Ortaokul Öğrencilerinin Siyaset Okuryazarlığı Ve Demokrasi Algıları Arasındaki İlişkinin İncelenmesi

Öz

Bu araştırmada ortaokul öğrencilerinin siyaset okuryazarlığı ile demokrasi algıları arasındaki ilişki karma yöntemle incelenmiştir. Nicel aşamada “Siyaset Okuryazarlığı Ölçeği” ve “Ortaokulda Demokrasi Algıları Ölçeği” 178 öğrenciye uygulanmış; nitel aşamada ise kavram karikatürleri aracılığıyla 20 öğrencinin görüşleri alınmıştır. Bulgular, demokratik çözüm becerileri, siyasal bilinç ve siyasal tepki ile demokrasi algısı arasında anlamlı ilişkiler bulunduğunu, gündemi takip etme ile demokrasi algısı arasında ise anlamlı bir ilişki olmadığını göstermiştir. Duyarlılık, demokrasi algısını en fazla destekleyen unsur olarak öne çıkarken kabullenme ve hoşgörüyle ilişkiler zayıf ve anlamsız bulunmuştur. Çoklu regresyon analizi, Demokratik Çözüm, Siyasal Tepki ve Duyarlılık alt boyutlarının demokrasi algısını pozitif ve anlamlı biçimde yordadığını göstermiştir. Nitel bulgular, öğrencilerin demokrasiye ilişkin açıklamalarının farklı gerekçe ve deneyimlere dayandığını; seçim ve çoğunluk, katılım ve siyasal eşitlik ile tartışma ve müzakere temelli demokrasi anlayışlarının öne çıktığını ortaya koymuştur. Genel olarak sonuçlar, siyaset okuryazarlığının öğrencilerin demokrasi algılarını farklı boyutlarda desteklediğine ve demokrasiye ilişkin farkındalıklarını artırdığına işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Demokrasi algısı
• siyaset okuryazarlığı
• ortaokul öğrencileri

Destekleyen Kurum

Bu çalışma, TÜBİTAK 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destekleme Programı kapsamında, 1919B012419358 numaralı proje tarafından desteklenmiş ve finanse edilmiştir.

Etik Beyan

Yapılan bu çalışmada “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi” kapsamında uyulması belirtilen tüm kurallara uyulmuş; yönergenin ikinci bölümü olan “Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler” başlığı altında belirtilen eylemlerden hiçbiri gerçekleştirilmemiştir. Bu çalışma, Artvin Çoruh Üniversitesi Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu’nun 12.06.2025 tarihli ve E-18457941-050.99-181776 sayılı izni doğrultusunda gerçekleştirilmiştir.

Examining the Relationship Between Political Literacy and Perceptions of Democracy Among Middle School Students

Öz

This study examined the relationship between middle school students’ political literacy and their perceptions of democracy using a mixed-methods approach. In the quantitative phase, the “Political Literacy Scale” and the “Perceptions of Democracy in Middle School Scale” were administered to 178 students; in the qualitative phase, the views of 20 students were collected through concept cartoons. The findings revealed significant relationships between perceptions of democracy and democratic problem-solving skills, political awareness, and political response, whereas no significant relationship was found between following current affairs and perceptions of democracy. Sensitivity emerged as the factor most strongly associated with perceptions of democracy, while its relationships with acceptance and tolerance were weak and statistically non-significant. Multiple regression analysis showed that the Democratic Problem-Solving, Political Response, and Sensitivity subdimensions positively and significantly predicted perceptions of democracy. The qualitative findings indicated that students’ explanations of democracy were based on different reasons and experiences, with understandings centered on elections and majority rule, participation and political equality, and discussion and deliberation emerging prominently. Overall, the results suggest that political literacy supports students’ perceptions of democracy across different dimensions and increases their awareness of democracy.

