КОНЦЕПТУАЛЬНЫЕ ГРАНИЦЫ ТЕАТРА: КРИТИЧЕСКАЯ ДЕКОНСТРУКЦИЯ ПОНЯТИЯ ТЕАТРАЛЬНОСТИ

Yıl 2025, Sayı: 66, 63 - 74, 24.06.2025

Orkun Öngen

https://doi.org/10.17498/kdeniz.1687657

Öz

В данной работе рассматривается понятие театральности, широко используемое в теории театра, с критической точки зрения посредством метода концептуальной деконструкции. Явление театральности в теоретическом дискурсе часто демонстрирует тенденцию к самозамкнутой, тавтологической речи. В этом контексте основной предмет исследования составляет превращение театральности в абстрактный означающий, утративший связь с эстетическим контекстом, который он должен обозначать. Работа анализирует научные тексты, посвящённые театральности, с использованием метода деконструкции, чтобы показать, как данное понятие теряет свою теоретическую состоятельность и превращается в спорный означающий. В искусстве театра понятие театральности производит тавтологический дискурс, который лишь переименовывает уже присущие театру структурные особенности, не предлагая новых концептуальных обоснований. Особенно важно отметить, что теоретические споры вокруг театральности зачастую игнорируют фундаментальную для театра репрезентативную природу, создавая тем самым концептуальную неопределённость. Кроме того, технологические изменения, трансформирующие суть художественных форм, изменяют сущностные характеристики театра, отдаляя его от собственной эстетической формы. Это приводит к тому, что репрезентация, как основополагающее качество театра, отходит на второй план, способствуя его превращению в иные эстетические формы. Такое вмешательство в природу театральной репрезентации требует сосредоточения внимания не столько на вопросе «что есть театральное», сколько на том, «что в современности означает театральная репрезентация». В работе делается попытка посредством качественного анализа объяснить, что определение театра исключительно через понятие театральности превращает его внутреннюю репрезентативную структуру в тавтологическое утверждение, что, в свою очередь, ведёт к концептуальной утрате смысла. Таким образом, теоретический дискурс, развёрнутый вокруг понятия театральности, вместо того чтобы способствовать пониманию истинной сущности театра, напротив, превращается в массив означающих, скрывающих суть его бытия, что будет продемонстрировано в заключительной части исследования через качественные оценки.

Anahtar Kelimeler

Теория театра , критическая теория , театральность , тавтология , деконструкция

TİYATRONUN KAVRAMSAL SINIRLARI: TEATRALLİK KAVRAMI ÜZERİNE ELEŞTİREL BİR YAPISÖKÜM

Öz

Bu çalışmada, tiyatro kuramında sıkça bahsedilen teatrallik kavramı, kavramsal bir yapısöküme tabi tutularak eleştirel bir bakış açısıyla incelenmektedir. Teatrallik olgusu, kuramsal alanda çoğu zaman kendi üzerine kapanan totolojik bir söylem üretme eğilimi göstermektedir. Bu nedenle teatrallik kavramının ifade etmeyi amaçladığı estetik bağlamdan uzaklaşarak soyut bir gösteren haline gelmesi bu çalışmanın temel tartışmasını oluşturmaktadır. Çalışma, alan yazındaki teatrallik olgusu üzerine kaleme alınmış akademik metinleri yapısöküm yöntemiyle inceleyerek, kavramın teorik geçerliliğini nasıl yitirerek tartışmalı bir gösteren haline geldiğini tartışmaktadır. Tiyatro sanatında teatrallik kavramı, tiyatronun zaten içkin yapısal özelliklerini yeniden adlandırmaktan öteye geçmeyen totolojik bir söylem biçimi üretmektedir. Özellikle teatrallik olgusu üzerinden yürütülen kuramsal tartışmalar, tiyatronun özünde var olan temsil ilişkisini göz ardı ederek, kavramsal bir müphemlik durumu yaratmaktadır. Ayrıca, sanat formlarının özünü biçimlendirmeye başlayan teknolojik araçlardaki değişim, tiyatro sanatının sahip olduğu özsel nitelikleri değiştirerek tiyatroyu kendi estetik formundan uzaklaştırmaktadır. Bu durum, tiyatro sanatının özünde sahip olduğu temsil niteliğinin ikincil plana atılarak başka estetik formlara doğru dönüşmesine neden olmaktadır. Tiyatronun temsil doğasına yönelik bu müdahale, tiyatro sanatında neyin teatral olduğundan ziyade tiyatrodaki temsil ilişkisinin günümüzde ne ifade ettiği sorusu üzerine odaklanmayı gerekli kılmaktadır. Çalışmada, tiyatronun yalnızca teatrallik kavramı üzerinden tanımlanmasının, tiyatronun özünde var olan temsil ilişkisini totolojik bir önerme biçimine dönüştürerek aslında kavramsal bir anlam yitimine neden olduğu, yapılan kalitatif tespitlerle açıklanmaya çalışılacaktır. Bu doğrultuda teatrallik kavramı etrafında örülen kuramsal söylemin, tiyatronun gerçek varoluş nedenini anlamaya değil, aksine bu varoluş nedeninin üzerini örten bir gösterge yığınına dönüşmekte olduğu, çalışmanın sonuç bölümünde yapılan nitel değerlendirmeler çerçevesinde açıklanacaktır.

