Feminist Philosophy of Science

Öz

This article examines the emergence of feminist philosophy of science and its critiques of modern understanding of science. Initially, it is emphasized that the classical view of science as neutral, objective, and independent of values began to be questioned, especially from the twentieth century onward. Along with the critiques of philosophy of science and sociology of science, the feminist perspective has shown that scientific knowledge is intertwined with social positions, power relations, and sexist values. The study addresses feminist philosophy of science analyses under three headings. The first consists of studies that draw attention to the systematic exclusion of women from processes of scientific production and to how this situation narrows research agendas. In this section, the new perspectives that women have contributed to the history of science are shown through some examples. The second discusses how Quine’s semantic holism and the argument of the underdetermination of theories by observation inspired feminist epistemology and led to the feminist debate on objectivity. In this section, the problem of objectivity, which is an important contribution of feminist philosophy of science to epistemology, is examined. Finally, it examines studies that draw attention to the relationship between the general aims of science, such as rational explanation and the acquisition of objective knowledge, and male-dominated values. In conclusion, the contributions of feminist philosophy of science to the fields of history and philosophy of science are reviewed.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy of science
• observation
• objectivity
• rationality
• patriarchal values
• standpoint epistemology

Feminist Bilim Felsefesi

Öz

Bu makale, feminist bilim felsefesinin ortaya çıkışını ve modern bilim anlayışına yönelttiği eleştirileri incelemektedir. Öncelikle bilimin tarafsız, nesnel ve değerlerden bağımsız olduğu yönündeki klasik görüşün, özellikle 20. yüzyıldan itibaren sorgulanmaya başlandığı vurgulanır. Bilim felsefesi ve bilim sosyolojisinin eleştirileri ile birlikte feminist perspektif, bilimsel bilginin toplumsal konumlar, iktidar ilişkileri ve cinsiyetçi değerlerle iç içe olduğunu göstermiştir. Çalışma feminist bilim felsefi incelemelerini üç başlıkta ele alır. Birincisi kadınların bilimsel üretim süreçlerinde sistematik olarak dışlanmasını ve bu durumun araştırma gündemlerini daraltmasına dikkat çeken araştırmalardır. Bu bölümde kadınların bilim tarihinde kattıkları yeni perspektifler bazı örnekler üzerinden gösterilmiştir. İkincisi Quine’ın anlam holizmi ve teorilerin gözlem tarafından yetersiz belirlenmesi (underdetermination) argümanlarının feminist epistemolojiye nasıl ilham verdiğini ve feminist nesnellik tartışmasına nasıl yol açtığını tartışır. Bu bölümde feminist bilim felsefesinin epistemolojiye önemli katkısı olan nesnellik sorunu incelenmiştir. Son olarak bilimin amaçları olan rasyonel açıklama ve nesnel bilgi edinme gibi genel hedeflerin de erkek egemen değerler ile ilişkisine dikkat çeken çalışmalarını incelemiştir. Sonuç olarak feminist bilim felsefesinin, bilim tarihi ve felsefesi alanına yaptığı katkılar gözden geçirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Bilim felsefesi
• gözlem
• nesnellik
• rasyonalite
• erkek egemen değerler
• duruş epistemolojisi

Kaynakça

1. Anlı, Ö. F. (2016). Bilim Savaşları: Modern Bilim İmgesinin Dönüşümü. Ankara: Phoneix Yayınları.
2. Antony, L. & Witt, C. (Ed.). (1993). A Mind of One’s Own: Feminist Essays on Reason and Objectivity. Boulder, CO: Westview Press.
3. Birke, L. (1992). “In Pursuit of Difference: Scientific Studies of Women and Men.” In G. Kirkup & L. Smith (eds.), Inventing Women. Oxford: Blackwell.
4. Bleier, R. (1986). “Sex Differences Research: Science or Belief?” In R. Bleier (ed.), Feminist Approaches to Science (pp. 147–164). Elmsford, NY: Pergamon Press.
5. Bolat, D. (2015). “Bilim, Cinsiyet, Nesnellik: Feminist Nesnellik Arayışı Üzerine Bir Tartışma.” Sosyoloji Dergisi, 31–32, 1–17.
6. Bourdieu, P. (2013). Seçilmiş Metinler (çev. L. Ünsaldı). Ankara: Heretik Yayınları.
7. Chalmers, A. (1994). Bilim Dedikleri: Bilimin Doğası, Statüsü ve Yöntemleri Üzerine Bir Deneme, (çev. Hüsamettin Arslan). Ankara: Vadi Yayınları.
8. Code, L. (1991). What Can She Know? Feminist Theory and the Construction of Knowledge. Ithaca: Cornell University Press.