Anahtar Kelimeler

• political literacy
• middle school students
• Democracy Perception

Kaynakça

1. Advisory Group on Citizenship. (1998). *Education for citizenship and the teaching of democracy in schools: Final report of the Advisory Group on Citizenship*. Advisory Group on Citizenship. https://dera.ioe.ac.uk/4385/1/crickreport1998.pdf
2. Altay, S., Hoes, E., & Wojcieszak, M. (2025). Following news on social media boosts knowledge, belief accuracy and trust. *Nature Human Behaviour, 9*(9), 1833–1842. https://doi.org/10.1038/s41562-025-02205-6
3. Aslan, S. (2018). The relationship between critical thinking skills and democratic attitudes of fourth-grade primary school students. *International Journal of Progressive Education, 14*(6), 61–69. https\://doi.org/10.29329/ijpe.2018.179.5
4. Barber, B. R. (1984). *Strong democracy: Participatory politics for a new age*. University of California Press.
5. Beetham, D. (2006). *Demokrasi ve insan hakları* [Democracy and human rights] (B. Canatan, Trans.). Liberte Yayınları.
6. Biesta, G., & Lawy, R. (2006). From teaching citizenship to learning democracy: Overcoming individualism in research, policy and practice. *Cambridge Journal of Education, 36*(1), 63–79. https://doi.org/10.1080/03057640500490981
7. Bilecen, T. (2010). *Birikim dergisinde demokrasi algısı: Türkiye’nin sorunlarına sosyalist bir yaklaşım* [Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi. https\://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
8. Blaskó, Z., Dinis da Costa, P., & Vera-Toscano, E. (2018). *Civic attitudes and behavioural intentions among 14-year-olds: How can education make a difference towards a more democratic and cohesive Europe?* Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2760/257872

