Slav ve Türk Folklorunda Ejderha Motifinin İşlevleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir Çözümleme (“Aziz Georgi ve Ejderha” ve “Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi” Örneğinde)

Öz

Bu makalede, Slav ve Türk folklor geleneklerine has ejderha motifinin işlevsel, anlamsal ve arketipsel özelliklerini belirleyerek karşılaştırmalı bir çözümleme gerçekleştirmek amaçlanmaktadır. Araştırma materyalini, Bizans kültüründen Eski Rus edebiyatına geçen apokrif anlatı “Aziz Georgi ve Ejderha” ve Dede Korkut Kitabı’nın yakın zamanda keşfedilen bir boyu olan “Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi” teşkil etmektedir. Söz konusu boy, Dresden ve Vatikan el yazmaları olarak bilinen nüshalarda bulunmayan tamamen yeni bir metindir. Çalışmada, Amerikalı halk bilimci Stith Thompson’ın Halk Edebiyatı Motif İndeksi (Motif-Index of Folk Literature) eserindeki tasnif sistemini ve İsviçreli psikiyatrist ve analitik psikolojinin kurucusu Carl Gustav Jung’un arketipsel analizini birleştiren karma bir yöntem kullanılmaktadır. Bu yaklaşımın uygulanması neticesinde, Rus geleneğinde ejderha ile savaşın paganizmle mücadeleyi sembolize ettiği, Türk kültüründe ise aynı imgenin, yerini bireyin bilinçaltına nüfuz eden zayıflıklarını, başka bir deyişle “gölge benliğini” aşma fikrine bıraktığı ortaya konulmaktadır. Ayrıca çözümleme, eserlerin dinî ve kültürel bağlamlarındaki ayrışmalara karşın, her iki metinde kahramanın ejderha ile savaşı motifinin benzer bir olay örgüsü etrafında şekillendiğini göstermektedir. Erişilen bulgular, Slav ve Türk halkları arasında uzun süreli coğrafi temaslar ve kültürel etkileşimle şekillenen ortak motiflerin varlığına işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• motif
• ejderha
• ejderha ile savaş
• Eski Rus edebiyatı
• Dede Korkut Kitabı

A Comparative Analysis of the Functions of the Dragon Motif in Slavic and Turkic Folklore (The Case of “St. George and the Dragon” and “The Slaying of the Seven-Headed Dragon by Salur Kazan”)

Öz

This article aims to present a comparative analysis of the dragon motif in Slavic and Turkic folklore, identifying its functional, semantic, and archetypal characteristics. The research materials include the apocryphal tale “St. George and the Dragon”, which entered Old Russian literature through Byzantine tradition, and “The Slaying of the Seven-Headed Dragon by Salur Kazan”, a tale included in the recently discovered manuscripts of The Book of Dede Korkut. This Turkic narrative constitutes a previously unknown story that is absent from the copies known as Dresden and Vatican manuscripts. The study employs an integrated methodology combining the classification system of Stith Thompson’s Motif-Index of Folk-Literature with the archetypal theory of Carl Gustav Jung, the Swiss psychiatrist and founder of analytical psychology. The application of this approach reveals that, in the Russian tradition, the battle with the dragon symbolizes the struggle against paganism, whereas in the Turkic tradition it represents the confrontation with and overcoming of the “shadow self”, that is, the darker aspects of the human psyche. The analysis further demonstrates that, despite differences in their respective religious and cultural contexts, both narratives are structured around similar narrative patterns centered on the hero’s battle with the dragon. The findings indicate the existence of shared motifs that developed through long-standing cultural interaction and geographical proximity between the Slavic and Turkic peoples.

