Teftiş Raporları Işığında Eskişehir’de Maarif Denetimi: I. Dünya Savaşı Koşullarında Panoptik Bir Gözetim

Öz

Osmanlı Devleti’nin beka mücadelesinin en keskin safhalarından birisini oluşturan Birinci Dünya Savaşı yılları, maarif teşkilatının yalnızca bir okul ağı olmaktan çıkıp devletin taşradaki varlığını ve modernleşme hedeflerini sürdüren kurumsal bir denetim mekanizmasına dönüştüğü kritik bir döneme işaret etmektedir. 1 Temmuz 1918 tarihli Eskişehir Sancağı Mekatib-i İptidaiye Teftiş Raporu esas alınarak hazırlanan bu çalışma, merkezî idarenin savaş koşullarına rağmen taşradaki eğitim alanını düzenleme ve kontrol etme çabasını mikro-tarihsel bir perspektifle incelemektedir. Tarihsel doküman analizi yöntemiyle ele alınan söz konusu rapor; okul binalarının fizikî durumu, öğretmen kadrosu, pedagojik uygulamalar ve idarî işleyiş gibi başlıklar üzerinden dönemin eğitim pratiklerine ilişkin ayrıntılı veriler sunmaktadır. Araştırma bulguları; öğretmen eksikliği, bütçe kısıtları ve hammadde yetersizliği gibi yapısal sorunlara rağmen teftiş mekanizmasının işlevselliğini sürdürdüğünü ortaya koymaktadır. Turan Numune Mektebi gibi merkezî politikaların vitrini konumundaki okullar ile köy mektepleri arasındaki belirgin farklar, Osmanlı eğitim modernleşmesinin parçalı karakterini ve merkez-taşra gerilimini görünür kılmaktadır. Öğretmen profili bakımından Darülmuallimîn mezunu modern muallim tipi idealize edilirken, sahadaki geçici ve yetersiz kadroların yarattığı kurumsal kırılganlık dikkat çekmektedir. Öğretmen maaşlarının ödenememesi ve ek işlere yönlendirme gibi uygulamalar ise savaş ekonomisinin eğitime yansımalarını somutlaştırmaktadır. Mahalle mekteplerinin tasfiyesi ve okul öncesi “yuva” teşkilatının yaygınlaştırılması yönündeki girişimler, eğitim alanında yapısal dönüşüm arayışını yansıtmaktadır. İncelenen rapor, Osmanlı Devleti’nin son döneminde ilköğretim kurumlarının işleyişini ve merkezî denetim anlayışını belgeleyen önemli bir tarihsel kaynak niteliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Eğitim Tarihi
• Eskişehir
• İptidaî Mektepler
• Eğitimde Teftiş
• İdarî Gözetim

Educational Supervision in Eskişehir in Light of Inspection Reports: Panoptic Surveillance Under the Conditions of World War I

Öz

The years of World War I, which constituted one of the most critical phases of the Ottoman Empire’s struggle for survival, mark a pivotal period in which the education system evolved from being merely a network of schools into an institutional oversight mechanism that sustained the state’s presence in the provinces and its modernization objectives. Based on the July 1, 1918 Eskişehir Sancağı Mekatib-i İptidaiye Inspection Report, this study examines the central administration’s efforts to regulate and control education in the provinces despite the conditions of war from a micro-historical perspective. The report, analyzed using historical document analysis methods, provides detailed data on the educational practices of the period through topics such as the physical condition of school buildings, the teaching staff, pedagogical practices, and administrative procedures. Research findings reveal that the inspection mechanism remained functional despite structural problems such as teacher shortages, budget constraints, and insufficient raw materials. The marked differences between schools that served as showcases for central policies, such as the Turan Numune Mektebi, and village schools highlight the fragmented nature of Ottoman educational modernization and the tension between the center and the provinces. While the modern teacher type, a graduate of Darülmuallimîn, is idealized in terms of teacher profile, the institutional fragility created by temporary and inadequate staffing in the field is noteworthy. Practices such as the non-payment of teachers’ salaries and their diversion to additional jobs concretize the reflections of the war economy on education. Initiatives to liquidate neighborhood schools and expand the preschool “nursery” system reflect the search for structural transformation in education. The report under review constitutes an important historical source documenting the functioning of primary education institutions and the central control approach in the final period of the Ottoman Empire.

