Fatma Aliye Hanım'ın Romanlarında Hayatın Anlamı

Öz

Tanzimat sonrasında, özellikle 19. yüzyılın ikinci yarısında yaşanan gelişmeler, bireysel ve toplumsal yaşama dair önemli değişim ve dönüşümleri beraberinde getirmiştir. Bu değişim ve dönüşümleri sosyal, kültürel ve sanatsal alanda gözlemlemek mümkündür. Edebiyat sahasında yeni bir tür olarak ortaya çıkan romanlar, karakterlerin hayatı anlama ve anlamlandırma biçimlerini gözlemlemeye, onların varlık alemine, insan hayatının anlamına, yaşamın amaç ve değerine ilişkin yaklaşımlarını tespit ederek, dönemi daha iyi anlamaya yönelik önemli bir inceleme alanı sunmaktadır. Fatma Aliye Hanım (Topuz) (1862-1936) da, söz konusu döneme eserleriyle katkı veren önemli kadın yazarlarımızdandır. Çalışmamızda, Fatma Aliye Hanım’ın “Muhadarat”, “Refet”, “Udî”, “Levayih-i Hayat” ve Ahmed Midhat Efendi ile birlikte kaleme aldığı “Hayal ve Hakikat” adlı romanlarında, özellikle ana karakterlerin değer yargıları, hayat tarzları, yaşamları boyunca karşı karşıya kaldıkları durumlara verdikleri tepkiler, düşünme ve davranış kalıpları, ulaşmak için yoğun çaba sarf ettikleri, kimi zaman hayatlarını adadıkları ana amaçlar incelenmiştir. Bu incelemelerde elde edilen bulgular, bize Fatma Aliye Hanım’ın romanlarında hayatın anlamının ne olduğuna ilişkin kapsamlı bir analiz yapma imkanı vermiştir.

Anahtar Kelimeler

• Fatma Aliye
• hayatın anlamı
• roman
• Tanzimat edebiyatı

The Meaning of Life in Fatma Aliye Hanım's Novels

Öz

The developments following the Tanzimat period, particularly in the second half of the 19th century, brought about significant changes and transformations in individual and societal life. These changes and transformations can be observed in the social, cultural, and artistic spheres. As a new genre emerging in the field of literature, the novel offers an important area of study for better understanding a given period by observing how characters perceive and interpret life, and by identifying their approaches to existence, the meaning of human life, and the purpose and value of living. Fatma Aliye Hanım (Topuz) (1862-1936) is one of our important female writers who contributed to this period through her works. In this study, we examine the main characters in her novels Muhadarat, Refet, Udî, Levayih-i Hayat, and Hayal ve Hakikat," which she co-authored with Ahmed Midhat Efendi. The analysis focuses on these value judgments, lifestyles, reactions to situations they face throughout their lives, thought and behavior patterns, and the main goals they strive intensely to achieve, and sometimes dedicating their lives to these aims. The findings this study enable us to present a comprehensive analysis of the concept of the meaning of life in Fatma Aliye Hanım's novels.

Anahtar Kelimeler

• Fatma Aliye
• meaning of life
• novel
• Tanzimat literature

Kaynakça

1. Ahmet Mithat Efendi – Fatma Aliye Hanım. Hayal ve Hakikat. Haz. Semih Doğan. İstanbul: Dergâh Yayınları, 3. Basım, 2022.
2. Akıncı, Adem. “Hayata Anlam Vermede Dinî Değerlerin ve Din Öğretiminin Rolü”. Değerler Eğitimi Dergisi 3/9 (2005), 7-24.
3. Aşa, H. Emel. “Fatma Aliye Hanım”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 1 Şubat 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/fatma-aliye-hanim
4. Bahadır, Abdülkerim. İnsanın Anlam Arayışı ve Din: Logoterapik Bir Araştırma. İstanbul: İnsan Yayınları, 4. Basım, 2018.
5. Enginün, İnci. Yeni Türk Edebiyatı Tanzimat’tan Cumhuriyet’e (1839-1923). İstanbul: Dergâh Yayınları, 5. Basım, 2010.
6. Fatma Aliye. Levayih-i Hayat. İstanbul: Turkuvaz Kitap, 2019.
7. Fatma Aliye. Refet: Kadınların Hafızası/Hafıza-i Nisvan. İstanbul: Turkuvaz Kitap, 3. Basım, 2023.
8. Fatma Aliye. Udi. Haz. Bilgin Güngör. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, 2021.

9. Fatma Aliye Hanım. Muhadarat. Yay. Haz. Fazıl Gökçek. İstanbul: Özgür Yayınları, 2. Basım, 2014.
10. Göka, Erol. Hayatın Anlamı Var Mı?. İstanbul: Kapı Yayınları, 2019.
11. Kerman, Zeynep. Yeni Türk Edebiyatı İncelemeleri. İstanbul: Dergâh Yayınları, 3. Baskı, 2009.
12. Kızıltan, Mübeccel. “Öncü Bir Kadın Yazar: Fatma Aliye Hanım”. Journal of Turkish Studies/Türklük Bilgisi Araştırmaları (Fahir İz Armağanı I). 14 (1990), s.283-323.
13. Kızıltan, Mübeccel – Gençtürk, Mübeccel. Atatürk Kitaplığı Fatma Aliye Hanım Evrakı Kataloğu-1. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü, 1993.
14. Metz, Thaddeus. "The Meaning of Life", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2023 Edition). ed. Edward N. Zalta vd. Erişim 14 Nisan 2026. https://plato.stanford.edu/entries/life-meaning/
15. Tokat, Latif. Anlam Sorunu. Ankara: Elis Yayınları, 2014.
16. Ulus, Gökçe. "Fatma Aliye Hanım'ın 'Refet' Adlı Romanında Sosyal Eleştiri". STAD Sanal Türkoloji Araştırmaları Dergisi 9/1 (2024), 1-14.
17. Vural, Muhammet Enes. Anlamın İzinde: Ruh Sağlığı, Din ve Anlam Üzerine. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2023.