya belirli yörelerin mutfak kültürü birçok unsurlardan etkilenebilmektedir. Anadolu tarihinde dikkat çeken bölgelerden birisi de Trabzon’dur. Trabzon’un tarihi incelendiğinde imparatorluklara ev sahipliği yapmasının yanında farklı milletlerce ele geçirilmek için savaşılmaya değer görüldüğü anlaşılmaktadır. Bu milletlerden birisi de Kolhislerdir. Bu çalışma, Karadeniz’in doğusunda tarihsel uygarlıklardan kabul edilen Kolhislerin, Trabzon mutfak kültüründeki etkilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı, Kolhislerin mutfak kültürüyle Trabzon’un geleneksel yemek kültürü arasında tarihsel ve kültürel bir bağ olup olmadığını ortaya koymaktır. Çalışmada nitel yöntem benimsenmiş; tarihsel kaynaklar, arkeolojik bulgular ve bölgenin gastronomik literatürü taranarak karşılaştırmalı analiz yapılmıştır. Kolhislerin temel besin kaynakları olan balık, hayvansal ürünler ve fındık gibi ürünlerin günümüzde de Trabzon mutfağında önemli olduğu saptanmıştır. Çalışmanın bulguları, gastronomik öğelerin yalnızca beslenmeye yönelik pratikler değil, kültürel kimliğin ve tarihsel belleğin önemli taşıyıcılarından olduğunu göstermektedir. Çalışmanın sonunda, bölgesel mutfakların korunmasına yönelik önerilerde bulunulmuştur. Bu doğrultuda, geleneksel tariflerin kayıt altına alınması, yerel ürünlerin coğrafi işaret süreçlerine dâhil edilmesi, tarım ve hayvancılık faaliyetlerinde bu kültürü korunmasını sağlayacak güncellemelere gidilmesi gibi stratejiler önerilmektedir. Bu önerilerin gerçekleştirilmesi, yalnızca Trabzon’un değil, Anadolu’nun diğer yerel mutfaklarının da kültürel sürdürülebilirliğine katkı sağlayacaktır. Bunun yanında Türk mutfağının uluslararası arenada daha fazla tanınmasını sağlayacak, olası kültür hırsızlığının önüne geçilmesine yardımcı olacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Kolhis
• Trabzon Mutfağı
• Kültürel Miras

REFLECTİONS OF COLCHİS İN TODAY'S TRABZON CUİSİNE

Öz

The culinary culture of communities or regions can be affected by many factors. Trabzon is one of the regions that draws attention in Anatolian history. When the history of Trabzon is examined, it is understood that in addition to hosting empires, it was also seen as worth fighting for by different nations. One of these nations is the Colchians. This study aims to reveal the influence of the Colchis, which is considered a historical civilization in the east of the Black Sea, on the culinary culture of Trabzon. It has similarities with today’s Trabzon cuisine, especially in terms of its gastronomic practices. In this context, the main purpose of the study is to determine whether there is a historical and cultural link between the culinary culture of the Colchians and the current gastronomy of Trabzon. A qualitative method was used in the study, and then comparative analysis was used by scanning historical sources, archaeological findings and regional gastronomy literature. It has been determined that products such as fish, animal products and hazelnuts, which are among the basic food sources of the Colchis, still have an important place in Trabzon cuisine today. The findings of the study show that gastronomic elements are not only nutritional practices but also important transmitters of cultural identity and historical memory. At the end of the study, recommendations were made for the preservation of regional cuisines. With this aim, strategies such as recording traditional recipes, protecting local products with geographical indication processes and making updates to ensure the preservation of this culture in agricultural and animal husbandry activities are suggested. The implementation of these suggestions will contribute to the cultural sustainability of not only Trabzon but also other local cuisines of Anatolia. In addition, it will ensure that Turkish cuisine is better known in the international arena and help prevent possible cultural theft by other nations.