Anahtar Kelimeler

• History of Education
• Eskişehir
• Elementary Schools
• Inspection
• Administrative Supervision

Kaynakça

1. Agamben, G. (2013). *Kutsal insan: Egemen iktidar ve çıplak hayat* (İ. Türkmen, Trans.). Ayrıntı.
2. Akyüz, Y. (2007). *Türk eğitim tarihi M.Ö. 1000 - M.S. 2007*. Pegem A.
3. Alp, H. (2012). İlk Tedrisat Müfettişleri Talimatnamesi. *Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları*, *19-20*. [https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/9846](https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/9846)
4. Bourdieu, P. (2015). *Devlet üzerine: Collège de France dersleri (1989-1992)* (A. Sümer, Trans.). İletişim.
5. Budak, L., & Budak, Ç. (2014). Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti’ne ilkokul programları (1870-1936). *Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi*, *3*(1), 377-393. [https://doi.org/10.7884/teke.270](https://doi.org/10.7884/teke.270)
6. Buluç, B. (1997). Türk eğitim sisteminde teftiş ve denetim alt sisteminin gelişim süreci. *Bilgi Çağında Eğitim Dergisi, *27-30.
7. Cihan, A. (2007). *Osmanlı’da eğitim*. 3F.
8. Demirel, Ö. F. (2022). Maarif Nezareti Müşaviri Franz Schmidt” in Anadolu mekteplerine dair raporu (21 Mayıs-6 Haziran 1915). *Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi*, *7 *(Dr. Mahmut Kırkpınar’a Armağan), 1477-1508. [https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1166588](https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1166588)

