ARPAEMÎNİZÂDE MUSTAFA SÂMÎ DİVANI’NDA DEĞERLİ TAŞLAR

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 12, 72 - 95, 29.12.2025

Habibe Kızmaz , Zafer Topak

Öz

Taşlar, özellikle mücevher niteliğindeki kıymetli taşlar, insanlık tarihinin çok eski dönemlerinden itibaren hem maddî hem de manevî özellikleriyle değer taşıyan unsurlar olarak dikkat çekmektedir. İslâm ve Osmanlı kültür dünyasında “ilm-i cevâhir” ve bu alanın temel kaynakları olan cevhernâmelerde değerli taşlara dair bilgiler geçmişten günümüze kadar sistematik bir şekilde kayıt altına alınmıştır. Bu kaynaklarda yer alan bilgiler zamanla şairlerin hayal dünyasıyla edebî metinlere taşınmıştır. Klasik Türk şiirinde kıymetli taşlar, bir yandan dönemin maddî kültürünü ve estetik zevkini yansıtırken diğer yandan sevgiliye atfedilen güzellik unsurlarını, sultanın ihtişamını, ilim ve hikmeti, aşkı ve insanın ruh dünyasını anlatan güçlü birer mazmun hâline gelmiştir. Bu makalede 18. yüzyıl şairlerinden Arpaemînizâde Mustafa Sâmî’nin Divan’ında bulunan akîk, elmas, gevher, inci, la‘l, mihenk, mînâ, sîm, şeb-çerâğ, yâkût, zümrüt, zer vb. kıymetli taşlar tespit edilip tasnif edilmiştir. Bu taşların hangi nazım şekillerinde, hangi bağlamlarda ve anlamlarda kullanıldığı incelenmiştir. İnceleme sonucunda Arpaemînizâde Mustafa Sâmî’nin kıymetli taşları sadece ziynet eşyası olarak değil aynı zamanda ahlâkî, tasavvufî, hikemî bir söylem ve mazmun olarak şiirlerinde kullandığı tespit edilmiştir. Cevâhirnâme geleneğinde taşlara atfedilen özellikleri şiir dilinde şairin yeniden yorumladığı görülmüştür. Böylece hem şairin bireysel üslubu hem de 18. yüzyıl Osmanlı şiirinin maddî ve manevî kültürel değerleri, değerli taşlar ekseninde görünür hâle getirilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Arpaemînizâde Mustafa SâmÎ , divan şiiri , değerli taşlar , cevhernâme , mazmun

Precious Stones in the Divan of Arpaemînîzâde Mustafa Sâmî

Öz

Stones, especially precious stones used as jewelry, have attracted attention as valuable elements with both material and spiritual properties since ancient times in human history. In the Islamic and Ottoman cultural worlds, information about precious stones has been systematically recorded from the past to the present in the "ilm-i cevâhir" (ilm-i cevâhir) and the cevher-nâmes (cevher-names), the primary sources of this field. The information contained in these sources was gradually incorporated into literary texts through the imagination of poets. In classical Turkish poetry, precious stones, on the one hand, reflect the material culture and aesthetic taste of the period, and on the other, become powerful metaphors depicting the elements of beauty attributed to the beloved, the magnificence of the sultan, knowledge and wisdom, love, and the human spiritual world. This article identifies and classifies precious stones, such as agate, diamond, gemstone, pearl, la‘l, mihenk, minâ, sim, şeb-çerâğ, ruby, emerald, and zer, found in the divan of the 18th-century poet Arpaemîni-zâde Mustafa Sâmî. The verse forms, contexts, and meanings in which these stones were used are examined. The study reveals that Arpaemîni-zâde Mustafa Sâmî employed precious stones in his poetry not only as ornaments but also as moral, mystical, and erudite discourses and metaphors. It is observed that the poet reinterpreted the properties attributed to stones in the Cevâhirnâme tradition in his poetic language. Thus, both the poet's individual style and the material and spiritual cultural values of 18th-century Ottoman poetry are brought to light through the lens of precious stones.

