Gebelikte Aşı Okuryazarlığı Neden Önemli? Aşı Tutumu ve Karşıtlığına Etkileri Üzerine Bir Derleme

Öz

Gebelik dönemi, kadının hem kendi sağlığı hem de doğacak çocuğunun sağlığı açısından kritik bir süreçtir. Bu dönemde verilen sağlık kararları, anne ve bebek sağlığını uzun vadede etkileyebilmektedir. Aşı okuryazarlığı; bireylerin aşılarla ilgili bilgileri anlama, değerlendirme ve bilinçli kararlar verebilme becerisini ifade eder. Gebelikte aşı okuryazarlığı düzeyinin düşük olması, aşı tereddüdü ve reddi davranışlarını artırarak toplum bağışıklığını olumsuz etkileyebilmektedir. Literatür bulguları, gebelerde bilgi eksikliği, sosyal çevre ve medya kaynaklı yanlış bilgiler ile güven yetersizliğinin aşı kararsızlığını artırdığını; sağlık profesyonelleriyle kurulan güvene dayalı iletişimin ise aşı kabulünü güçlendirdiğini göstermektedir. Hemşireler, gebelik döneminde aşılama davranışlarının şekillenmesinde kilit rol oynayan sağlık profesyonelleridir. Eğitim, danışmanlık ve savunuculuk görevleri aracılığıyla doğru bilginin aktarılmasını sağlar, yanlış inanışların düzeltilmesine katkıda bulunur ve aşıya yönelik olumlu tutumun gelişmesine destek olurlar. Bu derleme, gebelerde aşı okuryazarlığı, aşı tereddüdü ve reddi konularına ilişkin mevcut literatürü göze alarak konuyu bütüncül bir çerçevede değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Ele alınan çalışmalarda, gebelik döneminde güvene dayalı iletişim ve eğitim uygulamalarının aşı kabulünü destekleyen önemli unsurlar arasında yer aldığı belirtilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Aşı okuryazarlığı
• aşı reddi
• aşı tereddüdü
• gebe
• hemşirelik

Why is Vaccine Literacy Important in Pregnancy? A Review on Its Effects on Vaccine Attitude And Opposition

Öz

Pregnancy is a critical period for maternal and fetal health. The health decisions made during this time can affect maternal and infant health in the long term. Vaccine literacy refers to individuals’ ability to understand, evaluate, and make informed decisions regarding vaccines. Low levels of vaccine literacy during pregnancy may increase vaccine hesitancy and refusal, negatively affecting herd immunity. Literature findings indicate that lack of knowledge, misinformation from social and media sources, and insufficient trust contribute to increased vaccine hesitancy among pregnant women, whereas trust-based communication with healthcare professionals strengthens vaccine acceptance. Nurses are key health professionals who play a central role in shaping vaccination behaviors during pregnancy. Through education, counseling, and advocacy, they ensure the transfer of accurate information, help correct misconceptions, and support the development of positive attitudes toward vaccination. This review aims to evaluate the existing literature on vaccine literacy, vaccine hesitancy, and refusal among pregnant women and to provide a comprehensive perspective on the topic. The reviewed studies indicate that trust-based communication and educational practices during pregnancy are important factors supporting vaccine acceptance.