Anahtar Kelimeler

Tiyatro kuramı , eleştirel kuram , teatrallik , totoloji , yapısöküm

CONCEPTUAL BOUNDARIES OF THEATRE: A CRITICAL DECONSTRUCTION OF THE CONCEPT OF THEATRICALITY

Öz

This study critically examines the frequently referenced concept of theatricality in theatre theory through the method of conceptual deconstruction. The phenomenon of theatricality often tends to generate tautological discourse, closing in on itself within theoretical discussions. Consequently, the transformation of theatricality into an abstract signifier, detached from the aesthetic context it intends to convey, constitutes the main focus of this research. The study analyzes academic texts that address the notion of theatricality, employing deconstruction to explore how the concept loses its theoretical validity and becomes a contentious signifier. In theatre art, the concept of theatricality produces a tautological discourse that merely renames the inherent structural characteristics of theatre rather than providing new theoretical insights. Particularly, theoretical debates on theatricality tend to neglect the representational relationship fundamental to theatre, thereby generating conceptual ambiguity. Furthermore, technological changes that begin to shape the essence of artistic forms are altering the essential qualities of theatre, distancing it from its original aesthetic form. This shift renders the representational nature of theatre secondary, leading to its transformation into alternative aesthetic forms. Such an intervention into the representational nature of theatre necessitates a shift of focus—from what is considered theatrical to what the representational relationship in theatre signifies today. This study argues, based on qualitative assessments, that defining theatre solely through the concept of theatricality transforms its inherent representational nature into a tautological proposition, resulting in a conceptual loss of meaning. Accordingly, the theoretical discourse constructed around the concept of theatricality is not aimed at understanding the true essence of theatre, but rather evolves into a cluster of signifiers that obscure its actual reason for being. This is demonstrated through qualitative evaluations in the conclusion of the study.