Anahtar Kelimeler

Arpaemînizâde Mustafa Sâmî , divan poetry , precious stones , orenâme , verse

Kaynakça

• Acun, Hakkı. Türk Kültüründe Taşlar. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2010.
• Afyoncu, Erhan. “Vekâyi‘nüvis Arpaemîni-zâde Mustafa Sâmî’nin Hayatı Hakkında Yeni Bilgiler.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, sy. 1, 1999, ss. 235-42.
• Aksoy, Fatma Yaşar. Divân-ı Sâmî. Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, 1992.
• Aksoy, Gürsel. Aristoteles’in Taşlar Kitabı: Kitâb-ı Ahcâr lî-Arisâtâlîs. Büyüyenay Yayınları, 2018.
• Alan, Sümeyra. “Çağatay Türkçesi Dönemi Eserlerinde Değerli Taşlar.” Journal of Turkish Language and Literature, sy. 63, 2023, ss. 37-60.
• Argunşah, Mustafa. Muhammed b. Mahmûd-ı Şirvânî Tuhfe-i Murâdî İnceleme-Dizin. TDK Yayınları, 1999.
• Aydın, Fatma. “Aşk Yolunun Kara Taşları: Divan Şiirinde Taşlar.” Sosyal Bilimler Dergisi, c. 10, sy. 30, 2023, ss. 255-81.
• Canım, Rıdvan. Divan Edebiyatının Kaynakları. Paradigma Akademi, 2021.
• Demir, Remzi ve Mutlu Kılıç. “Cevâhir-nameler ve Osmanlılar Dönemi’nde Yazılmış İki Cevâhir-name.” Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, c. 14, sy. 14, 2023, ss. 1-64.
• Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. Aydın Kitabevi Yayınları, 2016.
• Devellioğlu, Ferit. Türkçe-Osmanlıca Ansiklopedik Lügat. Aydın Kitabevi Yayınları, 2017.
• Doğan, Mehmet. Büyük Türkçe Sözlük. Ülke Yayın Haber, 1994.
• Erdem, Sargon. “Akîk.” TDV İslam Ansiklopedisi, c. 2, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1989, ss. 262-63.
• Kahramanoğlu, Kemal. Sâmî: Hayatı, Eserleri ve Divanı’nın Tenkîdli Metni. Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi, 1995.
• Kaya, Mahmut. “Kindî, Ya’kub b. İshak.” TDV İslam Ansiklopedisi, c. 43, TDV Yayınları, 2013, ss. 582.
• Kaya, Mahmut. “Temîmî, Muhammed b. Ahmed.” TDV İslam Ansiklopedisi, c. 40, TDV Yayınları, 2011, ss. 423-24.
• Kaya, Mahmut Cüneyt. “Yuhannâ b. Mâseveyh.” TDV İslam Ansiklopedisi, c. 43, TDV Yayınları, 2013, ss. 582.
• Kırbıyık, Kasım. “Tifâşî.” TDV İslam Ansiklopedisi, c. 41, TDV Yayınları, 2012, ss. 148-50.
• Kırbıyık, Mehmet. “Bazı XVI. Yüzyıl Divanlarında Kıymetli Taşlar.” Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi, sy. 18, 2007, ss. 61-75.
• Köksal, Mustafa Asım. Peygamberler Tarihi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.
• Kutlar, Fatma Sabiha. Arpaemînizâde Mustafa Sâmî Divanı. Kalkan, 2004.
• Kutlar, Fatma Sabiha. Klâsik Dönem Metinlerinde Değerli Taşlar ve Risâle-i Cevâhîr-Nâme. Öncü Kitap, 2005.
• Kutlar, Fatma Sabiha. “Mînâ.” Türk Dünyası Edebiyat Kavramları ve Terimleri Ansiklopedik Sözlüğü, c. 4, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2005, ss. 389.
• Kutlar Oğuz, Fatma Sabiha. Arpaemîni-zâde Mustafâ Sâmî Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56084, arpaeminizade-mustafa-sami-divanipdf.pdf?0. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2024.
• Özgeriş, Mutlu Melis. “Değerli Taşlar Yönünden Ahmet Paşa Divanı.” Türkiyat Mecmuası, c. 26, sy. 2, 2016, ss. 307-24.
• Pala, İskender. Ansiklopedik Divân Şiiri Sözlüğü, Kapı Yayınları, 2004.
• Pala, İskender. “La’l.” TDV İslam Ansiklopedisi, c. 27, TDV Yayınları, 2003, ss. 69-70.
• Sahillioğlu, Halil. “Altın.” TDV İslam Ansiklopedisi, c. 2, TDV Yayınları, 1989, ss. 532-36.
• Solmaz, Süleyman. “Yâkût.” Türk Dünyası Edebiyat Kavramları ve Terimleri Ansiklopedik Sözlüğü, c. 6, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2006, s. 247.
• Söylemez, Mahfuz. “Câhız’ın Et-Tebessur Bi’t-Ticârre Adlı Risalesi.” İlahiyat Fakültesi Dergisi, c. 42, sy. 1-4, 2001, ss. 305-22.
• Sungurha Eyduran, Aysun. “Zümrüt.” Türk Dünyası Edebiyat Kavramları ve Terimleri Ansiklopedik Sözlüğü, c. 6, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2006, ss. 333-34.
• Topak, Zafer. 18. Yüzyıl Divan Şiiri Poetikası. Akademik Kitaplar, 2020.
• Yeşilbağ, Semih. “Muhibbî Dîvânı’ında Değerli Taşlar.” Divan Araştırmaları Dergisi, sy. 22, 2019, ss. 689-712.