Anahtar Kelimeler

• Nursing
• pregnancy
• vaccine literacy
• vaccine hesitancy
• vaccine refusal,

Kaynakça

1. Aharon, A. A., Nehama, H., Rishpon, S., & Baron-Epel, O. (2017). Parents with high levels of communicative and critical health literacy are less likely to vaccinate their children. Patient Education and Counseling, 100(4), 768–775. https://doi.org/10.1016/j.pec.2016.11.016
2. Akbulak, M. A., & Çöl, M. (2022). Dünyada ve Türkiye’de aşılanma tutumu ve COVID-19 aşılarına bakış. ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi, 7(3), 531-40. https://doi.org/10.35232/estudamhsd.1093147
3. Aksucu, G., & Çağlar, S. (2025). Effects of telehealth during pregnancy on childhood vaccine attitudes and timeliness: A randomized controlled trial. Vaccine, 63, 127678. https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2025.127678
4. Altın, H. (2024). Aşı kararsızlığı ve reddi. In H. Altın (Ed.), Sağlık bilimlerinde ileri araştırmalar (pp. 1–23). Yaz Yayınları.
5. Alzahrani, A. A. & Alghamdi, A. N. (2023). COVID-19 döneminde Suudi Arabistan’ın Taif kentindeki ebeveynlerde aşı tereddüdü ve belirleyicileri. Cureus, 15(6), e40404. https://doi.org/10.7759/cureus.40404
6. Baltacı, N., Kaya, N., & Kılıçkaya, İ. (2023). Gebelerin e-sağlık okuryazarlığının ve sağlıklı yaşam davranışlarının incelenmesi. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 32(4), 301–313. https://doi.org/10.17942/sted.1229364
7. Biasio L. R. (2017). Vaccine hesitancy and health literacy. Human vaccines & immunotherapeutics, 13(3), 701–702. https://doi.org/10.1080/21645515.2016.1243633
8. Biasio L. R. (2019). Vaccine literacy is undervalued. Human vaccines & immunotherapeutics, 15(11), 2552–2553. https://doi.org/10.1080/21645515.2019.1609850