9. Bollen, K. A. (1989). A new incremental fit index for general structural equation models. *Sociological Methods & Research, 17*(3), 303-316. https://doi.org/10.1177/0049124189017003004
10. Büyüköztürk, Ş. (2018). *Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı istatistik, araştırma deseni SPSS uygulamaları ve yorum* [Data analysis handbook for social sciences: Statistics, research design, SPSS applications, and interpretation]. Pegem Academy Publishing.
11. Campbell, D. E. (2008). *Voice in the classroom: How an open classroom climate fosters political engagement among adolescents. Political Behavior, 30*(4), 437–454. https\://doi.org/10.1007/s11109-008-9063-z
12. Canan-Sokullu, E. Ş., & Ertunç, B. (2010, August 31). *Demokrasi algısı ve referanduma yönelik tutumlar* [Perceptions of democracy and attitudes toward the referendum] (Research Note 10/87). Bahçeşehir Üniversitesi Ekonomik ve Toplumsal Araştırmalar Merkezi (BETAM). https://betam.bahcesehir.edu.tr/wp-content/uploads/2010/08/ArastirmaNotu087.pdf
13. Cansever, N. (2025). The effect of political literacy level on political sensitivity: A study on political science and public administration students. *İktisadi İdari ve Siyasal Araştırmalar Dergisi, 10*(28), 679–694. https://doi.org/10.25204/iktisad.1667031
14. Carr, P. (2006). Democracy in the classroom. *Academic Exchange Quarterly*, *10*(2), 7-12.
15. Cender, G. (2023). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının politik okuryazarlık düzeyleri [Political literacy levels of pre-service social studies teachers]. *Uluslararası Sosyal Bilgiler Eğitimi Dergisi, 5*(1), 1-16.
16. Council of Europe. (2010). *Council of Europe Charter on Education for Democratic Citizenship and Human Rights Education* (Recommendation CM/Rec(2010)7).
17. Creswell, J. W. (2016). *Araştırma deseni: Nitel, nicel ve karma yöntem yaklaşımları* [Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches] (S. B. Demir, Trans.; 2nd ed.). Eğiten Kitap Yayıncılık.
18. Çalışkan, H., Ekerbiçer, E., & Güdek, M. (2023). Öğretmen adaylarının politik okuryazarlık beceri düzeylerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi [Examination of pre-service teachers’ political literacy skill levels in terms of various variables]. *International Journal of New Approaches in Social Studies, 7*(1), 1-14. https\://doi.org/10.38015/sbyy.1233892
19. Dağ, N., & Koçer, M. (2019). Türkiye'de politik okuryazarlık [Political literacy in Turkey]. *OPUS International Journal of Society Researches, 13*(19), 2150–2175. https\://doi.org/10.26466/opus.567352
20. Department for Education. (2013). National curriculum in England: Citizenship programmes of study for key stages 3 and 4. GOV.UK. https\://www\.gov.uk/government/publications/national-curriculum-in-england-citizenship-programmes-of-study/national-curriculum-in-england-citizenship-programmes-of-study-for-key-stages-3-and-4
21. Diamond, L. (1996). Is the third wave over? *Journal of Democracy, 7*(3), 20–37. https://doi.org/10.1353/jod.1996.0047
22. Duruhan, K., & Ersöz, Y. (2013). Ortaokulda demokrasi algıları ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması [Perceptions of democracy in middle school scale: Validity and reliability study]. *Tarih Okulu Dergisi*, (XVI), 657–672. https\://doi.org/10.14225/Joh355
23. Erçoşkun, M. H., & Nalçacı, A. (2008). Sınıf öğretmeni adaylarının empatik ve demokratik tutumlarının incelenmesi [Examination of pre-service classroom teachers’ empathic and democratic attitudes]. *Millî Eğitim Dergisi*, (180), 204–215.
24. Evans, G., & Rose, P. (2007). Support for democracy in Malawi: Does schooling matter? *World Development, 35*(5), 904–919. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2006.09.011
25. Faiz, M., & Dönmez, C. (2016). Examining the political literacy levels of pre-service teachers according to some variables. *Journal of Human Sciences, 13*(2), 3629-3642. https\://doi.org/10.14687/jhs.v13i2.4025
26. Field, A. (2009). *Discovering statistics using SPSS* (3rd ed.). SAGE Publications.
27. Finkel, S. E., & Ernst, H. R. (2005). Civic education in post-apartheid South Africa: Alternative paths to the development of political knowledge and democratic values. *Political Psychology, 26*(3), 333–364. https://doi.org/10.1111/j.1467-9221.2005.00421.x
28. Flanagan, C. A., & Sherrod, L. R. (1998). Youth political development: An introduction. *Journal of Social Issues, 54*(3), 447–456. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.1998.tb01229.x
29. Galston, W. A. (2001). Political knowledge, political engagement, and civic education. *Annual Review of Political Science, 4*, 217–234. https://doi.org/10.1146/annurev.polisci.4.1.217
30. Geçit, Y., & Avcı, R. C. (2022). Sosyal bilgiler öğretiminde politik okuryazarlık becerisinin yeri ve bu beceriye yönelik sosyal bilgiler öğretmenlerinin görüşleri [The place of political literacy skills in social studies teaching and social studies teachers’ views on this skill]. *Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9*(2), 290-313. https\://doi.org/10.34086/rteusbe.1210548
