Metin ile Sistem Arasında: Losev’in Platon Okuması

Öz

Rus filozof Aleksey Losev, Platon üzerine kapsamlı çalışmalar yapmış ve ona özgün, çok yönlü bir yorum getirmiştir. Onun Platon okuması çoğunlukla ayrı başlıklar altında ele alınmıştır. Bu okumanın Platon’un metnine ne ölçüde bağlı kaldığı ise yeterince incelenmemiştir. Bu çalışma, Losev’in konuyla doğrudan ilgili Rusça metinlerini Platon’un belirli diyaloglarıyla karşılaştırmaktadır. Çalışmada Losev’in Platon okuması üç açıdan ele alınmaktadır: metnin filolojik olarak incelenmesi, kavramların fenomenolojik olarak betimlenmesi ve bu kavramların diyalektik yöntemle bir sisteme bağlanması. İnceleme eidos ve idea, Bir ve çok, mit ve logos, sembol, kozmos ve isim kavramlarına odaklanmaktadır. Losev’in önermeleri de üç düzeye ayrılmıştır: doğrudan metne dayananlar, metinden genelleme yoluyla çıkarılanlar ve Platon’un düşüncesini bütünlüklü bir ontolojik sisteme dönüştürenler. Bu yöntemle, yorumun metinden ayrıldığı noktalar belirlenmiştir. Bulgular, Losev’in Platon’daki dağınık kavram ilişkilerini Yeni Platoncu bir çerçevede sistemleştirdiğini göstermektedir. Bu yaklaşım bazı kavramsal bağlantıları ortaya çıkarmış, ancak metinden bütünüyle kopmamıştır. Öte yandan, Platon’un diyaloglarında bazı sorular kesin bir cevaba bağlanmadan bırakılmış görünmektedir. Losev’in yorumu ise bu soruları tamamlanmış bir öğretinin parçasıymış gibi okuma riski taşımaktadır. Doğu Hristiyan düşüncesi Losev’in bazı kavram tercihlerini ve değerlendirme ölçütlerini etkilemiştir. Bununla birlikte, Platon’u Hristiyan bir düşünür olarak sunmamıştır. Losev’le ilgili çalışmalar, onun Platon okumasının Rusça literatür dışında yeterince bilinmediğini düşündürmektedir. Buna karşılık, Losev’in eidos ve idea çözümlemesi, mit anlayışı ve Platon’daki kozmosu canlı bir beden olarak okuması yöntem bakımından değerini korumaktadır. Sonuç olarak Losev’in Platon okuması, metne dayanan, ancak yer yer onun ötesine geçen bir sistemleştirme olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Aleksey Losev
• Platon Okumaları
• Yeni Platonculuk
• Eidos
• İdea
• Mit
• İsim Felsefesi

Between Text and System: Losev’s Reading of Plato

Öz

The Russian philosopher Alexei Losev studied Plato extensively, developing a distinctive, multifaceted interpretation of his thought. His reading has mostly been studied under separate topics, while the extent to which it remains grounded in Plato’s texts has received less attention. This study compares Losev’s Russian writings on Plato with selected dialogues. It approaches his reading from three angles: philological examination of the texts, phenomenological description of concepts, and their dialectical organization into a system. The analysis focuses on eidos and idea, the One and the many, myth and logos, symbol, cosmos, and name. Losev’s claims are classified at three levels: those based directly on the text, those derived through interpretive generalization, and those that systematize Plato’s thought ontologically. This distinction shows where his interpretation moves beyond the text. The findings indicate that Losev systematizes conceptual relations dispersed across Plato’s dialogues within a Neoplatonic framework. This systematization reveals certain connections without departing entirely from the text. However, Losev risks reading questions the dialogues appear to leave open as parts of a complete doctrine. Eastern Christian thought shaped some of his conceptual choices and evaluative criteria, yet he did not present Plato as a Christian thinker. Studies suggest that his reading has had limited circulation outside Russian-language scholarship. Nevertheless, his analysis of eidos and idea, his conception of myth, and his reading of the Platonic cosmos as a living, embodied whole retain methodological value. Losev’s reading may thus be regarded as a textually grounded systematization that at times exceeds the text.

