Preservation of Cultural Landscape in Balıklıgöl and Its Surroundings, Şanlıurfa: Interventions in Historical Fabric and Transformation Processes (1923–2002)

Öz

In this study, the focus is placed on the current state of Balıklıgöl and its immediate, surroundings an area that constitutes a significant cultural landscape within the urban fabric of Sanliurfa, between the years 1923 and 2002. Balıklıgöl holds a prominent position in the urban landscape not only due to its recognition as a sacred site by various belief systems throughout millennia, but also owing to its location at the city center, the presence of dense greenery, and two prominent lakes (Halil-ür Rahman Lake and Aynzeliha Lake). The existence of temples belonging to different religions, as well as the residence of urban rulers in this area, led to the construction of numerous significant buildings in the vicinity. Due to the course of the Daysan River passing through this area, floods and water disasters that have affected the city throughout its history have resulted in the destruction of many important structures, which did not survive to the present day. Several buildings and temples were reconstructed atop the remains of earlier structures. Successive civilizations that dominated the region have left distinct religious and cultural traces in this area. As a center of power for every civilization that ruled the city, Balıklıgöl and its surroundings stand out with their transformation and change in terms of cultural landscapes, highlighting the importance of focusing scholarly attention on this region. This article examines the transformation and evolution of Balıklıgöl and its surroundings between 1923 and 2002, particularly with respect to its cultural landscape components such as architectural structures, roads, and green spaces. To analyze the temporal evolution of these changes, the historical research method, a qualitative research approach, has been employed. Extensive archival research has been conducted, and visual materials such as aerial photographs, maps, and historical photographs have served as key sources in the examination of this historically and culturally significant area within the urban landscape of Sanliurfa. In this context, the study provides critical insights into how the spatial structures and cultural landscape of the region have taken their present form.

Anahtar Kelimeler

• urfa
• balıklıgöl
• conservation
• historical cultural landscape
• historical urban landscape

Şanlıurfa Balıklıgöl ve Çevresindeki Kültürel Peyzajın Korunması: Tarihî Dokuya Yapılan Müdahaleler ve Dönüşüm Süreçleri (1923-2002)

Öz

Bu çalışmada, Şanlıurfa’nın odağında önemli bir kültürel peyzaj alanı oluşturan Balıklıgöl ve yakın çevresinin 1923-2002 yılları arasındaki mevcut durumu ele alınmıştır. Balıklıgöl ve yakın çevresi, binlerce yıl boyunca farklı inanışlar tarafından kutsal bir bölge kabul edilmesinin yanı sıra, kentin merkezinde oluşturduğu yoğun yeşil bir alan ve sahip olduğu iki önemli göl (Halil-ür Rahman Gölü ve Aynzeliha Gölü) ile kentsel peyzaj açısından önemli bir yere sahiptir. Farklı inanışlara ait tapınakların bulunması ve kent yöneticilerinin bu çevrede ikamet etmesi dolayısıyla çok sayıda önemli yapı bu çevrede inşa edilmiştir. Daysan nehir yatağının bir kısmının bu güzergâh üzerinde olmasından dolayı, kentin tarih boyunca maruz kaldığı sel afetleri ve su baskınları sonucunda, burada bulunan birçok önemli yapı yıkılmış ve günümüze ulaşamamıştır. Yıkılan birçok yapının ve tapınağın kalıntıları üzerine yenileri inşa edilmiştir. Bölgede hâkim olan uygarlıklar, kendi inançlarına ait birçok izleri bu alanda bırakmışlardır. Kentte hâkimiyet kuran her medeniyetin merkezi olmayı başaran Balıklıgöl ve yakın çevresi, kültürel peyzaj alanlarının değişim ve dönüşümleri ile dikkat çekmesi ve dikkatin bu bölgeye yoğunlaşması açısından önemlidir. Bu makalede, Balıklıgöl ve çevresinin 1923-2002 yılları içerisinde geçirdiği değişim ve dönüşüm süreci ile bu bölgenin sahip olduğu kültürel peyzaj değerleri (yapılar, yollar, yeşil alanlar vb.) ele alınmıştır. Balıklıgöl ve çevresindeki değişimlerin zaman içindeki evrimini anlamak için nitel araştırma yöntemlerinden biri olan tarihsel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Araştırma sırasında çok sayıda arşiv taraması yapılmış, Şanlıurfa'nın tarihî kültürel-kentsel peyzaj alanları içinde yer alan bu bölgenin incelenmesinde hava fotoğrafları, haritalar ve eski fotoğraflar gibi görsel veriler önemli bir kaynak teşkil etmiştir. Bu bağlamda, Balıklıgöl ve çevresinde yapılan bu inceleme, günümüzün mekânsal yapılarının ve kültürel peyzaj alanlarının nasıl şekillendiği konusunda önemli bilgiler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• urfa
• balıklıgöl
• koruma
• tarihi kültürel peyzaj
• tarihi kentsel peyzaj