Anahtar Kelimeler

• Colchis
• Trabzon Cuisine
• Cultural Heritage

Kaynakça

1. Akyürek, S., Çalık, İ., Taş, S., Pir, R., Kaya, F. ve Zeybek, H. İ. (2024), “Kültürel Miras Unsuru Olarak Yayla Mutfak Kültürü: Gümüşhane İli Örneği”, Milli Folklor, 18(141), 78-91.
2. Arrianus (2005), Arrianus’un Karadeniz Seyahatnamesi, (hzl. Murat Arslan), (Ed. Murat Arslan), (Çev. Murat Arslan), İstanbul: Odin Yayıncılık.
3. Avcı, İ. (2002), Lazlarda Sosyokültürel Değişim, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: İstanbul Üni¬versitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Bates, Daniel (2018), 21. Yüzyılda Kültürel Antropoloji: İnsanın Doğadaki Yeri, (Çev. Suavi Aydın), İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
5. Bilgin, Mehmet (2000), Doğu Karadeniz: Tarih, Kültür, İnsan, Trabzon: Serander Yayınları.
6. Coşan, Dilek ve Seçim, Yılmaz (2020), “Doğu Karadeniz Bölgesinde Yaşayan Laz Topluluklarının Dili, Ge-lenek¬leri ve Mutfak Kültürü Üzerine Bir Araştırma”, Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, I/45, 129-142.
7. Coğrafi İşaret Portalı (2025), https://ci.turkpatent.gov.tr/cografi-isaretler/liste?il=61 (10.04.2025)
8. Dişli, Baran Tufan (2019), Mithridates VI Eupator Döneminde Kolkhis (İ.Ö. 101 – 63), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü

9. Gamkrelidze, Gela (2009), “Two Silver Rhytons from West Georgia – Colchis (Mtisdziri and Gomi)”, Iberıa-Colchıs Researches on the Archaeology and History of Georgia in the Classical and Early Medieval Period, (Ed. Georgi Gamkrelidze), Georgıan Natıonal Museum of Otar Lordkifanidze Centre of Archaeology.
10. Gamkrelıdze, Gela (2010), Colchological Articles II. İçinde The Globalistic process of Romanization and Colchis, Centre for Archaeological Studies of the GAS.
11. Gamkrelidze, Gela (2012), “The Land Of Colchıs And The Cıty Of Phasıs(Towards a historical-archaelogical study of western Georgia in the Classical period)”, Researches in Iberıa-Phasıs (History and archaeology of ancient Georgia), (ed. Braund, D.) Centre Of Archaeology of Georgıan Natıonal Museum.
12. Georgian National Academy of Sciences (2025), კოლხეთის სამეფო. ქართული ენციკლოპედიის ი. აბაშიძის სახელობის მთავარი სამეცნიერო რედაქცია.
13. Giorgadze, Marine ve Inaishvili, Nino (2015), “The Colchis Black Sea Littoral in the Archaic and Classical Pe¬riods”, Hıstorıka Studi di storia greca e romana, 5, 151-165.
14. Gürsoy, Deniz (2013), Tiridine, Tiridine, Suyuna Da Bandım: Tarihin Süzgecinde Yöresel Mutfağımız, İstanbul: Oğlak Yayıncılık.
15. Haviland, William, vd. (2021), Kültürel Antropoloji, (Çev. İnan Deniz Erguvan Sarığlu), İstanbul: Kaknüs Yayınları.
16. Ichijo, Atsuko ve Ranta, Ronald (2018), Yemek ve Ulusal Kimlik: Günlük Yaşamdan Küresel Siyasete, (Çev. Em¬rullah Ataseven), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
17. Kabacık, Mehmet ve Aksoy, Mustafa (2022), “Antik Çağda Doğu Karadeniz Mutfağı”, (Ed. Yener Oğan) İçinde Gastronomi Alanında Tematik Araştırmalar 1, İstanbul: Çizgi Kitapevi.
18. Kacharava, Darejan ve Kharabadze, Saba (2011), “Burial rites at the Vani site in the 4th and 3rd centuries B.C.” IBERIA-COLCHIS: Researches on the Archaeology and History of Georgia in the Classical and Early Medieval Period, (Ed. Georgi Gamkrelidze), Journal of Otar Lordkifanidze Centre of Archaeology.
19. Karaçavuş, Ahmet (2010), “XIV. Yüzyıl Sonu ve XX. Yüzyıl Başlarında Trabzon’da Tarım”, Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 9/9, 47-70.
20. Karadeniz Kültür Envanteri (2021), Trabzon Halk Kültürü, https://karadeniz.gov.tr/yemek-kulturu-6/ (10.11.2021) Karagöz, İlyas (1998), Tarihsel Süreçte Trabzon Halkı, Trabzon: Derya Kitapevi.
21. Kardeş Çolakoğlu, Nazlı ve Sarıışık, Mehmet (2023), Kıyı Karadeniz Mutfak Kültürü, İçinde Türkiye Gastronomi Coğrafyası, Ankara: Detay Yayıncılık.
22. Kızgut, Rahim (2016), Eskiçağ tarihinde Kolkhis Bölgesi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
23. Kohl, Philip ve Tsetskhladze, Gocha R. (2005), Nationalism, politics, and the practice of archaeology, Camb¬ridge: Cambridge University Press.
24. Közleme, Olgun (2012), Türk Mutfak Kültürü ve Din, İstanbul: Rağbet Yayınları.
25. Ksenophon (2014), On Binlerin Dönüşü, (Ed. Celal Coşkun), (Çev. Sinem Ceviz), İstanbul: Parola Yayınları. Kutluay Merdol, Türkan (2020), Beslenme Antropolojisi-1, Ankara: Hatiboğlu Yayınları.
26. Lawrence, Paul (2018), “From Colchis to the Laz”, İçinde Language and society, (Ed. Vladimir Mikhaylovich Alpatov vd.) ISSN 2313-5816, Institute of Linguistics at the Russian Academy of Sciences Institute for Bible Translation: Moskov.
27. Lordkipanidze, Othar (1983), “The Greco-Roman World and Ancient Georgia (Colchis and Ibe-ria)”, Publications de l'École Française de Rome, 67/1, 123-144.
28. Martin, Lucie vd. (2021), “The place of millet in food globalization during Late Prehistory as evidenced by new bioarchaeological data from the Caucasus”, Scientific Reports, 11/1, 13124.
29. Mutlu, Gülseren (2019), “Antikçağ Kolkhis’te Boğa Figürü”, Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, XXXXI/, 62-79. National Aeronautics and Space Administration (NASA) (2006). Human Needs Exploration: Then and Now. https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2009/07/162514main_Human_Needs.pdf (15.03.2025)