Anahtar Kelimeler

• Alexei Losev
• Readings of Plato
• Neoplatonism
• Eidos
• Idea
• Myth
• Philosophy of Name

Kaynakça

1. Bird, R. (2004). Minding the gap: Detachment and understanding in Aleksej Losev’s Dialektika mifa. Studies in East European Thought, 56 (2/3), 143-160. DOI: 10.1023/B:SOVI.0000021884.08778.52.
2. Biriukov, D. (2024). Name-glorification, hesychasm, and Palamism in Alexei Losev’s “Onomatodoxy” and “Essays on Ancient Symbolism and Mythology”. Harvard Theological Review, 117 (4), 837-850. DOI: 10.1017/S0017816024000361.
3. Burnyeat, M. F. (2005). Eikōs muthos. Rhizai: A Journal for Ancient Philosophy and Science, 2 (2), 143-165.
4. Duddington, N. (2014). Natalya Daddington o Knigakh A. F. Loseva [Natalya Duddington’ın A. F. Losev’in Kitapları Üzerine Yazıları] (E. A. Takho-Godi, yay. haz., giriş ve çev.). A. A. Takho-Godi ve E. A. Takho-Godi (genel ed.), A. F. Losev: Tvorchestvo, Traditsii, İnterpretatsii içinde (ss. 424-441). Moskova: Vodoley. (İlk yayın Journal of Philosophical Studies, 1928, 3 [12], 516-518).
5. Gerson, L. P. (2016). The ‘Neoplatonic’ interpretation of Plato’s Parmenides. The International Journal of the Platonic Tradition, 10 (1), 65-94. DOI: 10.1163/18725473-12341333.
6. Gogotishvili, L. A. (2021). Lestnitsa İakova: Arkhitektonika Lingvofilosofskogo Prostranstva [Yakup’un Merdiveni: Dilsel-Felsefi Uzamın Mimarisi] (İ. N. Fridman, haz.; 2. bs.). Moskova: İzdatelskiy dom YaSK.
7. Johansen, T. K. (2004). Plato’s natural philosophy: A study of the Timaeus-Critias. Cambridge: Cambridge University Press.
8. Johansen, T. K. (2022). Plato on perceiving through the whole body. Oxford Studies in Ancient Philosophy, 60, 95-144. DOI: 10.1093/oso/9780192864895.003.0003.