9. Collins, H. M. (2010). “Bilimsel Bilgi Sosyolojisi: Çağdaş Bilim Üzerine İncelemeler.” In B. Balkız & V. S. Öğütle (eds.), Bilim Sosyolojisi İncelemeleri (pp. 29–58, çev. B. Balkız). Ankara: Doğu-Batı Yayınları.
10. Conkey, M. (2003). “Has Feminism Changed Archaeology?” Signs: Journal of Women in Culture and Society, 28 (3), 867–880.
11. Çevik, D. (2024). “Keşif ve Gerekçelendirme Bağlamı Ayrımı Temelinde Feminist Epistemoloji.” Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 14, 11–27.
12. Demir, V. M. & Etil, H. (2014). “Pierre Bourdieu’nun Bilim Sosyolojisine Katkısı: Alan Teorisi, Habitus, Cini ve Refleksivite Talebi.” Cogito, 76 (Bahar), 312–350.
13. Eliot, L. (2009). Pink Brain, Blue Brain: How Small Differences Grow into Troublesome Gaps—and What We Can Do About It. Boston: Houghton Mifflin Harcourt.
14. Elliott, K. C. (2022). Values in Science. Cambridge: Cambridge University Press.
15. Fausto-Sterling, A. (1992). Myths of Gender: Biological Theories about Woman and Man. New York: Basic Books.
16. Fausto-Sterling, A. (2000). Sexing the Body: Gender Politics and the Construction of Sexuality. New York: Basic Books.
17. Fehr, C. & Meynell, L. (2024). "Feminist Philosophy of Biology." In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2024 Edition). URL = https://plato.stanford.edu/archives/sum2024/entries/feminist-philosophy-biology/.
18. Fehr, C. (2008). “Feminist Perspectives on Philosophy of Biology.” In M. Ruse (ed.), Oxford Handbook of Philosophy of Biology (pp. 570–594). Oxford: Oxford University Press.
19. Fine, C. (2010). Delusions of Gender: How Our Minds, Society, and Neurosexism Create Difference. London: Icon Books.
20. Godfrey-Smith, P. (2023). Kuram ve Gerçeklik: Bilim Felsefesine Giriş (çev. B. Mura). İstanbul: Babil Kitap.
21. Goodman, N. (1955). Fact, Fiction and Forecast. Cambridge, MA: Harvard University Press.
22. Gorham, G. (2022). Bilim Felsefesi (çev. G. Esen). İstanbul: Babil Kitap.
23. Hacking, I. (2016). Temsil ve Müdahale: Doğa Bilimleri Felsefesine Girişte Temel Konular (çev. O. A. Altınok). İstanbul: Alfa Yayınları.
24. Halpern, D. F., Benbow, C. P., Geary, D. C., Gur, R. C., Hyde, J. S., & Gernsbacher, M. A. (2007). “The Science of Sex Differences in Science and Mathematics.” Psychological Science in the Public Interest, 8 (1), 1–51. doi:10.1111/j.1529-1006.2007.00032.x
25. Haraway, D. (1986). “Primatology is Politics by Other Means.” In R. Bleier (ed.), Feminist Approaches to Science (pp. 77–118). New York: Pergamon Press.
26. Haraway, D. (2010). “Düzende Dönüşüm: Esnek Stratejiler, Feminist Bilim Çalışmaları ve Primat Revizyonları.” In Başka Yer: Donna Haraway’den Seçme Yazılar (pp. 196–225, çev. G. Pusar). İstanbul: Metis Yayınları.
27. Haraway, D. (2010). “Konumlu Bilgiler: Feminizmde Bilim Meselesi ve Kısmi Perspektifin Ayrıcalığı.” In Başka Yer: Donna Haraway’den Seçme Yazılar (pp. 90–119, çev. G. Pusar). İstanbul: Metis Yayınları.
28. Harding, S. (1991). Whose Science? Whose Knowledge: Thinking from Women’s Life. Ithaca: Cornell University Press.
29. Harding, S. (1993). “Rethinking Standpoint Epistemology: What Is ‘Strong Objectivity’?” In L. Alcoff & E. Potter (eds.), Feminist Epistemologies (pp. 49–82). New York: Routledge.
30. Hartsock, N. (1983). “The Feminist Standpoint: Developing the Ground for a Specifically Feminist Historical Materialism.” In S. Harding & M. B. Hintikka (eds.), Discovering Reality: Feminist Perspectives on Epistemology, Metaphysics, Methodology, and Philosophy of Science (pp. 283–310). Dordrecht: Kluwer Academic Publishers.
31. Hempel, C. G. (1945). “Studies in the Logic of Confirmation (I).” Mind, 54 (213), 1–26.
32. Hempel, C. G. (1965). Aspects of Scientific Explanation. New York: Free Press.
33. Hrdy, S. (1997). “Raising Darwin's Consciousness: Female Sexuality and Prehominid Origins of Patriarchy.” Human Nature, 8, 1–49.
34. Hull, C. (2018). Cinsiyetin Ontolojisi – Eleştirel ve Gerçekçi Bir Soruşturma (çev. G. Akçasoy). Ankara: Fol Kitap. Intemann, K. (2011). “Diversity and Dissent in Science: Does Democracy Always Serve Feminist Aims?” In H. Grasswick (ed.), Feminist Epistemology and Philosophy of Science (pp. 111–132). Dordrecht: Springer. doi:10.1007/978-1-4020-6835-5_6