30. Oğan, Yener (2025), “An ethnographic insight into the Laz cuisine culture in Artvin (Turkey)”, International Journal of Gastronomy and Food Science, 39. 101132.
31. Schein, Edgar (2004), Organizational Culture and Leadership, San Francisco: Jossey Bass a Willey Imprint. Standage, Tom (2020), İnsanlığın Yeme Tarihi, (Çev. Gencer Çakır), İstanbul: Maya Kitap.
32. Şanlıer, Nevin (2020), “Beslenme ve Besin Ögeleri”, Anne ve Çocuk Beslenmesi, Ankara: Pegem Akademi, 1-44.
33. Şen, Ali ve Koç, Beyza (2024), Trabzon İli Yöresel Mutfak Kültürüne Ait Külür Otu Yemeği Üzerine Nitel Bir Araştırma, MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, XIII/1, 285-294.
34. Şen, Mehmet Akif (2020), “Gastronomi Turizmi Kapsamında Trabzon Mutfağına Özgü Bir Ürün ‘Kuymak’”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, XV/29, 251-268.
35. Şengül, Serkan ve Türkay, Oğuz (2022), Türkiye’nin Yöresel Mutfakları, Ankara: Detay Yayıncılık.
36. Tanış, Ayşe Hilal ve Kakışım, Can (2025), “Müslim minority groups in Türkiye within the framework of multiculturalism: a study on the Laz community”, Karabük Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Der¬gisi, V/1, 133-146.
37. Tarım Reformu Genel Müdürlüğü (2024), Trabzon tarımsal yatırım rehberi 2024, https://www.tarimor-man.gov.tr/TRGM/TARYAT/Belgeler/Tar%C4%B1msal%20yat%C4%B1r%C4%B1m%20rehberi/Trabzon%20Tar%C4%B1msal%20Yat%C4%B1r%C4%B1m%20Rehberi.pdf (10.04.2025)
38. Trabzon İl ve Tarım Orman Müdürlüğü 2025, Hayvancılık, https://trab-zon.tarimorman.gov.tr/Menu/34/Hayvancilik (07.04.2025)
39. Trabzon Valiliği (2025), Yöresel yemeklerimiz, http://www.trabzon.gov.tr/yoresel-yemeklerimiz (10.04.2025)
40. Trivedi, Anjanaben ve Mehta Amit (2019), “Maslow’s hierarchy of needs-theory of human motivation”, Inter¬national Journal of Research in all Subjects in Multi Languages, VII/6, 38-41.
41. Tsetskhladze, Gocha (1992), “Greek colonization of the eastern Black Sea littoral (Colchis)”, Dialogues d'his¬toire ancienne, XVIII/2, 223-258.
42. Tsetskhladze, Gocha (1995), “Did the Greeks go to Colchis for metals?”, Oxford Journal of archaeology, XIV/3, 307-331.
43. Türk Dil Kurumu 2025, https://sozluk.gov.tr/ (24.03.2026).
44. Yalçın, Eren ve Yaman, Melek (2019), “Yazılı Kaynaklara Göre Sümer Mutfağının Günümüze Yansımaları”, The Journal, XII/67, 536-542.
45. Yurtoğlu, Nadir (2017), Demokrat Parti Dönemi Tarım Politikaları ve Siyasi, Sosyal, Ekonomik Hayata Tesirleri (1950-1960), Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
46. Vanilişi, M. ve Tandilava, A. (2005), Lazların Tarihi, İstanbul: Ant Yayınları.
47. Wilkinson, Robert (1815), Reditus Decem Millium Graecorum. David Rumsey Historical Map Collection, https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~241895~5512790:Reditus-Decem-Millium-Graecorum-?sort=Pub_Date (15.03.2025)
48. ბამეგრელო, ძოლსმსIი (1999), არქეოლოგიის, ენათმეცნიერების, ისტორიის, ხუროთმოძღვრებისა და ეთნოლოგიის ნარკვევები. (ed. ანთელავას, ი). თბილისი -ზუგდიდი: საქართველოს მეცნიერებათა აპადემია სამეგრელოს სამხარეო სამეცნიერო ცენტრი
49. ცინცაბაძე, მიხეილ (2009), ქართველი ტომები ძვ.წ. VII – ძვ.წ. LI ათასწლეულებში. ISBN: 978-9941-0-1460-4. https://dspace.nplg.gov.ge/bitst-ream/1234/477712/1/Qartveli_Tomebi_Dzvw_VII_Dzvw_I_Ataswleulshi_2009_Wigni_I.pdf (15.03.2025)
50. ჯამბურია, სალომე (2022), აბრეშუმის გზის ისტორიულ-არქეოლოგიური კონტექსტი საქართველოში და მისი პერსპექტივა. Yayınlanmamış Doktora tezi, Tbilisi: Ivane Javakhishvili Tbilisi State University
51. თოდუა, თემურ (2003), რომაული სამჭარო და კოლხეთი I - IV სს. İçinde Roman world and Colchis. თბილისი: თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა. I158M 99940-13-98-X.
52. ვანილიში, მუჰამედ და თანდილავა, ალი (1964). ლაზეთი.თბილისი: საბჭოთა საქართველო