АРХАИЧЕСКИЕ ЭЛЕМЕНТЫ В ДИВАНЕ СЕХИ БЕЙЯ

Öz

На сегодня классическая литература богатый источник не только для литераторов, но и для языковедов. В этих произведениях можно соблюдать некоторые особенности общественной жизни и другие культурные ценности того времени. Наряду с этим встречаются некоторые архаические грамматические формы. Диван Сехи Бейя XVI-го века содержит в себе значительные примеры для исследования архаических форм турецкого языка. Например в диване часто встречается следующая форма: “Dağlar halkası geydürdi zırıhlar tenüme/Cebe satmak nic’olur göstereyin düşmenüme”. В этом двустиший первый повелительный аффикс множественного числа – eyin, как аффикс старо турецкого, а в современном турецком языке принял форму – eyim. Он пример одного из членов предложения старого образца и как недействующего в современном языке. В двустишии “Bu emre ey dil oldu çünkü memur/Düriş kim oldı el-me’mur ma’zür” глагол “Düriş”, имеет смысл как “çalış(работай)”,тоже употреблялся в форме старого анатолийского турецкого языка, а сегодня встречается уже в изменённой форме. Подобные архаические примеры важны для исследования грамматических и лексикологических форм турецкого языка. 

Anahtar Kelimeler

• Сехи Бей,древняя форма,грамматические исследования

ACCORDİNG TO TODAY ARCHAIC ELEMENTS IN THE DİVAN OF SEHÎ BEY

Öz

Our classical literature with its given works, today not only for litterateurs but also for us linguists has an identity of rich source. While various features of the era like countless datas belonging to social life and other cultural values can be followed with the help of these texts, furthermore, archaic features seen in vocabulary and some grammar forms are subjects worth for being studied. Sehî Bey Dîvân about which also we discussed in the frame of this subject, contains important datas from the aspect of having alive archaic elements in Turkish language in XVI. century. It will be noteworthy to give an example for one of archaic forms frequently seen in Dîvân: Whilst in the stave of “Dâğlar halkası geydürdi zırıhlar tenüme / Cebe satmak nic’olur göstereyin düşmenüme” first oneness character order/wish affix –eyin affix as at its own form can be diminished to old Turkish era, today now it left its place to –eyim form. This example is noteworthy in terms of both an element in the past having placed in the text and also its usage couldn’t have reached today. esle word meaning “to listen” in the stave of “Hakkıla ger hak olmag istersen/Zikr-i Hakk eyle sözimi esle” also shows another usage again in Old Anatolia Turkish namely having used in the former era but not able to have reached today. This example, besides grammar forms in terms of being a form seen also in vocabulary is interesting. It will be beneficial for also today’s historical grammar researches to

Anahtar Kelimeler

• Sehî Bey,archaic morphemes,research in historical grammar

GÜNÜMÜZE GÖRE SEHÎ BEY DÎVÂNI’NDAKİ ARKAİK UNSURLAR

Öz

Klasik edebiyat verdiği ürünlerle bugün yalnızca edebiyatçılar için değil dilciler için de zengin bir kaynak olma niteliğine sahiptir. Sosyal hayata ve diğer kültürel değerlere ait pek çok bilgi gibi dönemin birçok özelliği, bu metinler yardımıyla takip edilebilirken bunun yanında söz varlığında veya birtakım gramer şekillerinde görülebilen arkaik özellikler incelemeye değer konular oluşturmaktadır. Bu konu çerçevesinde ele alınan Sehî Bey Dîvânı XVI. asırda Türk dilinde yaşayan arkaik unsurların bir kısmını barındırması bakımından önemli verileri ihtiva etmektedir. Dîvân’da sıkça görülen arkaik şekillerden birine şu örneği vermek dikkat çekici olacaktır: “Dâğlar halkası geydürdi zırıhlar tenüme / Cebe satmak nic’olur göstereyin düşmenüme” beytindeki I. teklik şahıs emir/istek eki -eyin eki içerdiği şekil itibarıyla eski Türkçe dönemine kadar indirilebilirken bugün artık yerini - eyim şekline bırakmıştır. Bu örnek, hem geçmişteki bir ögenin metinde yer alması bakımından hem de kullanımın bugüne ulaşamamış olması bakımından dikkat çekicidir. “Bu emre ey dil olduƞ çünki me’mūr/Düriş kim oldı el-me’mūr ma‘ẕūr ” beytinde “çalış-” anlamındaki düriş- fiili de yine Eski Anadolu Türkçesinde yani bir önceki dönemde kullanılan ama bugüne ulaşamayan bir başka kullanımı göstermektedir. Bu örnek, gramer şekillerinin yanında söz varlığında da görülen bir şekil olması bakımından ilgi çekicidir. Bu ve buna benzer arkaik şekillerin sayısını örneklemeler yoluyla artırmak suretiyle incelemek günümüzdeki tarihî gramer araştırmaları için de yararlı olacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Sehî Bey, eskicil biçim, tarihî gramer araştırmaları

Kaynakça

1. AKAR Ali: (2011). “Ağızlardaki {-dIklIğIn} Zarf-Fiil Ekinin Yapısı” Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/1, p. 305-309.
2. ARGUNŞAH Mustafa: (2003). “Türkçe Sözlüklerin İçeriği ve Sınırları?”, Cumhuriyetimizin 80. Yılında Türkçemiz Sempozyumu, Anadolu Çağdaş Eğitim Vakfı, 3-4 Mart 2003, Ankara, s. 26-31.
3. DİLÇİN Cem: (1983). Yeni Tarama Sözlüğü, Ankara, Türk Dil Kurumu Yay. ECKMANN Janos:
4. (1998). “Harezm Türkçesi”, Tarihî Türk Şiveleri, (hzl.: Mehmet Akalın), Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yay.
5. ERCİLASUN Ahmet Bican: (2002). Kars İli Ağızları -Ses Bilgisi-, Ankara, Türk Dil Kurumu Yay.
6. ERCİLASUN Ahmet Bican: (1994). “Türkçe’de Emir ve İstek Kipi Üzerine”, Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, Ocak, C. 1994/I, S: 505, s. 3-9.
7. ERGİN Muharrem: (1977). Türk Dil Bilgisi, İstanbul, Minnetoğlu Yay.
8. KORKMAZ Zeynep: (2009). Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Ankara, Türk Dil Kurumu Yay.

9. ÖLMEZ Mehmet: (2003). “Çağataycadaki Eskicil Öğeler Üzerine”, Mustafa Canpolat Armağanı, hz: A. Ata, M. Ölmez, Ankara 2003, s. 135-142
10. SERTKAYA Osman Fikri: (1994). “-an / -en Ekli Yeni Şekiller ve Örnekleri Üzerine”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1989, s. 335-352.
11. TBMM (1953), Düstur Üçüncü Tertip Cilt 34 (Kasım 1952-Ekim 1953), Ankara. TDK (2005),
12. Türkçe Sözlük, Ankara, Türk Dil Kurumu Yay.
13. VON GABAIN Annemarie: (2000). Eski Türkçenin Grameri, (Çev: Mehmet Akalın) Ankara, Türk Dil Kurumu Yay.
14. YEKBAŞ Hakan: (2010). Sehî Bey Dîvânı, İstanbul, Kitabevi Yay.