A Research To Document The Current Conditions Of Ancient Theatre Structures in Turkey

Öz

The structures in ancient cities have been used, preserved, sometimes added to, or partially destroyed by different civilizations since the period they were built and have survived to the present day. In addition to the preservation of ancient structures and their survival to the present day, it is important to have written and visual sources or documents from the periods they were built in order to understand those civilizations. The documents that have survived to the present day since the first day they were built provide us with information about the social and religious life, economic order, construction system, and culture of the processes in which life existed in ancient cities. In this sense, documentation ensures that data about ancient times or past civilizations reaches the present day through accurate sources. The documentation method is also encountered in the field of architecture and is used in processes such as excavation, restoration, and restitution in ancient settlements or historical structures. The purpose of this study is to present data on the current status of ancient theater structures in Turkey through documentation. In this context, according to the data of the website kültürenvanteri.com, 147 ancient theater structures located within the borders of Turkey were examined in terms of location, distance to settlement, construction period, current status, excavation status, restoration status and usage status and presented with quantitative data. The obtained data were evaluated comparatively with each other and the results were presented at the end of the study. It is important to understand the past status of ancient settlements through documents and to document their current status for future generations, and this emphasizes the importance of the study.

Anahtar Kelimeler

• ancient theatre
• authenticate
• Turkey
• archaeological excavation
• restoration

Türkiye’deki Antik Tiyatro Yapılarının Güncel Durumlarının Belgelenmesine Yönelik Bir Araştırma

Öz

Antik kentlerdeki yapılar inşa edildikleri dönemden itibaren farklı uygarlıklarca kullanılarak, korunarak, kimi zaman eklemeler yapılarak veya kısmi olarak yok edilerek günümüze ulaşmıştır. Antik yapıların korunarak günümüze ulaşması yanında inşa edildikleri dönemlere ait yazılı ve görsel kaynakların veya belgelerin de ulaşması o uygarlıkları anlamak adına önemlidir. İnşa edildiği ilk günden itibaren günümüze ulaşan belgeler, antik kentlerde yaşamın var olduğu süreçlerdeki sosyal ve dini yaşam, ekonomik düzen, inşa sistemi ve kültür gibi olgular hakkında bize bilgi vermektedir. Bu anlamda belgeleme antik çağlara veya geçmiş uygarlıklara dair verilerin doğru kaynaklar aracılığıyla günümüze ulaşmasını sağlamaktadır. Belgeleme yöntemi mimarlık alanında da karşımıza çıkmakta olup antik yerleşimlerde veya tarihi yapılarda; kazı, restorasyon ve restitüsyon gibi süreçlerde kullanılmaktadır. Bu çalışmanın amacı Türkiye’deki antik tiyatro yapılarının güncel durumlarına dair verileri belgeleme yöntemi ile ortaya koymaktır. Bu kapsamda kültürenvanteri.com sitesi verilerine göre Türkiye sınırları içerisinde yer alan 147 antik tiyatro yapısı; konum, yerleşim yerine mesafesi, inşa dönemi, mevcut durumu, kazı durumu, restorasyon durumu ve kullanım durumu açısından incelenerek nicel veriler ile ortaya konmuştur. Elde edilen veriler birbirleri ile karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiş ve sonuçlar çalışma sonunda ortaya konmuştur. Antik yerleşimlerin geçmiş durumlarının belgeler aracılığıyla anlaşılması ve gelecek kuşaklar için de güncel durumlarının belgelenmesi önem taşımakta olup bu kapsamda çalışmanın önemini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• antik tiyatro
• belgeleme
• Türkiye
• arkeolojik kazı
• restorasyon

Kaynakça

1. Ahunbay, Z., (2010). Arkeolojik Alanlarda Koruma Sorunları Kuramsal ve Yasal Açılardan Değerlendirme. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi. 8, 103-118.
2. Akok, M., (1957). Augusta Şehri Harabesi. Türk Arkeoloji Dergisi. VII-2, 15-20.
3. Aktüre, Ş. Z., (2005). Yunanistan’daki Antik Tiyatrolarda Yapı-Mekân-Zaman İlişkisi Üzerine Bir Deneme. Özgenel, L (der.) Eski Çağ’ın Mekânları, Zamanları, İnsanları. ODTÜ Yüksek Lisans ve Doktora Programı, Doktora Araştırmaları Sempozyumu III., Ankara, 168-90.
4. Akyüz, E., (1993). Ege’de Tiyatro. Ege Mimarlık. 4, 26-32.
5. Altun, S., (2024). Anadolu’daki Bir Grup Antik Roma Yolu. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi. (63), 1-15. https://doi.org/10.17498/kdeniz.1526801
6. Ana Britannica Genel Kültür Ansiklopedisi, (1990). Ana Yayıncılık, İstanbul.
7. Antik Gösteri Mekânlarının Kullanılmasına İlişkin Tüzüğün Orijinal Metnine http://www.coe.int/t/dg4/cultureheritage/ heritage/ resources/Texts/Verone_EN.pdf adresinden, çeviri metne ise http://kumid.eu/euproject/admin/userfiles/ dokumanlar/ arkeolojiilave03.pdf internet adresinden 24.03.2025 tarihinde ulaşılmıştır.
8. Arslan, M. & Tüner-Önen, N., (2019). Phaselis Antik Kenti’nde 2018 Yılında Gerçekleştirilen Yüzey Araştırmaları ve Kazı Çalışmaları. Phaselis V, 43-83. http://dx.doi.org/10.18367/Pha.19003