9. Doğan, A., & Çetin, S. (2019). Birinci Dünya Savaşı yıllarında Trablusşam maarifi üzerine bir inceleme. *Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi*, *16*(44), 406-428. [https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/837631](https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/837631)
10. Erdoğdu, T. (1995). *Maarif-i Umumiye Nezareti teşkilatı *[Master’s thesis, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
11. Eren, M. A. (2024). II. Abdülhamid dönemi iptidai mekteplerinde okutulan 1903 tarihli ahlak risalesi. *Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi*, *10*(22), 257-285. [https://doi.org/10.59304/ijhe.1525858](https://doi.org/10.59304/ijhe.1525858)
12. Ergin, O. (1977). *Türk maarif tarihi*. Eser.
13. Ergün, M. (1996). *II. Meşrutiyet devrinde hareketleri (1908-1914)*. Ocak.
14. Eriş Kızgın, E. (2024). Osmanlı son dönem eğitim yapılarından bir örnek: Başköy İbtidai Mektebi taş süslemeleri. *Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi*, 15, 1562-1574. [https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1444211](https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1444211)
15. Erler, M. Y. (2010). Osmanlı’da idari yapının teftişi için bir örnek: Ankara’da yeni bir liva teşkiline dair hazırlanan rapor (1909). *Kebikeç*, *29*, 35-56.
16. Fortna, B. C. (2005). *Mekteb-i Hümayûn: Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde İslâm, devlet ve eğitim.* İletişim.
17. Foucault, M. (1992). *Hapishanenin doğuşu* (M. A. Kılıçbay, Trans.). İmge.
18. Foucault, M. (2015). *Biyopolitikanın doğuşu* (A. Tayla, Trans.). İstanbul Bilgi University.
19. Garland, D. (1990). *Punishment and modern society: A study in social theory*. University of Chicago Press.
20. Gençoğlu, M. (2012). Erzurum Vilâyeti maârif teftişleri (1910). *Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi*, *16*, 33-60.
21. Gençoğlu, M. (2014). 1916 Maarif teftişlerinde Mamuratülaziz Sancağı’nın ilköğretim durumu. *Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi*, *15*(1), 159-194. [https://doi.org/10.17494/ogusbd.92192](https://doi.org/10.17494/ogusbd.92192)
22. Gökmen, E. (2023). Osmanlı Devleti’nde ârızî mektep tatilleri (1875-1920). *Tarih İncelemeleri Dergisi*, *38*(1), 119-153. [https://doi.org/10.18513/egetid.1333134](https://doi.org/10.18513/egetid.1333134)
23. Güler, A., Halıcıoğlu, M. B., & Taşğın, S. (2015). *Sosyal bilimlerde nitel araştırma: Teorik çerçeve - pratik öneriler*. Seçkin.
24. Karagözoğlu, A., & Karagözoğlu, N. (2023). Cumhuriyet’in ilk yıllarında eğitimde teftiş: “Bir müfettiş nasıl hareket etmeli?” teftiş rehberi örneği. *Çağdaş Yönetim Bilimleri Dergisi*, *10*(1), 1-22. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2739320](https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2739320)
25. Keklik, E. (2023). Son Dönem Osmanlı Eğitiminde Teftiş Hizmetleri ve Teftiş Mevzuatı. *Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi*, (12), 1533-1549. [https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1332774](https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1332774)
26. Kırpık, C. (2023). II. Abdülhamid döneminde Kayseri iptidai mektepleri (1876-1908). *Belleten*, *87*(308), 153-193. [https://doi.org/10.37879/belleten.2023.153](https://doi.org/10.37879/belleten.2023.153)
27. Kızıltepe, Z. (2015). Nitel araştırmada veri toplama. In F. N. Seggie & Y. Bayyurt (Eds.), *Nitel araştırma: Yöntem, teknik, analiz ve yaklaşımları* (pp. 43-58). Anı Yayıncılık.
28. Kodaman, B. (1991). *Abdülhamid devri eğitim sistemi. *Türk Tarih Kurumu.
29. Patoğlu, E. B. (2025). Tuna vilayeti basınında eğitim: Tuna gazetesi üzerinden bir yerel eğitim tarihi okuması (1905-1907). *Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi*, *24*(3), 1318-1338. [https://doi.org/10.21547/jss.1651880](https://doi.org/10.21547/jss.1651880)
30. Patoğlu, F. (2025). *Kadının modern eğitime ilk adımı: İnas rüştiyeleri *[Doctoral dissertation, Gaziantep University]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
31. Polat, C. (2021). *II. Abdülhamid dönemi Malatya’da ibtidaî eğitimi* [Master’s Thesis, İnönü University]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
32. Polat, Ü. (2021). Milli Mücadele Dönemi basında “iptidâi mektepleri” üzerine tartışmalar. *21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum*, *10*(28), 161-185. [https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1835602](https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1835602)
33. *Republic of Turkey Presidency of the Republic State Archives Directorate, Ottoman Archives [Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi] (BOA), Maârif Nezâreti Tedrisât-ı İbtidâiyye Kalemi (MF.İBT.)*, 231/41.
34. Somel, S. A. (2015). *Osmanlı’da eğitimin modernleşmesi (1839-1908).* İletişim.
35. Su, K. (1974). *Türk eğitiminde teftişin yeri ve önemi*. Millî Eğitim.
36. Ulutaş, B. (2015). Doküman analizi. In F. N. Seggie & Y. Bayyurt (Eds.), *Nitel araştırma: Yöntem, teknik, analiz ve yaklaşımları* (pp. 279-297). Anı.
37. Uyanık, E., Kaya, M. M., & Elçiçeği, B. (2021). II. Meşrutiyet döneminde eğitim tartışmaları ve 1913 tarihli Tedrisat-ı İptidaiye Kanunu’nun uygulanması. *Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi*, *4*(1), 163-185. [https://doi.org/10.33400/kuje.908998](https://doi.org/10.33400/kuje.908998)
38. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). *Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri*. Seçkin.