31. Gedik, S. A., Özcan, F., Bucak, B., & Meydan, A. (2023). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının çeşitli değişkenler açısından politik okuryazarlık becerilerinin incelenmesi [Examination of pre-service social studies teachers’ political literacy skills in terms of various variables]. *Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi*, *10*(37), 406–434. https\://doi.org/10.29228/INESJOURNAL.71292
32. Gutmann, A., & Thompson, D. (2004). *Why deliberative democracy?* Princeton University Press. https://doi.org/10.1515/9781400826339
33. Günteke, B. N., & Aladağ, S. (2023). İlkokul 4. sınıf öğrencilerinin politik okuryazarlık ve sosyal katılım becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesi [Examining the relationship between political literacy and social participation skills of fourth-grade primary school students]. *Disiplinlerarası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7*(15), 303–324. https://doi.org/10.57135/jier.1319419
34. Habermas, J. (1996). *Between facts and norms: Contributions to a discourse theory of law and democracy*. MIT Press.
35. Hess, D. E., & McAvoy, P. (2015). *The political classroom: Evidence and ethics in democratic education*. Routledge. https\://doi.org/10.4324/9781315738871
36. Hoskins, B., & Deakin Crick, R. (2008). *Learning to learn and civic competences: Different currencies or two sides of the same coin?* JRC Scientific and Technical Reports. Office for Official Publications of the European Communities. https://doi.org/10.2788/72764
37. Hu, L.-T., & Bentler, P. M. (1995). Evaluating model fit. In R. H. Hoyle (Ed.), *Structural equation modeling: Concepts, issues, and applications* (pp. 76–99). Sage Publications.
38. Hu, L.-T., & Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. *Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 6*(1), 1–55. https\://doi.org/10.1080/10705519909540118
39. Isac, M. M., Maslowski, R., Creemers, B., & van der Werf, M. (2014). The contribution of schooling to secondary-school students’ citizenship outcomes across countries. *School Effectiveness and School Improvement, 25*(1), 29–63. https://doi.org/10.1080/09243453.2012.751035
40. İlğan, A., Karayiğit, D., & Çetin, B. (2013). Ortaokul öğrencilerinin demokratik değerlere sahip olma düzeylerinin çeşitli değişkenlere göre incelenmesi [Examination of middle school students’ levels of possessing democratic values according to various variables]. *Sosyal Bilimler Dergisi, 11*(2), 97–118.
41. İzmir, F. (2020). Demokrasi ve siyasi katılım ilişkisi [The relationship between democracy and political participation]. *Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8*(İktisadi ve İdari Bilimler), 273–281. https://doi.org/10.18506/anemon.563207
42. Kahne, J. E., & Sporte, S. E. (2008). Developing citizens: The impact of civic learning opportunities on students’ commitment to civic participation. *American Educational Research Journal, 45*(3), 738–766. https://doi.org/10.3102/0002831208316951
43. Karababa, B., & Biricik, Y. S. (2022). Yöneten birey olmak ve politik okuryazarlık: Spor bilimleri fakültesi öğrencileri üzerine bir inceleme [Being a governing individual and political literacy: An examination of faculty of sports sciences students]. *Uluslararası Bozok Spor Bilimleri Dergisi, 3*(3), 46-59.
44. Karakuş, A., Yeşilbursa, C. C., & Kaya, B. (2022). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının politik okuryazarlık düzeylerinin incelenmesi [Examination of pre-service social studies teachers’ political literacy levels]. *Turkish Studies-Educational Sciences, 17*(5). https\://doi.org/10.7827/TurkishStudies.64426
45. Kartal, A., Öksüz, Y., Baba Öztürk, M., & Güven Demir, E. (2018). Sınıf öğretmeni adaylarının demokrasi algısı: Polonya-Türkiye karşılaştırması [Pre-service classroom teachers’ perceptions of democracy: A Poland–Turkey comparison]. *İlköğretim Online, 17*(2), 562-579. https\://doi.org/10.17051/ilkonline.2018.418903
46. Kline, R. B. (2016). *Principles and practice of structural equation modeling* (4th ed.). Guilford Press.
47. Kruse, R. (2018, August 22–25). *Political literacy: Concept and its relevance for the explanation of the persistence of liberal democracies* [Conference presentation]. ECPR General Conference, Hamburg, Germany.
48. Kuş, Z., & Çetin, T. (2014). İlköğretim öğrencilerinin demokrasi algıları [Elementary school students’ perceptions of democracy]. *Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 14*(2), 769-790.
49. Kuş, Z., & Tarhan, Ö. (2016). Political education in social studies classrooms: A perspective from Turkey (Sosyal bilgiler sınıflarında politik konuların öğretimi). *Journal of Theory and Practice in Education/Eğitimde Kuram ve Uygulama, 12*(3), 464-483.
50. Küçükoba, E., & Yıldız, R. (2025). The role of democratic values in education: A quantitative research on social and academic development of secondary school students. *Uluslararası Öğrenen Toplum Dergisi,* *2*(1), 01-20. https\://doi.org/10.64782/istlj22260120
51. Ljubojevic, A. (2024). Political literacy of the youth: Evidences from Croatia. *Citizenship, Social and Economics Education*, *23*(2), 51-53. https\://doi.org/10.1177/14788047241267987