9. Biasio, L. R., Giambi, C., Fadda, G., Lorini, C., Bonaccorsi, G., & D'Ancona, F. (2020). Validation of an Italian tool to assess vaccine literacy in adulthood vaccination: a pilot study. Annali di igiene : medicina preventiva e di comunita, 32(3), 205–222. https://doi.org/10.7416/ai.2020.2344
10. Bozkurt, H. B. (2018). Aşı reddine genel bir bakış ve literatürün gözden geçirilmesi. Kafkas Journal of Medical Sciences, 8(1), 71–76. https://doi.org/10.5505/kjms.2018.12754
11. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2024, April 11). What’s in vaccines: Ingredients and vaccine safety. U.S. Department of Health & Human Services. Retrieved November 1, 2025, from https://www.cdc.gov/vaccines/vac-gen/additives.htm
12. Çetin, K., & Sögüt, S. C. (2024). The relationship between vaccine hesitancy and health literacy in pregnant women: a cross-sectional study. BMC women's health, 24(1), 361. https://doi.org/10.1186/s12905-024-03148-2
13. Çevik, C., Güneş, S., Eser, S., & Eser, E. (2020). Ebeveynlerin çocukluk aşılarına yönelik tutumları (PACV) ölçeğinin Türkçe sürümünün psikometrik özellikleri. Güncel Pediatri, 18(2), 153–167.
14. Durmuş, A., Akbolat, M., & Amarat, M. (2021). COVID-19 aşı okuryazarlığı ölçeğinin Türkçe geçerliliği ve güvenilirliği. Çukurova Medical Journal, 46(2), 732–741. https://doi.org/10.17826/cumj.870432
15. Doğan, G. (2021). Sağlık okuryazarlığı, tamamlayıcı alternatif tıbba yaklaşım ve bazı sosyodemografik özelliklerin ebeveynlerin çocukluk çağı aşılarına yönelik tutumları ile ilişkisi [Yüksek lisans tezi, Balıkesir Üniversitesi].
16. Enriquez, M. (2021). Vaccine hesitancy and COVID-19: Nursing’s role. Hispanic Health Care International, 19(2), 74–75. https://doi.org/10.1177/15404153211012874
17. Hayat Öktem, Ö., Karaoğlu, F. N., & Kul Uçtu, A. (2023). Aşı reddi. YOBÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 4(2), 204–211.
18. Hazır, E. (2018). 0–24 aylık bebek/çocukların ebeveynlerinin aşı red sıklığı ve nedenleri [Yüksek lisans tezi, Okan Üniversitesi].
19. İlter, H. (2020). Konya ilinde çocukluk çağı aşı reddi konusunda anne-baba görüşleri ve aşılamayı etkileyen faktörler [Doktora tezi Necmettin Erbakan Üniversitesi].
20. Kilich, E., Dada, S., Francis, M. R., Tazare, J., Chico, R. M., Paterson, P., & Larson, H. J. (2020). Factors that influence vaccination decision-making among pregnant women: A systematic review and meta-analysis. PLoS ONE, 15(7), e0234827. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0234827
21. Lorini, C., Santomauro, F., Donzellini, M., Capecchi, L., Bechini, A., Boccalini, S., Bonanni, P., & Bonaccorsi, G. (2018). Health literacy and vaccination: A systematic review. Human vaccines & immunotherapeutics, 14(2), 478–488. https://doi.org/10.1080/21645515.2017.1392423
22. Louw, G. E., Hohlfeld, E. S.-J., Kalan, R., & Engel, M. E. (2024). Mobile phone text message reminders to improve vaccine uptake: A systematic review and meta-analysis. Vaccines, 12(10), 1151. https://doi.org/10.3390/vaccines12101151
23. MacDonald, N. E., & SAGE Working Group on Vaccine Hesitancy. (2015). Vaccine hesitancy: Definition, scope and determinants. Vaccine, 33(34), 4161–4164. https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2015.04.036
24. Menzies, R., Balıkçıl, L., Lampard, J., McMillan, M., Yusuf, T., Chan, J., Storken, A., & Marshall, H. (2020). A randomized controlled trial of SMS and calendar reminders to improve timeliness of infant immunization. Vaccine, 38(12), 2741–2750. https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2020.02.045
25. Mitchell, S. L., Schulkin, J., & Power, M. L. (2023). Vaccine hesitancy in pregnant women: A narrative review. Vaccine, 41(29), 4220–4227. https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2023.05.047
26. Mrozovsk, J. M. (2024). Comprendre l’hésitation vaccinale [Understanding vaccine hesitancy]. Actualités Pharmaceutiques, 63(638), 54–57. https://doi.org/10.1016/j.actpha.2024.06.014
27. Mukhtar, T., Babur, M. N., Abbas, R., Irshad, A., & Kiran, Q. (2025). Digital Health Literacy: A systematic review of interventions and their influence on healthcare access and sustainable development Goal-3 (SDG-3). Pakistan journal of medical sciences, 41(3), 910–918. https://doi.org/10.12669/pjms.41.3.10639
28. Munshi, S. C., Bertens, L. C. M., Weggelaar-Jansen, A. M., Ernst-Smelt, H. E., Lambregtse-van den Berg, M. P., Harmsen van der Vliet-Torij, H. W., Steegers, E. A. P., & Bijma, H. H. (2025). Perspectives on the importance of parents' health, health-promoting behaviour, and psychosocial and lifestyle factors during pregnancy on child health outcomes across the life course: a cross-sectional study among parents and professionals. Journal of public health (Oxford, England), fdaf133. Advance online publication. https://doi.org/10.1093/pubmed/fdaf133