Anahtar Kelimeler

• motif
• dragon
• battle with the dragon
• Old Russian literature
• The Book of Dede Korkut

Сравнительный анализ функций мотива дракона в фольклоре славянских и тюркских народов (на материале «Чудо Георгия о змие» и «Убийство семиглавого дракона Салуром Казаном» )

Öz

Цель данной статьи заключается в сравнительном исследовании мотива дракона в славянской и тюркской фольклорных традициях с выявлением его функциональных, семантических и архетипических особенностей. В качестве материала работы рассматриваются апокрифическое сказание «Чудо Георгия о змие», перешедшее из византийской культуры в древнерусскую литературу, и сказание «Убийство семиглавого дракона Салуром Казаном», входящее в состав недавно обнаруженной рукописи «Китаб-и дедем Коркут». Данное тюркское сказание представляет собой совершенно новое повествование, которое не встречается в так называемых Дрезденском и Ватиканском списках. В статье используется комплексный метод, сочетающий систему из «Указателя мотивов народной литературы» американского фольклориста Стита Томпсона и архетипический анализ Карла Густава Юнга, швейцарского психиатра и основателя аналитической психологии. В результате применения этого подхода становится очевидным, что в русской традиции борьба с драконом символизирует столкновение с язычеством, тогда как в тюркской культуре эта борьба уступает место идее преодоления «теневой сущности», собственных слабостей в подсознании человека. Проведенный анализ также демонстрирует, что в обоих памятниках мотив боя героя с драконом организован вокруг сходных сюжетных линий, несмотря на различия в религиозном и культурном контексте произведений. Полученные результаты свидетельствуют о наличии общих мотивных моделей, сформировавшихся под влиянием длительных исторических контактов и процессов культурного взаимодействия между славянскими и тюркскими народами.

Anahtar Kelimeler

• мотив
• дракон
• битва с драконом
• древнерусская литература
• Китаб-и дедем Коркут

Kaynakça

1. Anikeeva, T.A. (2015). "Kitab-i dedem Korkut" kak pamyatnik knizhnogo eposa ["The Book of My Grandfather Korkut" as a monument of book epic]. Shagi/Steps, 1(2), 113-130.
2. Anikeeva, T.A. (2018). "Kitab-i dedem Korkut" i vizantiyskiy fol’klor ["The Book of My Grandfather Korkut" and Byzantine folklore]. Vestnik Instituta vostokovedeniya RAN, (1), 169-172.
3. Anonymous. (1997). Chudo Georgiya o zmie [The Miracle of St. George and the Dragon]. (D.S. Likhachev, L.A. Dmitriev, A.A. Alekseev, & N.V. Ponyrko, Eds.), Biblioteka literatury Drevney Rusi. Tom 5: XIII vek [Library of the literature of Ancient Rus. Vol. 5: 13th century] (pp. 448-454). Nauka.
4. Anonymous. (2012). Povest’ vremennykh let [The Tale of Bygone Years] (D.S. Likhachev & O.V. Tvorogov, Trans. and Text Prep.). Vita Nova.
5. Veselova, I.S. (1996). "Chudo sv. Georgiya o zmie": ikona i dukhovnyy stikh ["The Miracle of St. George and the Dragon": icon and spiritual verse]. Zhivaya starina, 1, 21-23.
6. Maslennikova, E.M. (2015). Sem’ smertnykh grekhov v angliyskoy literature: lingvokul’turnye osobennosti [The seven deadly sins in English literature: linguocultural features]. Vestnik Moskovskogo gosudarstvennogo lingvisticheskogo universiteta. Gumanitarnye nauki, (5), 196-206.
7. Matveenko, V.E. (2010). Zmeeborcheskie obrazy Svyatogo Georgiya Pobedonostsa i Dobryni Nikiticha v russkom fol’klore [Dragon-slaying images of St. George the Victorious and Dobrynya Nikitich in Russian folklore]. Slavyanskaya kul’tura: istoki, traditsii, vzaimodeystvie. Materialy Foruma molodykh uchenykh Mezhdunarodnoy nauchno-prakticheskoy konferentsii "XI Kirillo-Mefodievskie chteniya" [Slavic culture: origins, traditions, interaction] (pp. 397-402). (Moscow, May 18-19, 2010). IKAR.
8. Miller, V.F. (2019). Ocherki russkoy narodnoy slovesnosti. Bylevoy epos [Essays on Russian folk literature. Bylina epic]. Yurayt.

