Türbe Mimarisi ve Etnik Aidiyet: Anadolu’da On İki İmam İnancı

Kültürel bir kimliğin tanımlama ögesi olan mekânlar, kolektif belleğin somutlaşmış nesnelerdir. Mekân, fiziksel özellikleriyle, aidiyetin sınırlarını belirleyen bir düzenleme ve aynı zamanda toplumsal yapıyı oluşturan değerlerin üzerine kodlandığı somut maddi kültürel varlıklardır. Bu yönüyle, mimari yapılar, üretildikleri dönem ile ilgili somut veriler taşıyan birer tarihsel belge olarak tanımlanabilmektedir. Alevi inancı da maddi kültüre yansıyan sayı sembolizmi ile üyelerine aidiyet ve kimlik vermektedir. Alevilikte önemli bir yere sahip olan 12 sayı sembolizmi On İki İmamı temsil ettiği için soyut, somut kültürel unsurlar içinde inancın dışa vurumu olarak etkin bir şekilde ifade edilmiştir. Bu sayı sembolizmi özellikle türbe mimarisinde kendini göstermektedir. Bu makalede onikigen türbelerin ne zamandan itibaren Anadolu’da görüldüğü, Türklerin hangi tarihten itibaren On İki İmam inancı ile ilişkilendirilebileceği türbelere yansıyan sayı sembolizmi üzerinden tartışılacaktır. Türklerin Kuzey Batı İran ve Doğu Anadolu’da önce İlhanlı Devleti içinde sonra Karakoyunlu ve Safevi Devletleri içinde On İki İmam inancını kimlik olarak taşıdıkları, onikigen türbe mimarisinin tarihsel gelişimi ile ilişkilendirilerek iddia edilecektir.

Spaces that serve as defining elements of cultural identity are tangible embodiments of collective memory. With their physical characteristics, space functions as a structuring element that delineates the boundaries of belonging, while also representing material cultural entities upon which the values of social structures are inscribed. In this sense, architectural structures can be considered historical documents that contain concrete data about the periods in which they were produced. Similarly, the Alevi faith constructs a sense of identity and belonging for its followers through number symbolism reflected in material culture. The number twelve, which holds a central place in Alevism as it symbolizes the Twelve Imams, has been effectively expressed as an outward manifestation of belief within both tangible and intangible cultural elements. This symbolism is particularly evident in mausoleum architecture. This article discusses when dodecagonal mausoleums first appeared in Anatolia and examines, through the lens of numeric symbolism, the historical point at which Turks can be associated with the belief in the Twelve Imams. It will be argued that Turkic populations embraced the Twelver Shia belief system first within the Ilkhanid State, and later within the Kara Koyunlu and Safavid States in Northwestern Iran and Eastern Anatolia, and that they reflected this belief in the architectural development of dodecagonal mausoleums.