ANKARA’DA BEŞ ASIRLIK MEDRESE: SARI HATİB MEDRESESİ

Yıl 2025, Sayı: 68, 1 - 11, 29.12.2025

Beyhan Şan

https://doi.org/10.17498/kdeniz.1767033

Öz

Sarı Hatib Medresesi, Ankara’nın eğitim-öğretim tarihine ve kültürüne, 16. yüzyıl başlarından 20. yüzyıl başlarına kadar katkı sağlamış ve iz bırakmıştır. Mevlâna Abdullah da denilen Sarı Hatib Efendi adlı bir hayırsever, Ankara merkezinde bulunan Hacı Seydi Mahallesi’nde bir medrese yaptırmış; medresenin masrafları Sivas’ta bulunan Buruciye Medresesi Vakfı’nın bazı vakıf köylerinden elde edilen öşür gelirleriyle sağlanmıştır. Ankara’nın Çubuk Kazası’nda bulunan Karyağdı, Kavacık, Kafirsaray ve Kösrelik köylerinden alınan öşür vergisinden elde edilen gelirin tasarrufu Mevlâna Abdullah’ın kurduğu Sarı Hatib Medresesi’nin müderrislerine bırakılmıştır. Vakıf şartnamesi günümüze kadar ulaşamayan medrese hakkında bugüne kadar yapılan az sayıdaki çalışmalar; medrese ile ilgili kısa bilgiler verirken, kurucusunun kim olduğu, yeri, işleyişi ve akarı hakkında oluşan bilinmezlikler bu çalışmanın ortaya çıkmasında esin kaynağı olmuştur. Vâkıfın isminin hem Sarı Hatib hem de Mevlâna Abdullah olarak anılması, medresenin adında çeşitli karışıklıklara ve bilinmezliklere neden olsa da elde edilen bilgilerle bu soruların yanıtlanması ve medresenin tarihi bilgisinin canlandırılması amaçlanmıştır. Bunun yanında medresenin kurucusu, medreseye gelir sağlayan kaynaklar, medrese görevlileri ile bunların vazifeleri, medresenin masrafları ve genel işleyişi hakkında bilgiler ortaya konularak, Osmanlı vakıf kültürüne, medrese sistemine, Ankara’nın kültür ve eğitim tarihine katkısı değerlendirilmiştir. Medresenin araştırılması için Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi ve Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı bünyesinde bulunan Osmanlı Arşivindeki ilgili vakıf kayıtları ve defterler incelenmiştir. Ayrıca konuyla ilgili ikincil kaynaklardan ve araştırma eserlerinden yararlanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Ankara , medrese , müderris , Osmanlı , Sarı Hatib

ПЯТВЕКОВАЯ МЕДРЕСЕ В АНКАРЕ: МЕДРЕСЕ САРЫ ХАТЫБ

Öz

Медресе Сары Хатыб внесло значительный вклад в историю образования и культуры Анкары с начала XVI века до начала XX века и оставило заметный след. Благотворитель, известный как Сары Хатыб-эфенди или Мевляна Абдуллах, построил медресе в махалле Хаджи Сейди в центре Анкары. Расходы медресе покрывались из десятинных доходов, получаемых от некоторых вакуфных деревень, принадлежащих вакфу медресе Буруджие в Сивасе. Доходы от десятинного налога, собираемого в деревнях Карягды, Каваджык, Каферсарай и Кёсрелик казы Чубук (Анкара), были переданы в распоряжение мударрисов медресе Сары Хатыб, основанной Мевляной Абдуллахом. Хотя оригинальный вакфиййе (устав вакфа) не дошёл до наших дней, немногочисленные исследования, посвящённые медресе, дают лишь краткие сведения. Неопределённости, связанные с личностью её основателя, местоположением, функционированием и финансовыми источниками, послужили стимулом для проведения данного исследования. Несмотря на путаницу, связанную с тем, что основатель упоминается как Сары Хатыб и как Мевляна Абдуллах, целью работы является прояснение этих вопросов и реконструкция исторической информации о медресе на основе имеющихся данных. Кроме того, рассматриваются личность основателя, источники доходов медресе, его служащие и их обязанности, расходы и общая организация, что позволяет оценить вклад медресе в османскую вакуфную культуру, систему медресе, а также в историю культуры и образования Анкары. В ходе исследования были изучены соответствующие вакуфные записи и реестры, хранящиеся в Архиве Главного управления по делам вакфов и в Османском архиве Управления государственных архивов Администрации Президента Турции. Также были использованы вторичные источники и научные исследования по теме.