9. Keum, T.-Y. (2023). Are Plato’s myths philosophical? Think, 22 (64), 39-43. DOI: 10.1017/S1477175623000088.
10. Losev, A. F. (1969). İstoriya Antichnoy Estetiki: Sofistı. Sokrat. Platon [Antik Çağ Estetik Tarihi: Sofistler. Sokrates. Platon]. Moskova: İskusstvo.
11. Losev, A. F. (1990). Dialektika Mifa [Mitin Diyalektiği]. İz Rannikh Proizvedeniy [Erken Eserlerinden] içinde. Moskova: Pravda. (İlk yayın 1930).
12. Losev, A. F. (1991). Platonovskiy Obyektivnıy İdealizm i Ego Tragicheskaya Sudba [Platoncu Nesnel İdealizm ve Trajik Kaderi]. Yu. A. Rostovtsev (haz.), Filosofiya. Mifologiya. Kultura içinde (ss. 336-373). Moskova: Politizdat. (İlk yayın 1979).
13. Losev, A. F. (1993a). Antichnıy Kosmos i Sovremennaya Nauka [Antik Kozmos ve Modern Bilim]. A. A. Takho-Godi ve İ. İ. Makhankov (genel ed.), Bıtie. İmya. Kosmos içinde (ss. 61-612). Moskova: Mısl. (İlk yayın 1927).
14. Losev, A. F. (1993b). Eros u Platona [Platon’da Eros]. A. A. Takho-Godi ve İ. İ. Makhankov (genel ed.), Bıtie. İmya. Kosmos içinde (ss. 32-60). Moskova: Mısl. (İlk yayın 1916).
15. Losev, A. F. (1993c). Filosofiya İmeni [İsim Felsefesi]. A. A. Takho-Godi ve İ. İ. Makhankov (genel ed.), Bıtie. İmya. Kosmos içinde (ss. 613-801). Moskova: Mısl. (İlk yayın 1927).
16. Losev, A. F. (1993d). Ocherki Antichnogo Simvolizma i Mifologii [Antik Çağda Sembolizm ve Mitoloji Üzerine Yazılar] (A. A. Takho-Godi ve İ. İ. Makhankov, haz.). Moskova: Mısl. (İlk yayın 1930).
17. Losev, A. F. (1994). Kritika Platonizma u Aristotelya [Aristoteles’te Platonculuk Eleştirisi]. Mif. Chislo. Sushchnost içinde (ss. 527-712). Moskova: Mısl. (İlk yayın 1929).
18. Losev, A. F. (2000a). İstoriya Antichnoy Estetiki: Sofistı. Sokrat. Platon [Antik Çağ Estetik Tarihi: Sofistler. Sokrates. Platon]. Moskova: AST; Harkov: Folio. (İlk yayın 1969).
19. Losev, A. F. (2000b). İstoriya Antichnoy Estetiki: Vısokaya Klassika [Antik Çağ Estetik Tarihi: Yüksek Klasik Dönem]. Moskova: AST; Harkov: Folio. (İlk yayın 1974).
20. Losev, A. F. (2003). The dialectics of myth (V. Marchenkov, çev.). London/New York: Routledge. (İlk yayın 1930).
21. Losev, A. F. (2006). Zhiznennıy i Tvorcheskiy Put Platona [Platon’un Yaşamı ve Düşünce Yolu]. A. F. Losev ve V. F. Asmus (genel ed.), Platon. Sochineniya v Chetırekh Tomakh içinde (C. 1, ss. 5-74). Sankt-Peterburg: İzdatelstvo S.-Peterburgskogo Universiteta; İzdatelstvo Olega Abyshko. (İlk yayın 1968).
22. Losev, A. F. (2009). İzbrannıe Trudı po İmyaslaviyu i Korpusu Sochineniy Dionisiya Areopagita [İmyaslavie ve Dionysios Areopagites Külliyatı Üzerine Seçme Eserler] (A. A. Takho-Godi, haz.). Sankt-Peterburg: İzdatelstvo Olega Abyshko; Universitetskaya Kniga.
23. Marchenkov, V. L. (2004). Mythos and logos in Losev’s absolute mythology. Studies in East European Thought, 56 (2/3), 173-186. DOI: 10.1023/B:SOVI.0000021888.56923.81.
24. Meinwald, C. C. (1991). Plato’s Parmenides. Oxford: Oxford University Press.
25. Meißner, D. (2023). Plato’s Cratylus. E. N. Zalta ve U. Nodelman (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Erişim Tarihi: 15.01.2024 (https://plato.stanford.edu/entries/plato-cratylus).
26. Mochalova, İ. N. (2006). Uchenie ob İdeyakh v Ranney Akademii [Erken Akademi’de İdealar Öğretisi]. İzvestiya Rossiyskogo Gosudarstvennogo Pedagogicheskogo Universiteta im. A. İ. Gertsena, 7 (21), 183-191.
27. Mochalova, İ. N. (2007). K Voprosu o Stanovlenii Filosofskoy Terminologii: İdeya i Eydos v Filosofii Platona [Felsefi Terminolojinin Oluşumu Üzerine: Platon Felsefesinde İdea ve Eidos]. Vestnik Russkoy Khristianskoy Gumanitarnoy Akademii, 8 (2), 73-80.
