Son Dönem Osmanlı Düşüncesinde Modernleşmenin “Meşruiyet” ve “Tahdit” Aracı Olarak Ahlak

Öz

Son dönem Osmanlı düşüncesi devletin ve toplumun içinde bulunduğu gerileme krizinden hareketle modernleşmenin zaruri olarak görüldüğü ve beka ile ilişkilendirildiği bir düşünce ortamına işaret eder. Zihinsel yıkım ve inşa süreçlerinin beraber işlediği bu düşünce ortamında modernleşmenin alımlanma serencamı, Osmanlı Devleti’nin yaşam-dünyasını kuran politik, kültürel, dini ve ahlaki normlara adaptasyon ve hesaplaşma süreçlerini de beraberinde getirir. Bu ilişkilenme hali kimi zaman modernleşmeye meşru bir yüz kazandırma, kimi zaman ise onu sınırlandırma şeklinde teşekkül eder. Bu çalışma, son dönem Osmanlı düşüncesinde modernleşmenin ahlakla kurduğu iki boyutlu ilişkiyi ele almakta; Osmanlı modernleşmesinde kurumların, kavramların ve yapıların tevarüsünde ahlakın “meşruiyet” ve “tahdit” aracı olarak çift yönlü işlev gördüğünü öne sürmektedir. Dönemde ahlak, bir yandan sanayi, eğitim, hukuk gibi alanlardaki dönüşümlerin meşrulaştırılmasında işlevsel kılınırken, bir yandan da Batı menşeli kavram ve yaşam biçimlerinin sınırsız alımlanmasına karşı yerli ve dini bir denge unsuru olarak devreye sokulmaktadır. Bu bağlamda çalışma, hem medeniyet, hürriyet, terakki gibi kavramların toplum ve kültürdeki meşruiyet tartışmalarında hem de öznel kimliğin muhafaza edilmesinde ahlakın çift yönlü işlevine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Modernleşme
• Ahlak
• Medeniyet
• Meşruiyet
• Tahdit

Morality as a Means of “Legitimacy” and “Restriction” in Late-Ottoman Modernization Thought

Öz

Late Ottoman thought reflects an intellectual milieu in which modernization was perceived as a historical necessity, closely tied to the notion of state survival (bekā), in response to the pervasive crisis of decline affecting both the state and society. Within this context—where processes of intellectual deconstruction and reconstruction coexisted—the reception of modernization entailed an ongoing adaptation to, and negotiation with, the political, cultural, religious, and moral norms constitutive of the Ottoman lifeworld. This engagement manifested itself at times as an effort to legitimize modernization, and at other times as an attempt to delimit its scope. This study explores the dual function attributed to morality in late Ottoman thought, examining how it operated both as a mechanism of “legitimation” and as an instrument of “restriction” within the broader trajectory of Ottoman modernization. In this framework, morality served to validate transformations in domains such as industry, education, and law, while simultaneously acting as a normative counterbalance to the uncritical adoption of Western-derived concepts and lifestyles. In this context, the study highlights the dual function of morality both in the legitimacy debates surrounding concepts such as civilization, liberty, and progress within society and culture, and in the preservation of subjective identity.

Anahtar Kelimeler

• Modernization
• Morality
• Civilization
• Legitimacy
• Restriction

Kaynakça

1. Abdullah Cevdet. (1913). Mutmain Değilim, İctihad, (52), 1175-1176.
2. Abdullah Cevdet. (1913). Şime-i Muhabbet: Celâl Nuri Bey’in Geçen Nüshadaki ‘Şime-i Husumet’ Makalesine Cevab, İçtihad, (89), 1979-1984.
3. Ahmed Rifat Yağlıkçızâde. (2021). Ahlâk Sözlüğü Tasvîr-i Ahlâk. (Haz. Hüseyin Algül), İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
4. Ahmet Mithat Efendi. (1909). “Avrupayı Beğenelim mi Yoksa Nefret mi Edelim?”, Neyyir-i Hakikat, 2-5.
5. Ali Seyyidî. (1325). Terbiye-i Ahlâkîyye ve Medeniyye, İstanbul.
6. Babanzâde Ahmed Naim. (1924). Ahlâk-ı İslâmiyye Esasları. İstanbul: Âmedî Matbaası.
7. Berkes, Niyazi. (2003). Türkiye’de Çağdaşlaşma. (haz. Ahmet Kuyaş). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
8. Celal Nuri. (1916). İlel-i Ahlâkîyyemiz. İstanbul: Yeni Osmanlı Matbaa ve Kütüphanesi.

