Edebi Hatıratlar Işığında Türk Tiyatrosu (1860-1918)

Yıl 2026, Sayı: 69 , 75 - 96 , 18.03.2026

Ferudun Ay

https://doi.org/10.17498/kdeniz.1869249

https://izlik.org/JA89BH36SP

Öz

Bu çalışma, Türk tiyatrosunun modernleşme evresini temsil eden 1860-1918 yılları arasındaki süreci, dönemin edebiyatçılarının ve tiyatro adamlarının kaleme aldığı hatıratlar üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. 1860 yılında Şair Evlenmesi ile başlayan profesyonel süreç; Gedikpaşa Tiyatrosu’nun kuruluşu, Tanzimat ve İstibdat dönemlerinin sansür koşulları ve II. Meşrutiyet’in getirdiği özgürlük ortamıyla şekillenmiştir. Resmî belgeler tiyatronun kurumsal yapısını aydınlatırken; Ahmet Fehim Efendi, Recaizade Mahmut Ekrem, Halit Ziya Uşaklıgil ve Hüseyin Rahmi Gürpınar gibi isimlerin hatıraları, sahne arkasındaki teknik imkânsızlıkları, oyuncuların toplumsal statüsünü ve seyirci profilindeki değişimi insani bir boyutta sunmaktadır. Çalışmada, hatıratların birer "öznel tarih" kaynağı olarak tiyatro yazımındaki kritik önemi üzerinde durulmuş; edebi metinler ile sahne pratiği arasındaki kopukluklar veya iş birlikleri bu tanıklıklar aracılığıyla analiz edilmiştir. Sonuç olarak, 1860-1918 arası Türk tiyatrosunun sadece bir metinler toplamı değil, hatıralarda yaşayan canlı ve toplumsal bir mekanizma olduğu ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Türk Edebiyatı , Türk Tiyatrosu , Edebi Hatıratlar , Tanzimat Tiyatrosu , Meşrutiyet Dönemi

Turkish Theatre in the Light of Literary Memoirs (1860-1918)

https://izlik.org/JA89BH36SP

Öz

Turkish theatre acquired both a literary and social form during the period spanning from the Tanzimat to the Second Constitutional Era. The construction of theatre buildings and the arrival of European theatre companies in Istanbul during this period made significant contributions to the institutionalisation of theatre and the Turkish audience's introduction to this art form. As a result of Sultan Abdülmecid's interest in theatre arts, the construction of theatre buildings and incentives for writing plays in Turkish, the first example of modern theatre in Turkish literature emerged; subsequently, with the translations that followed, theatre entered a process of literary and cultural development. Memoirs reveal many elements, such as the formation of theatre institutions, stage practices, acting approaches, censorship, audience profiles, and cultural transformations, through subjective but vivid testimonies that go beyond official documents. Memoirs examine the aesthetic and institutional changes theatre underwent during the period from the Tanzimat to the Republic within the context of the intellectual climate of the time. This study focuses on theatre writings in memoirs; literary texts and stage practice or collaborations are analysed through these testimonies. Based on literary memoirs covering the period 1860-1918, they are considered fundamental sources that fill the gaps in Turkish theatre history, reveal what goes on behind the scenes, and complement official historical narratives.

Anahtar Kelimeler

Turkish Literature , Turkish Theatre , Literary Memoirs , Tanzimat Theatre , Constitutional Era