28. Mochalova, İ. N. (2013a). Aristotelevskoe Prochtenie Platona, ili Bıla li u Platona Nepisanaya Filosofiya [Aristotelesçi Platon Okuması ya da Platon’un Yazısız Bir Felsefesi Var mıydı?]. Vestnik Russkoy Khristianskoy Gumanitarnoy Akademii, 14 (3), 80-87.
29. Mochalova, İ. N. (2013b). Uchenie Platona ob İdeyakh v Kontekste Ranneakademicheskikh Diskussiy [Erken Akademi Tartışmaları Bağlamında Platon’un İdealar Öğretisi]. Platonovskiy Sbornik I (Prilozhenie k Vestniku RKhGA, T. 14) içinde (ss. 207-230). RGGU; RKhGA.
30. Natorp, P. (1921). Platos Ideenlehre: Eine Einführung in den Idealismus (2. bs.). Leipzig: Felix Meiner.
31. Nehamas, A. (2020). The Academy at Work: The target of dialectic in Plato’s Parmenides. V. Caston (ed.), Oxford Studies in Ancient Philosophy, 57 içinde (ss. 121-152). Oxford: Oxford University Press. DOI: 10.1093/oso/9780198850847.003.0004.
32. Obolevich, T., Takho-Godi, E. A. ve Tsygankov, A. S. (2022). İnstitut Nauchnoy Filosofii v Tvorcheskoy Biografii A. F. Loseva [A. F. Losev’in Biyografisinde Felsefe Enstitüsü]. Voprosı Filosofii, (5), 122-139. DOI: 10.21146/0042-8744-2022-5-122-139.
33. Obolevitch, T. (2025). From onomatodoxy to aesthetics: Aleksei Losev’s concept of symbol (Ł. Malczak, çev.). Leiden/Boston: Brill. DOI: 10.1163/9789004721999.
34. Partenie, C. (2022). Plato’s myths. E. N. Zalta ve U. Nodelman (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Erişim Tarihi: 15.01.2024 (https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths).
35. Platon. (1900-1907). Platonis Opera (J. Burnet, ed.; 5 cilt). Oxford: Clarendon Press.
36. Platon. (1968-1972). Sochineniya v Trekh Tomakh [Platon: Üç Ciltte Eserleri] (3 cilt, 4 kitap; A. F. Losev ve V. F. Asmus, genel ed.). Moskova: Mısl.
37. Rimondi, G. (2018). Losevskiy Analiz Platonovskoy Terminologii: O Ponyatiyakh «Eydos» i «İdeya» [Losev’in Platon Terminolojisi Çözümlemesi: «Eidos» ve «İdea» Kavramları Üzerine]. Platonovskie İssledovaniya, 8 (1), 73-85.
38. Takho-Godi, A. A. (1993). Aleksey Fedorovich Losev. A. F. Losev, Bıtie. İmya. Kosmos içinde (ss. 5-30). Moskova: Mısl.
39. Takho-Godi, A. A. (2015). Aleksey Fedorovich Losev — na Rubezhe Dvukh Epokh (1910-1920-e godı) [Aleksey Fyodoroviç Losev: İki Çağın Eşiğinde]. A. F. Losev, Na Rubezhe Epokh: Rabotı 1910-kh - Nachala 1920-kh Godov içinde (A. A. Takho-Godi, E. A. Takho-Godi ve V. P. Troitskiy, genel ed.; ss. 11-40). Moskova: Progress-Traditsiya.
40. Takho-Godi, E. A. (2014). Aleksey Losev v Epokhu Russkoy Revolyutsii: 1917-1919 [Rus Devrimi Zamanında Aleksey Losev: 1917-1919]. Moskova: Modest Kolerov.
41. Tikheev, Yu. B. (2013a). A. F. Losev i Nemetskaya Nauka o Platone Pervoy Polovinı XX v. [A. F. Losev ve XX. Yüzyılın İlk Yarısında Alman(ca) Platon Araştırmaları]. Platonovskiy Sbornik II içinde (ss. 450-462). RGGU; RKhGA.
42. Tikheev, Yu. B. (2013b). Doktrina i Tekst: K Probleme İnterpretatsii Platona v Pozdnikh Rabotakh A. F. Loseva [Öğreti ve Metin: A. F. Losev’in Geç Dönem Çalışmalarında Platon’un Yorumlanması Sorunu]. Vestnik Russkoy Khristianskoy Gumanitarnoy Akademii, 14 (3), 267-272.
43. Treiger, A. (2020). Platonism in Soviet Russia: Reflections on Alexei Losev’s Essays on Antique Symbolism and Mythology. Dionysius, 38, 197-220.
44. Troitskiy, V. P. (2014). A. F. Losev i İnstitut Nauchnoy Filosofii (1921-1922 gg.): İz Materialov k Letopisi Zhizni i Tvorchestva [A. F. Losev ve Felsefe Enstitüsü (1921-1922): Yaşamı ve Eser Kronolojisine Dair Materyaller]. A. A. Takho-Godi ve E. A. Takho-Godi (genel ed.), A. F. Losev: Tvorchestvo, Traditsii, İnterpretatsii içinde (ss. 412-423). Moskova: Vodoley.
45. Zotkina, O. Ya. (2009). Platonovskie İstoki Ucheniya A. F. Loseva o Slove i Obraze [A. F. Losev’in Söz ve İmge Öğretisinin Platoncu Kaynakları]. Prepodavatel XXI vek, (2), 277-285.