29. Mutlu, M., Cayir, Y., & Kasali, K. (2023). Validity and reliability of the Turkish version of the Parent Attitudes About Childhood Vaccines (PACV) scale. Journal of Healthcare Quality Research, 38(1), 11–19. https://doi.org/10.1016/j.jhqr.2022.06.002
30. National Institute of Child Health and Human Development. (2023). Pregnancy: Condition information. U.S. Department of Health & Human Services. https://www.nichd.nih.gov/health/topics/factsheets/pregnancy
31. Nawabi, F., Krebs, F., Vennedey, V., Shukri, A., Lorenz, L., & Stock, S. (2021). Health Literacy in Pregnant Women: A Systematic Review. International journal of environmental research and public health, 18(7), 3847. https://doi.org/10.3390/ijerph18073847
32. Pullis, B. C., Hekel, B. E., & Pullis, R. M. (2024). Addressing vaccine hesitancy: A nursing perspective. Journal of Community Health Nursing, 41(2), 138–144. https://doi.org/10.1080/07370016.2024.2312144
33. Razai, M. S., Mansour, R., Ravindran, P., Freeman, S., Mason-Apps, C., Morris, J., Majeed, A., Ussher, M., Hargreaves, S., & Oakeshott, P. (2024). Facilitators and barriers to vaccination uptake in pregnancy: A qualitative systematic review. PLOS ONE, 19(4), e0298407. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0298407
34. Rosso, A., Massimi, A., Pitini, E., Nardi, A., Baccolini, V., Marzuillo, C., De Vito, C., & Villari, P. (2020). Factors affecting the vaccination choices of pregnant women for their children: a systematic review of the literature. Human vaccines & immunotherapeutics, 16(8), 1969–1980. https://doi.org/10.1080/21645515.2019.1698901
35. Salali, G. D., & Uysal, M. S. (2020). COVID-19 vaccine hesitancy is associated with beliefs on the origin of the novel coronavirus in the UK and Turkey. Psychological Medicine, 1–3. Advance online publication. https://doi.org/10.1017/S0033291720004067
36. Şimşek, E. (2020). Ankara ilindeki aile hekimliği kliniklerinde çalışan doktorların aşı karşıtlığı konusundaki görüş, tutum ve davranışlarının değerlendirilmesi [Uzmanlık tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi]. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2023). Sağlık istatistikleri yıllığı 2023. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2024). Türkiye sağlık okuryazarlığı düzeyi ve ilişkili faktörleri araştırması. Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü.
37. Tostrud, L., Thelen, J., & Palatnik, A. (2022). Models of determinants of COVID-19 vaccine hesitancy in non-pregnant and pregnant population: Review of current literature”. Human Vaccines & Immunotherapeutics, 18(6). https://doi.org/10.1080/21645515.2022.2138047
38. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). (2024). The plurality of literacy and its implications for policies and programmes. Paris: UNESCO Education Sector.
39. United Nations International Children’s Emergency Fund (UNICEF). (2024). Pneumonia. Retrieved November 1, 2025, from https://data.unicef.org/topic/child-health/pneumonia/
40. Ünlü, G. (2023). Türkiye’de sağlık okuryazarlığı düzeyi: Bir meta-analiz çalışması [Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi, İşletme Enstitüsü].
41. World Health Organization. (2013, February 21). Global vaccine action plan 2011–2020. Retrieved November 1, 2025, from https://www.who.int/publications/i/item/global-vaccine-action-plan-2011-2020
42. World Health Organization (WHO). (2019). Ten threats to global health in 2019. Retrieved November 1, 2025, from https://www.who.int/news-room/spotlight/ten-threats-to-global-health-in-2019
43. World Health Organization. (2024, August 5). Health literacy [Fact sheet]. Retrieved November 3, 2025, from https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/health-literacy
44. World Health Organization (WHO). (2025). Immunization coverage. Retrieved November 1, 2025, from https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/immunization-coverage
45. World Health Organization (WHO). (2025a). Vaccines and immunization. Retrieved November 1, 2025, from https://www.who.int/health-topics/vaccines-and-immunization
46. World Health Organization. (2025b). Essential Programme on Immunization. Retrieved November 1, 2025, from https://www.who.int/teams/immunization-vaccines-and-biologicals/essential-programme-on-immunization
47. Yakşi, N. (2020). Aile sağlığı merkezi çalışanlarının aşı reddi konusundaki düşünceleri ve davranışlarının değerlendirilmesi. Turkish Journal of Public Health, 18(3), 143-154. https://doi.org/10.20518/tjph.692226
48. Yorulmaz, D. S., & Kocoglu-Tanyer, D. (2024). A vaccine literacy scale for childhood vaccines: Turkish validity and reliability. Journal of Public Health, 32(6), 855–863. https://doi.org/10.1007/s10389-023-01878-5