Anahtar Kelimeler

Анкара , медресе , мударрис , Османы , Сары Хатыб

A FIVE-CENTURY-OLD MADRASA IN ANKARA: THE SARI HATIB MADRASA

Öz

The Sarı Hatib Madrasa contributed to the educational history and culture of Ankara from the early 16th century to the early 20th century, leaving a lasting legacy. A philanthropist known both as Sarı Hatib Efendi and Mevlâna Abdullah had a madrasa built in the Hacı Seydi District located in the center of Ankara. The expenses of the madrasa were covered by the tithe revenues obtained from several endowed villages belonging to the Buruciye Madrasa Waqf in Sivas. The revenues derived from the tithe tax collected in the villages of Karyağdı, Kavacık, Kafirsaray, and Kösrelik in the Çubuk district of Ankara were allocated to the mudarrises of the Sarı Hatib Madrasa founded by Mevlâna Abdullah. Although the original waqf deed has not survived to the present day, the limited number of studies conducted on the madrasa so far provide only brief information; the uncertainties surrounding the identity of its founder, its location, functioning, and financial resources have inspired the emergence of this study. Although the founder’s name being referred to as both Sarı Hatib and Mevlâna Abdullah has caused certain ambiguities and misconceptions regarding the name of the madrasa, this study aims to clarify these questions and reconstruct its historical background in light of the available data. Furthermore, by presenting information concerning the founder of the madrasa, the income sources supporting it, its staff and their duties, its expenditures, and general functioning, the contribution of the institution to Ottoman waqf culture, the madrasa system, and the cultural and educational history of Ankara is evaluated. For this research, relevant waqf records and registers preserved in the Archive of the General Directorate of Foundations and in the Ottoman Archives of the Presidency of the Republic of Türkiye Directorate of State Archives were examined. In addition, secondary literature and scholarly works related to the subject were consulted.

Anahtar Kelimeler

Ankara , madrasa , mudarris , Ottoman , Sarı Hatib

Kaynakça

• EV. MKT. 3386. 157; 577-192; 578-121; 1432-86; 3326-168; 1595-167; 719-49; 3290-56; 1194-201; 986-53.
• EV.MKT.CHT, 247-136,137; 207-20-1081.
• EV. MH. 1700-355.
• İE. EV. 54-5964.
• CMF. 158-7896; 78-3865.
• Salnâme-i Maârif-i Umûmiye, 1317.
• MAD-9; MVAD 438; 928/1522 tarihli Vakıf Tahrir Defteri; TKGMA 558.
• Baltacı, C. (1976). XV-XVI. Asırlar Osmanlı Medreseleri. İrfan Matbaası.
• Çalık, S. (2017). Tarih İçerisinde Ankara’nın Jeopolitik Ve Jeostratejik Konumu. Cappadocia Journal Of History And Social Sciences, (cilt 9).
• Çınar, H. & Gümüşçü, O. (2002). Osmanlı’dan Cumhuriyete Çubuk Kazası. Bilge Yayınevi.
• Ergenç, Ö. (1995). XVI. Yüzyılda Ankara ve Konya. Ankara Enstitüsü Vakfı Yayınları.
• Eyice, S. (1992). Burûciye Medresesi. Diyanet İslam Ansiklopedisi (cilt 6). TDV Yayınları.
• Faroqhi, S. (2000). Osmanlı’da Kentler ve Kentliler. Çeviri Neyyir Kalaycıoğlu, Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Galanti, A. (2005). Ankara Tarihi I-II. Çağlar Yayınları.
• Günel G. & Kılcı A. (2015). Ankara Şehri 1924 Haritası: Eski Bir Haritada Ankara’yı Tanımak. Ankara Araştırmaları Dergisi (ss. 78-104).
• İpşirli, M. (2003). Medrese. Diyanet İslam Ansiklopedisi (cilt 23, ss. 327-333). TDV Yayınları.
• İpşirli, M. (1994). Dersiâm. Diyanet İslam Ansiklopedisi (cilt 9, ss. 185-186). TDV Yayınları.
• Köse, İ. (1998). Ankara Evkaf Defteri 1571 (yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Öney, G. (1972). Ankara’nın Dini ve Sosyal Yapıları. Ankara Üniversitesi DTCF yayınları.
• Özdemir, R. (1998). XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Ankara. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Şan, B. (2024). Osmanlı Döneminde Ankara’da Faaliyet Gösteren Medreseler (yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Uzunçarşılı, İ. H. (2014). Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı. Türk Tarih Kurumu.
• Üçer, M. (2018). Sivas’ta Bir Medeniyet Burcu Burûciye Medresesi. Şehir Kültürü Dergisi-Hayat Ağacı (sayı 35, ss. 41-46).