9. Nikol’skiy, E.V., & Val’chak, D. (2020). Olitsetvorenie zla? O motive zmeeborstva v russkoy kul’ture [Personification of evil? On the dragon-slaying motif in Russian culture]. Libri Magistri, (3), 76-99.
10. Soegov, M. (2019). Dve pesni iz turkmensakhrinskoy rukopisi "Knigi moego deda Korkuta" (k 150-letiyu so dnya rozhdeniya akademika V. V. Bartol’da) [Two songs from the Turkmen-Sahra manuscript of "The Book of My Grandfather Korkut" (on the 150th anniversary of academician V. V. Bartold)]. Jazyk a kultúra, (39-40), 47-56.
11. Warner, E. (2008). Russkie mify [Russian myths] (M. Zvonareva, Trans.). FAIR.
12. Khisku, K.P. (2022). Obraz drakona v russkom narodnom epose [The image of the dragon in Russian folk epic]. In Strategii issledovaniya v obshchestvennykh i gumanitarnykh naukakh: Sbornik nauchnykh trudov po materialam Mezhdunarodnoy nauchno-prakticheskoy konferentsii [Research strategies in social sciences and humanities: Collected scholarly works] (pp. 31-33). (January 31, 2022) (E.P. Tkacheva, Ed.), Agentstvo perspektivnykh nauchnykh issledovaniy.
13. Jung, C.G. (2016). Chelovek i ego simvoly [Man and his symbols] (I.N. Sirenko et al., Trans.). Medkov S.B.
14. Atik, H. (2020). Dede Korkut Kitabı’nın Günbed yazmasından anlam çıkarmak ya da yedi başlı ejderha, nefsin yedi mertebesi olabilir mi? G. Uluç & N. D. Şimşek (Ed.), Uluslararası Dede Korkut Bilgi Şöleni ve Deli Dönmez’e Ad Verme Çalıştayı Bildiriler Betiği (ss. 121-137). Kutlu Yayınevi.
15. Boratav, P. N. (2016). Türk mitolojisi. BilgeSu Yayıncılık.
16. Buldur, A. D., Meydan, A. & Güngör, Ş. (2016). Dede Korkut destanlarının kültür coğrafyası. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15 (3), 925-947. https://doi.org/10.21547/jss.256701
17. Dorson, R. M. (1977). Stith Thompson (1885-1976). The Journal of American Folklore, 90 (355), 2-7.
18. Dundes, A. (1997). The motif-index and the tale type index: A critique. Journal of Folklore Research, 34 (3), 195- 202.
19. Duymaz, A. (2019). On Üçüncü Boy. Türkologiya, 2, 99-101.
20. Ekici, M. (2019). Dede Korkut Kitabı Türkistan/Türkmen Sahra Nüshası Soylamaları ve 13. Boy: Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi. Ötüken Neşriyat.
21. Ercilasun, A. B. (2019). Dede Korkut Kitabı’nın yeni nüshası ve üzerindeki yayınlar. Millî Folklor, 16 (123), 5-22.
22. Jung, C. G. (2005). Dört arketip (Z. A. Yılmazer, Çev.). Metis.
23. Kasımoğlu, S. (2019). Gölge arketipinin bir örneği olarak ejderha: Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi’nin arketipsel tahlili. Turnalar, 21 (76), 33-38.
24. Koçak, A. & Gürçay, S. (2017). Alevî-Bektaşî velâyetnâmelerinde ejderha motifi. Journal of Analytic Divinity, 1 (1), 34-64. https://doi.org/10.46595/jad.351732
25. Koçak, A. & Kara Tekgül, I. (2020). Bilgeliğin tacını takan alp Salur Kazan. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 13 (31), 960-976. https://doi.org/10.12981/mahder.731525
26. Koçak, A. & Özpınar, B. (2023). Madalyonun iki yüzü: Evrenselci dikotomi bağlamında Salur Kazan ve yedi başlı ejderha anlatısı. Türkiyat Mecmuası, 63 (2), 667-687. https://doi.org/10.26650/TUDED2023-1327526
27. Ögel, B. (1995). Türk mitolojisi (Cilt II). Türk Tarih Kurumu.
28. Thompson, S. (1955-1958). Motif-index of folk-literature: A classification of narrative elements in folktales, ballads, myths, fables, mediaeval romances, exempla, fabliaux, jest-books, and local legends (Vols. 1-6). Indiana University Press. https://www.ruthenia.ru/folklore/thompson/
29. Türk, H. & Bahadır, S. (2022). Türk ve dünya mitolojisinde ejderhayı öldürme motifi ve günümüze yansımaları. Sonçağ Akademi.