Kaynakça

1. Akkoyunlu, Z. (1989). Geleneksel Urfa Evlerinin Mimari Özellikleri (Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
2. Arı, Y. (2005). Peyzajın morfolojisi (Morphology of Landscape- Carl O. Sauer). In Y. Arı (Ed.), 20. Yüzyılda Amerikan Coğrafyasının Gelişimi (s. 53-84). Konya: Çizgi Kitabevi.
3. Arkeofili (2016). Şanlıurfa’da Abgar Krallığı dönemine ait taban mozaiği bulundu. Retrieved from https://arkeofili.com/sanliurfada-abgar-kralligi-donemine-ait-taban-mozaigi-bulundu/ Erişim Tarihi: 15 Mayıs 2023. (Url-1).
4. Council of Europe (COE). (1995). Recommendation of the Committee of Ministers to member states on the integrated conservation of cultural landscape areas as part of landscape policies (Recommendation No. R (95) 9). Council of Europe Committee of Ministers. Retrieved from https://rm.coe.int/16807b6bc7/ Erişim Tarihi: 10 Şubat 2022.
5. Çetinkaya, G. ve Uzun, O. (2014). Peyzaj Planlama. İstanbul: Birsen Yayınevi.
6. Ekici, S., & Öğüt, T. (2011). Cumhuriyet dönemine geçiş aşamasında Urfa’nın iktisadi ve sosyal yapısı. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 10(38), 175-192.
7. Ekinci, A. & Paydaş, K. (2008). Taş Devri’nden Osmanlı’ya Urfa tarihi. Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları Şehir Kitaplığı Dizisi, 46.
8. Ekinci, A., & Paydaş, K. (2011). Geçmişten günümüze Şanlıurfa’da dinî hayat: Tarihte Urfa. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 23-42.

9. Fowler, P. J. (2003). World heritage cultural landscapes 1992-2002. World Heritage Papers 6. Paris: UNESCO World Heritage Centre.
10. İlhan, H. K. (2017). Urfa Halil Ür-Rahman Su Yolu Aksının (Antik Daysan Nehri) kentsel doku bağlamında incelenmesi, Hindiye Tekkesi ve Leyliciler Evi’nin koruma önerisi (Yüksek lisans tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
11. İnce Gayberi, Ş. & Dalkılıç, N. (2024). Urfa Tarihî Kent Merkezi’nde Kültürel Peyzajın Değişim ve Dönüşümü: Saray Meydanı (Sarayönü) ve Belediye Parkı Örneği (1923-1990). Kent Akademisi, 17(6), 2219-2247. https://doi.org/10.35674/kent.1464718.
12. İnce Gayberi, Ş. (2024). Şanlıurfa’nın Tarihî Kültürel Peyzaj Alanları ve Koruma Önerileri (Doktora Tezi). Dicle Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Anabilim Dalı, Diyarbakır.
13. International Union for Conservation of Nature (IUCN). (1999). (n.d.). Retrieved from http://www.iucn.org/ Erişim Tarihi:11 Ocak 2024
14. James, P. E., & Martin, G. (1981). All possible worlds: A history of geographical ideas. New York: John Wiley & Sons.
15. Jones, M. (2003). The concept of cultural landscape: Discourse and narratives. In H. Palang & G. Fry (Eds.), Landscape interfaces (pp. 21-51). Netherlands: Kluwer Academic Publishers.
16. Kap Yücel, D. & Salt, E. (2018). Kültürel Peyzajların Tarihsel Süreç İçerisindeki Değişimlerinin Tespiti: Bursa İznik Örneği. Planlama, TMMOB Şehir Plancıları Odası, 2018; 28(1): 40-55. doi: 10.14744/planlama.2018.46220/ Erişim Tarihi: 1 Mayıs 2023.
17. Kürkçüoğlu, C. (1993). Şanlıurfa’da su mimarisi. İstanbul, Kültür Bakanlığı Yayınları.
18. Kürkçüoğlu, C. (1997). Müze şehir ve peygamberler şehri Şanlıurfa. Şanlıurfa, Şanlıurfa Valiliği.
19. Kürkçüoğlu, A.C. (2010). “Urfa mimari mirasını korumanın neresindeyiz?”. Şanlıurfa Kültür Sanat Tarih ve Turizm Dergisi (ŞURKAV), 8. 8-18. ISSN 1308-3449.
20. Kürkçüoğlu, A. C. (2011). Urfa: “Fotoğraflarla Evvel Zaman İçinde…”. Ankara: Şanlıurfa Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü Yayını.
21. Perihan, M., & Aşur, F. (2020). Tarihi kentsel peyzaj ve kent kimliği ilişkisi. Kent Akademisi, 13(1), 163-175.
22. Rastgeldi, S. (1971). Edessa. Stockholm.
23. Segal, J. B. (1970). The blessed city Edessa. Oxford University Press.
24. Sauer, C. O. (1925). The morphology of landscape. Berkeley, CA: University of California.
25. Şahinalp, M. S. (2005). Şanlıurfa Şehri’nin kuruluş ve gelişmesi (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
26. Şanlıurfa’da canlanan tarih, Şanlıurfa Valiliği çevre düzenleme ve restorasyon çalışmaları 1990-1995. (1995). Şanlıurfa: Şanlıurfa İli Kültür Eğitim Sanat ve Araştırma Vakfı (ŞURKAV) Yayınları.
27. Şanlıurfa: Uygarlığın doğduğu şehir (2. basım). (2002). Ankara: Şanlıurfa İli Kültür Eğitim Sanat ve Araştırma Vakfı (ŞURKAV) Yayınları, Yayın No: 27. ISBN 975-7394-25-4.
28. Şanlıurfa Kültür Eğitim Sanat ve Araştırma Vakfı (ŞURKAV). (2010) [PDF dokümanı]. Retrieved from https://www.surkav.org.tr/images/upload/20230804142831-77275-44537.pdf Erişim Tarihi: 4 Kasım 2023. (Url-2).
29. UNESCO. (2013). New life for historic cities. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO).
30. UNESCO. (2015). International conference on “Culture for Sustainable Cities”. Retrieved from http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/culture-and-development/culture-for-sustainable-cities/ Erişim Tarihi: 8 Kasım 2022.