Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevî’de Eskicil Ögeler

Öz

20. yüzyıl klasik Türk edebiyatı temsilcilerinden Osman Hulusi Ateş’in (1914-1990) Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevî adlı eseri, zengin içerik ve biçim özelliklerinin yanı sıra dil hususiyetleri açısından da incelenmeye değer son derece önemli veriler sunmaktadır. İlk ilmî baskısı 1986 yılında yapılan eserde, Eski Anadolu Türkçesi’nin yazım geleneklerinin ve eskicil ögelerinin sürdürüldüğü fark edilmektedir. Bu çalışmada, Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük, Tarama Sözlüğü ve Derleme Sözlüğü esas alınarak yapılan taramalar neticesinde Divan’da günümüz yazı dilinde kullanımdan düşmüş veya biçim/anlam değişikliğine uğramış 49 eskicil söz varlığı ögesi ile 7 eskicil ek tespit edilmiştir. Şairin bu ekleri tercih etmesi, aruz veznindeki aksaklıkları giderme imkânı sağlamış ve onun aruz kaidelerine olan hâkimiyetini ile vezin kullanmadaki ustalığını açıkça ortaya koymuştur. Zeynep Korkmaz’ın teorik görüşleri ve tasnif usulü temel alınarak yapılan sınıflandırmada söz varlığındaki ögeler; zamirler ve zamir çekimleri (15 öge başlığında 17 çekimsel biçim), isimler ve sıfatlar (7 öge), zarflar, edatlar ve edat grubu yapıları (9 öge) ile fiiller ve birleşik yapılar (18 öge) olmak üzere dört ana başlık altında incelenmiştir. Hulûsi Efendi’nin halk ağzından beslenen unsurlarla bu tarihsel ekleri ve gramatikal yapıları bir arada harmanlaması, Divan’ın dilsel katmanlılığını ve Türkçenin tarihî süreçleriyle kurduğu güçlü bağı göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osman Hulusi Ateş
• Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevî
• Eskicil Öge
• Eski Anadolu Türkçesi
• Söz Varlığı.

Archaic Elements in Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevî

Öz

As one of the representatives of 20th-century classical Turkish literature, Osman Hulûsî Ateş’s (1914–1990) work titled Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevî provides highly significant data worthy of investigation not only for its rich content and formal characteristics but also in terms of its linguistic features. In the work, whose first scholarly edition was published in 1986, it is observed that the orthographic traditions and archaic elements of Old Anatolian Turkish have been maintained. In this study, based on scans conducted using the Turkish Language Association’s (TDK) Türkçe Sözlük (Turkish Dictionary), Tarama Sözlüğü (Historical Dictionary of Turkish), and Derleme Sözlüğü (Compilation Dictionary of Turkish Dialects), 49 archaic lexical items and 7 archaic suffixes that have fallen out of use or undergone formal/semantic changes in today's written language were identified in the Divan. The poet’s preference for these suffixes provided the opportunity to resolve prosodic metrics (aruz) irregularities, clearly demonstrating his mastery of prosodic rules and his skill in employing the meter. Classifying these lexical elements on the basis of Zeynep Korkmaz’s theoretical views and taxonomy, they were analyzed under four main categories: pronouns and pronominal inflections (17 inflectional forms under 15 headings), nouns and adjectives (7 elements), adverbs, postpositions, and postpositional phrases (9 elements), and verbs and compound structures (18 elements). Hulûsi Efendi’s blending of historical suffixes and grammatical structures with elements nourished by vernacular speech demonstrates the linguistic stratification of the Divan and its strong connection with the historical processes of the Turkish language.

Anahtar Kelimeler

• Osman Hulusi Ateş
• Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevî
• Archaic Element
• Early Anatolian Turkish
• Vocabulary.

Kaynakça

1. Akar, A. (2018). Eski Türkçeden Oğuzcaya saklantılar. In Ş. Doğan & M. S. Güneş (Eds.), Köktürk yazısının okunuşundan 125. yılında Orhun’dan Anadolu’ya uluslararası Türkoloji sempozyumu bildiriler kitabı (Vol. 1, pp. 25–31). Kesit Yayınları.
2. Altuğ, M. (2021). Türkiye Türkçesi bölge ağızlarındaki atasözlerinde arkaik ögeler. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (22), 216–231. https://doi.org/10.29000/rumelide.890429
3. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig III – İndeks. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
4. Ayık, R. (2019). Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevî’de dînî tasavvufî muhteva [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi].
5. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
6. Caferoğlu, A. (2011). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Derleme Sözlüğü. (2026, 26 Haziran). Türk Dil Kurumu. https://sozluk.gov.tr/
8. Ergin, M. (2019). Türk dil bilgisi. Boğaziçi Yayınları.

9. Gülsevin, G. (2015). Arkaik-periferik kavramı ve bu kavramın tarihî Batı Rumeli Türkçesi ağızlarının tespitindeki önemi. The Journal of Academic Social Science Studies, 32(3), 1–12.
10. Gülsevin, G. (2017). Eski Anadolu Türkçesinde ekler. Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Koç, K. ve Doğan, O. (2022). Kazak Türkçesi grameri. Kesit Yayınları.
12. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesinin grameri (Şekil bilgisi) (3. baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Korkmaz, Z. (2010). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. Korkmaz, Z. (2014). Türkiye Türkçesinin temeli Oğuz Türkçesinin gelişimi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. Özdemir, H. (2012). Günümüze göre klasik Türk edebiyatındaki eskicil unsurlar: İbn-i Kemâl örneği. Turkish Studies - International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7(4), 2501–2509.
16. Özdemir, H. (2012). Günümüze göre Sehī Bey Divânı’ndaki arkaik unsurlar. Karadeniz, 15, 90–100.
17. Özkan, M. (2000). Türk dilinin gelişme alanları ve Eski Anadolu Türkçesi. Filiz Kitabevi.
18. Öztoprak, N. (2020). 20. Yüzyıl mutasavvıf divan şairi Seyyid Osman Hûlûsi Efendi Dîvânı (İnceleme-metin-nesre çeviri). Nasihat Yayınları.
19. Şimşirgil, A. (2015). Asırlara hitâbeden âlim Es-Seyyid Osman Hulusi Efendi hayatı, eserleri ve şahsiyeti. Nasihat Yayınları.
20. Tarama Sözlüğü. (2026, 26 Haziran). Türk Dil Kurumu. https://sozluk.gov.tr/
21. Taş, İ. (2019). Süheyl ü Nevbahar’da eskicil ögeler. Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. Tekin, T. (2020). Orhon yazıtları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Tietze, A. (2021). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı. Türkiye Bilimler Akademisi.
24. Timurtaş, F. K. (2012). Eski Türkiye Türkçesi XV. yüzyıl gramer-metin-sözlük. Kapı Yayınları.
25. Türkçe Sözlük. (2026, 26 Haziran). Türk Dil Kurumu. https://sozluk.gov.tr/
26. Vardar, B. (2007). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. Multilingual Yabancı Dil Yayınları.
27. Yüce, N. (2014). Mukaddimetü’l-Edeb. Türk Dil Kurumu Yayınları.