52. Marcoulides, G., & Schumacher, R. (2001). *New developments and techniques in structural equation modelling*. Lawrence Erlbaum Associates Publishers.
53. Marsh, H. W., Hau, K.-T., & Wen, Z. (2004). In search of golden rules: Comment on hypothesis-testing approaches to setting cutoff values for fit indexes and dangers in overgeneralizing Hu and Bentler’s (1999) findings. *Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 11*(3), 320–341. https\://doi.org/10.1207/s15328007sem1103_2
54. Metzger, A., Alvis, L. M., Oosterhoff, B., Babskie, E., Syvertsen, A., & Wray-Lake, L. (2018). The intersection of emotional and sociocognitive competencies with civic engagement in middle childhood and adolescence. *Journal of Youth and Adolescence, 47*(8), 1663–1683. https\://doi.org/10.1007/s10964-018-0842-5
55. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). *Qualitative data analysis* (2nd ed.). Sage Publications.
56. Ministry of National Education. (2018). *Sosyal bilgiler dersi öğretim programı (İlkokul ve ortaokul 4., 5., 6. ve 7. sınıflar)* [Social studies curriculum (Primary and middle school Grades 4, 5, 6, and 7)]. MEB.
57. Ministry of National Education. (2024). *Ortaokul sosyal bilgiler dersi öğretim programı: Türkiye yüzyılı maarif modeli* [Middle school social studies curriculum: Türkiye Century Education Model]. MEB.
58. Oser, J., & Hooghe, M. (2018). Democratic ideals and levels of political participation: The role of political and social conceptualisations of democracy. *The British Journal of Politics and International Relations, 20*(3), 711–730. https://doi.org/10.1177/1369148118768140
59. Özbey, A. (2021). An investigation of the democratic values, problem-solving skills, and attitude levels toward violence of secondary school students. *International Journal of Social Science Studies, 9*(3), 66–81. https://doi.org/10.11114/ijsss.v9i3.5220
60. Przeworski, A. (1999). Minimalist conception of democracy: A defense. In I. Shapiro & C. Hacker-Cordón (Eds.), *Democracy’s value* (pp. 23–55). Cambridge University Press.
61. Sarı, M. (2007). *Demokratik değerlerin kazanımı sürecinde örtük program: Düşük ve yüksek okul yaşam kalitesine sahip iki ilköğretim okulunda nitel bir çalışma* [Doktora tezi, Çukurova Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi. https\://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
62. Sarıçam, H., & Özbey, A. (2018). Ortaokul öğrencilerinde demokrasi algısı, deontik adalet, toplumsal değerler algısı arasındaki ilişki [The relationship among perceptions of democracy, deontic justice, and perceptions of social values]. *Ege Eğitim Dergisi, 19*(1), 161-181. https\://doi.org/10.12984/egeefd.349907
63. Schulz, W., Ainley, J., Fraillon, J., Losito, B., Agrusti, G., & Friedman, T. (2018). *Becoming citizens in a changing world: IEA International Civic and Citizenship Education Study 2016 international report*. Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-319-73963-2
64. Schumpeter, J. A. (1994). *Capitalism, socialism and democracy* (Original work published 1942). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203202050
65. Tarhan, Ö. (2019). *Ortaokul öğrencilerinin siyaset okuryazarlık düzeyleri ve temel siyaset bilimine ilişkin görüşleri* [Doktora tezi, Pamukkale Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi. https\://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
66. Torney-Purta, J. (2002). The school’s role in developing civic engagement: A study of adolescents in twenty-eight countries. *Applied Developmental Science, 6*(4), 203–212. https://doi.org/10.1207/S1532480XADS0604_7
67. Turan, A. (2023). Üniversite öğrencilerinin siyasete olan ilgi ve yaklaşımlarını ölçmeye yönelik bir araştırma [A study measuring university students’ interest in and approaches to politics]. *Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 6*(3), 880-909. https\://doi.org/10.33712/mana.1331440
68. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. (2015). *Global citizenship education: Topics and learning objectives.* UNESCO
69. Ural, S. N., & Sağlam, H. İ. (2011). İlköğretim öğretim öğrencilerinin demokratik tutum düzeylerinin bazı değişkenler açısından incelenmesi [Examination of primary education students’ democratic attitude levels in terms of some variables]. *Değerler Eğitimi Dergisi, 9*(22), 161-180.
70. Verkuyten, M., Yogeeswaran, K., & Adelman, L. (2023). The social psychology of intergroup tolerance and intolerance. *European Review of Social Psychology, 34*(1), 1–43. https://doi.org/10.1080/10463283.2022.2091326
71. Westheimer, J., & Kahne, J. (2004). *What kind of citizen? The politics of educating for democracy. American Educational Research Journal, 41*(2), 237–269. https://doi.org/10.3102/00028312041002237
72. Yılmaz, V., & Çelik, H. E. (2009). *Structural equation modeling with LISREL-I: Basic concepts, applications, programming*. Pegem.
73. Zlobina, A., Dávila, M. C., & Barbolla Zapater, M. (2024). Are today’s young people active citizens? A study of their sensitivity to socio-political issues and their social participation. *Journal of Social and Political Psychology, 12*(1), 5–22. https://doi.org/10.5964/jspp.10299