9. Erdem, Hüsamettin. (2000). Osmanlı’da Ahlâk ve Bazı Ahlâk Risaleleri, Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (10/10), 25-64.
10. Filibeli Ahmet Hilmi. (2022). İslam Tarihi. (sad. Havvanur Ünver Altun). İstanbul: Elips Kitap.
11. Filibeli Ahmet Hilmi. (1913/2016). Hangi Meslek-i Felsefeyi Kabul Etmeliyiz? Dârülfünun Efendilerine Tahrîrî Konferans. (haz. Ali Utku). Konya: Çizgi Yay.
12. Gelibolulu Mustafa Âli. (1311). Nasîhatu’s-Selâtin. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi.
13. Hanioğlu, M. Şükrü. (1981). Bir Siyasal Düşünür Olarak Doktor Abdullah Cevdet ve Dönemi. İstanbul: Üçdal Neşriyat.
14. Kınalızâde Ali Efendi. (1572). Ahlâk-ı Alâî. (haz. Hüseyin Algül). İstanbul: Tercüman Yay.
15. Kahraman, Hasan Bülent. (2001). Avrupa: Türk Modernleşmesinin Xanadu’su – Türk Modernleşmesi Kurucu İradesinde Yeni Bir Bakış Denemesi”, Doğu Batı, (14), Şubat, Mart, Nisan 2001, 8-27.
16. Kahraman, Yakup. (2021). Türkiye’de Modern Bilincin Oluşumu. İstanbul: Ketebe Yayınevi.
17. Manastırlı İsmail Hakkı. (1908). Mev’aiz, Sırâtımüstakîm, (I/6), 94-96.
18. Manastırlı İsmail Hakkı. (1908b). Mev’aiz, Sırâtımüstakîm, (I/13), 206-208.
19. Manastırlı İsmail Hakkı. (1908c). Mev’aiz, Sırâtımüstakîm, (I/4), 63-64.
20. Manastırlı İsmail Hakkı. (1908c). Usûl-i Meşrûiyete Karşı Husemâ-yı Milletin İ’tirazâtına Müdâfa’a-i Muhikka, Sırâtımüstakîm, (I/14), 209-210.
21. Mehmed Fahrettin. (1914). Ya tesettür kalkarmış, yahud?, Sebilürreşad, (XII/289), 46-47.
22. Mehmed Sahib. (1909). Makâm-ı Celîl-i Meşîhat-ı İslâmiye’den Bilumum Nâib ve Müftilerle Kâffe-i Bilâd-ı İslâmiye Ulemâ ve Meşâyıh-ı Kirâmına Hitâben Tastîr ve İrsâl Kılınan Beyannamedir, Sırâtımüstakîm, (II/51), 385-387.
23. Musa Kâzım. (1920). Külliyat-Dinî İctimaî Makaleler. İstanbul: Evkaf-ı İslâmiye Matbaası.
24. Musa Kazım. (1898). Medeniyet-i Sahîha ve Diyânet-i Hakka, Tercüman-ı Hakikat, (11 Temmuz 1314), 71-75.
25. Namık Kemal. (1327/1911). “Ahlâk-ı İslamiyye”, İstanbul: Makalât-ı Siyasiyye ve Edebiyye, 357-373.
26. Namık Kemal. (1868). “Devlet-i Âliyyenin bulunduğu hâl-i hatarnâktan halâsın esbabı”, Hürriyet, 24 Ağustos 1868.
27. Okumuş, Ejder. (2005). Klasik Dönem Osmanlı Devleti’nde Din-Devlet İlişkisi. Ankara: Lotus Yay.
28. Öz, Mehmet. (2021). Kanun-ı Kadimin Peşinde: Osmanlı’da Çözülme ve Gelenekçi Yorumları. İstanbul: Dergah Yay.
29. Seyyid Bey. (1922). Usulü’l Fıkh Dersleri Mebahisinden İrade, Kaza ve Kader. İstanbul: Kader Matbaası.
30. Ülken, Hilmi Ziya. (1994). Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi. İstanbul: Ülken Yayınları.
31. Ziya Gökalp. (1916). “Milli Terbiye”, Muallim, (1), 3-9.