Anahtar Kelimeler

Theatre theory , critical theory , theatricality , tautology , deconstruction

Kaynakça

• Akbaş, A. (2018). Türkçedeki sal/sel sorunu. Türk Dili: Dil ve Edebiyat Dergisi 68(795), içinde (s.36-38) Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Akım, M. S. (2023). Karşı-teatral bir düş: insansız tiyatro. Tiyatro Eleştirmenliği ve Dramaturji Bölümü Dergisi, (37), 36-43. https://doi.org/10.26650/jtcd.1342205
• Aracı, E. (2012). Ferhan Şensoy’un metinlerinde geleneksel halk tiyatrosunun çağdaşlaştırılma biçimleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Haliç Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Baudrillard, J. (2016). Simülakrlar ve simülasyon (O. Adanır, Trans., 10. bs.). Ankara: Doğu Batı Yayınları.
• Çelik, K., S. (2003). Modern sonrasında dramatik metinler. Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 15(15), 36-95. https://doi.org/10.1501/TAD_0000000015
• Derrida, J. (2016). Of grammatology (G. C. Spivak, Trans.). Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press.
• Diderot, D. (2000). Aktörlük üzerine aykırı düşünceler (S. E. Siyavuşgil, Trans.). Cumhuriyet Yayınları.
• Féral, J., & Bermingham, R. P. (2002). Theatricality: the specificity of theatrical language. SubStance, 31(2/3), 94- 108. JSTOR. https://doi.org/10.2307/3685480
• Féral, Josette. (1982). Performance and theatricality: the subject demystified (T. Lyons, Trans.). Modern Drama, University of Toronto Press, 25(1), 170-181.
• Fischer-Lichte, E. (2008). The transformative power of performance: a new aesthetics (S. Jain, Trans., 1.bs.). London: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203894989
• Fried, M. (1998). Art and objecthood. Chigago: University of Chigago Press.
• Guba, E. G., & Lincoln, Y. S. (1994). Competing paradigms in qualitative research, Handbook of qualitative research, içinde (s. 105-117). US: Sage Publications.
• Güçbilmez, B. (2004). Tekinsiz teatralli̇k / sahne-dışı’nın temsili: Eurydike olarak Beckett oyunları. Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 20(20), 21-40. https://doi.org/10.1501/TAD_0000000050
• Güngör, İ. (2024). Derrida’nın hayaletleri ile Hamlet’i yeniden sökmek: Hayaletleştirme. Konservatoryum, 11(2), 645–655. https://doi.org/10.26650/CONS2024-1550238
• Koz, K., & Sezai Türk, M. (2022). Metnin çoğul anlamlarına duyarlı bir okuma tarzı olarak yapısöküm yöntemi, Sosyal bilimlerde güncel araştırma ve incelemeler III, içinde (s. 325–338). Akademisyen Kitabevi.
• Lather, P. (1991). Getting smart: feminist research and pedagogy within/in the postmodern (1.bs.). New York: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203451311
• McLuhan, H. M., & Fiore, Q. (1967). The medium is the message (1.bs.). New York: Bantam Books.
• Öztopanlar, Z. E. (2017). Teatral olan’ın yolculuğu. TEB Oyun Dergisi(35), içinde, 11-17.
• Öztopanlar, Z. E. (2019). Tiyatrodaki teatrallik. SETSCI Conference Proceedings, 10, 203-207. Türkiye. https://dx.doi.org/10.36287/setsci.4.7.052
• Öztopanlar, Z. E. (2021). Ölümcül teatrallik: Jean Genet tiyatrosunda rolün inşası (1. bs.). İstanbul: Mitos Boyut.
• Sakaoğlu, F. (2013). Tiyatro metnine yönelik eleştiri kuramları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, İzmir.
• Sennett, R. (2020). Kamusal insanın çöküşü (S. Durak & A. Yılmaz, Trans., 7. bs.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Sezgin, B. (2010). Teatrallik nedir?. Mimesis Sahne Sanatları Portali. https://www.mimesis- dergi.org/2010/03/teatrallik-nedir/
• Teatral. (2022). Türkçede Batı Kökenli̇ Kelimeler sözlüğü içinde. Türk Dil Kurumu Sözlükleri. https://sozluk.gov.tr/
• Tiyatro, teatral. (2015). Nişanyan sözlük: çağdaş Türkçe’nin etimolojisi içinde. https://www.nisanyansozluk.com/
• Totoloji. (2015). Nişanyan sözlük: çağdaş Türkçe’nin etimolojisi içinde. https://www.nisanyansozluk.com/
• Tüfekçi, E. M. (2006). Oğuz Atay’ın Oyunlarla Yaşayanlar oyununda teatrallik. Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 21(21), 59-71. https://doi.org/10.1501/TAD_0000000053
• Yanık, H. (2016). Yapısöküm üzerine birkaç not. Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi, 1(2), 91-98.