Kaynakça

• Akı, N. (1989). Türk Tiyatro Edebiyatı Tarihi I. İstanbul: Dergah.
• Aktaş, G. (2010). Tanzimatta Tiyatro Edebiyatı Tarihi (2. b.). Ankara: Akçağ.
• Akyüz, K. (1995). Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri 186-1923. İstanbul: İnkıâp Kitabevi.
• Asan, N. (2011). Anı Türü Esrlerinde İzmir, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yeni Türk Edebiyatı Yüksek Lisans Tezi. Ankara.
• Efendi, A. M. (2002). Menfa/ Sürgün Hatıraları (1. Baskı b.). (H. İnci, Dü.) İstanbul: Arma Yayınları.
• Enginün, İ. (2007). Yeni Türk Edebiyatı Tanzimat'tan Cumhuriyet'e (1839-1923) (3. b.). İstanbul: Dergah Yayınları.
• Enginün, İ. (2013). Abdülhak Hamid'in Hatıraları (2. Baskı b.). İstanbul: Dergah.
• Es, H. F. (2013). Tanımadığımız Meşhurlar (2. Baskı b.). (S. Karakılıç, Dü.) Ankara: Ötüken Neşriyat.
• İsmail Çetişli, N. Ç. (2007). II. Meşrutiyet Dönemi Türk Edebiyatı. Ankara: Akçağ.
• Kaplan, M. (1998). Edebiyatımızın İçinden (2. b.). İstanbul: Dergah.
• Kaplan, M., Emil, B., & Enginün, İ. (1994). Yeni Türk Edebiyatı Antolojisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
• Karaalioğlu, S. K. (1982). Resimli Motifli Türk Edebiyatı Tarihi Tanzimattan Cumhuriyete II (2. b.). İstanbul: İnkilap ve Aka Kitabevleri.
• Karaosmanoğlu, Y. K. (2009). Gençlik ve Edebiyat Hatıraları (7. b.). İstanbul: İletişim.
• Keflioğlu, E. (2023). İlk Kavramı Etrafında Modern Türk Tiyatrosunda Jübileler ve Jübile Kitapçıkları. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi(13), 463-475.
• Korkmaz, R. (Dü.). (2006). Yeni Türk Edebiyatı 1839-2000 El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları.
• Okay, O. (2010). Batılılaşma Devri Türk Edebiyatı (2. b.). İstanbul: Dergah. 2010 tarihinde alındı
• Ortaç, Y. Z. (1960). Portreler [Bir Varmış Bir Yokmuş] (1.Baskı b.). İsdatanbul, Türkiye: Yeni Matbaa.
• Özdemir, E. (1972, Mart 1). Anı ve Anı Dilimiz Üzerine. Türk Dili, XXV(246), 398-402.
• Rasim, A. (1980). Matbuat Hatıralarından Muharrir, Şair, Edib (1. b.). (K. Yetiş, Dü.) İstanbul: Tercüman. 1980 tarihinde alındı
• Sevengil, R. A. (1962). Türk Tiyatrosu TARİHİ ıv Saray Tiyatrosu. İstanbul: Devlet Konservatuarı Yayınları.
• Tarım, R. (2001). Mehmet Rauf'un Anıları (2. Baskı b.). İstanbul: Özgür.
• Tayfur, M. Y. (2010). Ataç'ın Tiyatro Yazıları (1. b.). İstanbul: Dergah.
• Töre, E. (2005). Fecr-i Âtî'nin Kurucularından Müfit Ratip Makaleleri (1. b.). İstanbul: MVT Yayıncılık.
• Türkiye Diyanet Vakfı. (1997). Hatırât. M. O. Okay içinde, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 16). İstanbul: Türk Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
• Uşaklıgil, H. Z. (2008). Kırk Yıl (1.Basım b.). (N. Ö. Akın, Dü.) İstanbul: Özgür Yayınları.
• Ünaydın, R. E. (1985). Diyorlar ki (2. Baskı b.). (Ş. Kutlu, Dü.) Ankara, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Yazgıç, K. (1940). Ahmet Mithat Efendi Hayatı ve Hatıraları. İstanbul: Tan Matbaası.
• Yılmaz Aydoğdu, N., & Kara, İ. (2005). Namık Kemal Osmanlı Modernleşmesinin Meseleleri Bütün Makaleleri 1 (1. b.). İstanbul: Dergah.