35. Irigaray, L. (1987). “Is the Subject of Science Sexed?” Çev. C. M. Bove. Hypatia, 2 (3), 65–87.
36. Habermas, J. (1993). İdeoloji ve Teknik Olarak Bilim (çev. M. Tüzel). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
37. Keller, E. F. (1983). A Feeling for the Organism: The Life and Work of Barbara McClintock. San Francisco: W. H. Freeman.
38. Keller, E. F. (2005). Toplumsal Cinsiyet ve Bilim Üzerine Düşünceler (çev. F. B. Aydar). İstanbul: Metis Yayınları.
39. Kitcher, P. (1994). “Contrasting Conceptions of Social Epistemology.” In F. Schmitt (ed.), Socializing Epistemology (pp. 114–134). Lanham: Rowman & Littlefield.
40. Kourany, J. (2020). “Feminist Eleştiriler: Harding ve Longino.” Çev. G. Salman. In J. Brown (ed.), Bilim Felsefesi. Çev. D. Kadıoğlu vd. Ankara: Fol Yayınları, 327–352.
41. Latour, B. & Woolgar, S. (2023). Laboratuvar Hayatı (çev. Ü. Tatlıcan). İstanbul: Phoneix Yayınları.
42. Lloyd, E. (2005). The Case of the Female Orgasm: Bias in the Science of Evolution. Boston: Harvard University Press.
43. Lloyd, G. (2015). Erkek Akıl: Batı Felsefesinde “Erkek” ve “Kadın” (2. baskı, çev. M. Özcan). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
44. Longino, H. (1990). Science as Social Knowledge. Princeton: Princeton University Press.
45. Longino, H. (2002). The Fate of Knowledge. Princeton: Princeton University Press.
46. Longino, H. E. (1996). “Subjects, Power, and Knowledge: Description and Prescription in Feminist Philosophies of Science.” In E. F. Keller & H. E. Longino (eds.), Feminism and Science: Oxford Readings in Feminism. Oxford: Oxford University Press.
47. Lyotard, J. F. (1994). Postmodern Durum: Bilgi Üzerine Bir Rapor (çev. A. Çiğdem). Ankara: Vadi Yayınları.
48. Martin, E. (2001). The Woman in the Body: A Cultural Analysis of Reproduction. New York: Beacon Press.
49. Merchant, C. (2022). Doğanın Ölümü: Kadınlar, Ekoloji ve Bilimsel Devrim (çev. B. Tanrısever). İstanbul: Otonom Yayıncılık.
50. Nelson, L. H. (1990). Who Knows: From Quine to a Feminist Empiricism. Philadelphia: Temple University Press.
51. Nelson, L. H. (1993). “Who Knows? What Can They Know? And When?” Reason Papers, 18 (Fall), 45–56.
52. Nelson, L. H. (2022). “Underdetermination, Holism, and Feminist Philosophy of Science.” Synthese, 200 (1), 1–12.
53. Öğütle, V. S. & Balkız, B. (Ed.). (2013). Bilim Sosyolojisi İncelemeleri: Temel Yaklaşımlar, Kavramlar ve Tartışmalar. Ankara: Doğu-Batı Yayınları.
54. Plumwood, V. (2004). Feminizm ve Doğaya Hükmetmek (çev. B. Ertür). İstanbul: Metis Yayınları.
55. Reed, E. (1987). Bilimde Cinsiyet Ayrımı (çev. Ş. Yeğin). İstanbul: Payel Yayınevi.
56. Reichenbach, H. (1938). Experience and Prediction. Chicago: University of Chicago Press.
57. Richardson, S. (2013). Sex Itself: The Search for Male and Female in the Human Genome. Chicago & London: University of Chicago Press.
58. Rorty, R. (2022). Felsefe ve Doğanın Aynası (çev. F. Günsoy). İstanbul: Dergâh Yayınları.
59. Salman, G. (2025). Fenomenoloji ve Feminizm: İlk Metinler, fe dergi, 17 (1), 358-286. 10.46655/federgi.1671724
60. Salmon, W. C. (1989). “Four Decades of Scientific Explanation.” In P. Kitcher & W. C. Salmon (eds.), Scientific Explanation (pp. 3–219). Minneapolis: University of Minnesota Press.
61. Schiebinger, L. (1992). “Women in Science: Historical Perspectives.” In M. Urry (ed.), Proceedings of the Women in Astronomy Workshop (pp. 11–19). Baltimore: Space Telescope Science Institute.
62. Schiebinger, L. (2000). “Has Feminism Changed Science?” Signs, 25 (4), 1171–1175.
63. Sokal, A. (2011). Şakanın Ardından: Postmodernizmin Bilimsel, Felsefi ve Kültürel Eleştirisi (çev. G. Eryılmaz). İstanbul: Alfa Yayınları.
64. Stanford, K. (2023). "Underdetermination of Scientific Theory." In E. N. Zalta & U. Nodelman (eds.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2023 Edition). URL = https://plato.stanford.edu/archives/sum2023/entries/scientific-underdetermination/.
65. Tanesini, A. (2012). Feminist Epistemolojilere Giriş (çev. G. Demiriz, B. Binay & Ü. Tatlıcan). Bursa: Sentez Yayıncılık.