9. Banfi, A., (2010). Elenco Degli edifici teatrali greci e romani in uso in Italia, La Rivista di Engramma, 77-81. Web: http://www.engramma.it/eOS/index.php?id_articolo=1791 (Erişim Tarihi: 03.04.2025)
10. Bieber, M., (1961), The history of the greek and roman theater, New Jersey, Princeton University press.
11. Brockett, C. O., (2000). Tiyatro Tarihi, Dost Kitabevi, Ankara.
12. Cook, J. M., (2007). “Greek Settlement in The Eastern Aegean and Asia Minor”, The Cambridge Ancient History, Eighth Printing, Volume II, Part 2, Cambridge: Cambridge Univerdity Press, s. 773-804.
13. Çördük, A., (2006). Yunan ve Roma Mimarisindeki Yapı Teknikleri (Yüksek Lisans Tezi). Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ege Üniversitesi: İzmir.
14. Dagron, G., (1979) Entre village et cité: La bourgade rurale des IVe-VIIe siècles en Orient, Koinonia (3) 29-52.
15. Dörpfeld, W., (1896), Das griechische Theater, Weidmannsche Buchhandlung, Berlin.
16. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi (E.S.A.), 1997.
17. Ergürer, H. E. & Güleç Özer, D., (2016). Parion Tiyatro Mimarisi. İçdaş Yayınları, Ankara.
18. Fidan, A., (2016). Antik Liman Kentlerindeki Sosyal ve Düşünsel Yaşam Üzerinde Deniz Ticaretinin Etkisi, Tieion / Teion Antik Kenti Üzerine Bir İnceleme Karadeniz’in Efes’i Teion!. Kent Akademisi. 9(27), 84-101.
19. Fişenk, Ö. A. & Satıcı, B., (2021). Antik Dönemde Batı Tiyatrosu Mimarisi. Journal of Technology and Applied Sciences. 3(2), 167-182
20. Flemming, N. C., (1972). Cities in the Sea, London, s. 40.
21. Flickinger, R. C., (1918). The Greek Theatre and Its Drama, The University Of Chicago Press.
22. French, D., (1991). “1989 Roma Yolları Miltaşları ve Yazıtları Araştırması”, 8. AST, Ankara: 229-240.
23. French, D., (1992). “1990 Yılı Roma Yolları ve Miltaşları Çalışması”, 9. AST, Ankara: 149- 163.
24. Gough, M., (1956) “Augusta Ciliciae”. Anatolian Studies. 6, 165-177.
25. İplikçioğlu, B., (2000). “Doğu ve Kuzeydoğu Lycia-Güneybatı Pisidia Epigrafik Tarihi. Coğrafi Yüzey Araştırmaları (1991-1998 Çalışmaları)”, 17. AST, 1. Cilt, Ankara: 199-208.
26. Karaca, Ö., “Anadolu Antik Kentleri / Anatolia Ancient Cities”. Amisos 2, sy. 2 (Haziran 2017): 88-108.
27. Kuruyazıcı, H., (2003). Başlangıçtan Günümüze Tiyatro Yapılarının Gelişmesi, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul.
28. Kültür Envanteri, (2025). Kültür envanteri internet sitesi Mart 2025 tarihli antik tiyatro verileri. Web: https://kulturenvanteri.com/ (Erişim Tarihi: 29.03.2025)
29. Kyrıtsès, D. & Smyrlıs, K., (2005) Les villages du littoral Égéen de l’Asie Mineure au Moyen Âge, Les villages dans l’Empire byzantin IVe-IXe siècle, eds. J. Lefort, C. Morrison, J.P. Sodini, Lethielleux, Paris; 437-51.
30. Lambrinoudakis, V. (2019). Ancient Greek Theatres in Modern Use. Greek & Roman Theatres in Mediterranean Area International Seminar, Venezia, 1-6.
31. La Rocca, E., 1992. "Archaeological Survey in the Gulf of Mandalya, 1988¬-89'' . IX Arastırma Sonuçları Toplantısı (Çanakkale, 27 -31 Mayıs 1991). Ankara, s.59-70.
32. Leacroft, R. & H., (1985). Theatre and Playhouse, Methuen, London & New York.
33. Levi, P. (1987). Atlaslı Büyük Uygarlıklar Ansiklopedisi Eski Yunan, Cilt III, (Neşe Erdilek), İstanbul İletişim Yayınları.
34. Nutku, Ö., (1985), Dünya Tiyatrosu tarihi, İstanbul Remzi Kitabevi.
35. Nutku, Ö., (1997). Dram Sanatı, İstanbul Kabalcı Yayınevi.
36. Öz, K., (2000). Batı Anadolu Helenistik Dönem Tiyatroları Restitüsyon Önerileri ve Koruma Sorunları (Yüksek Lisans Tezi). Fen Bilimleri Enstitüsü, Dokuz Eylül Üniversitesi: İzmir.
37. Özsait, M., (1996). “1994 Yılı Antalya-Korkuteli Yüzey Araştırmaları”, 13. AST, 2. Cilt, Ankara: 293-313.
38. Pedersoli, A. & Paronuzzi, M. (2010). Teatri greci e romani censiti, La Rivista di Engramma, 77-81. Web:http://www.engramma.it/eOS/index.php?id_articolo=385#Turchia (Erişim Tarihi: 20.04.2025)
39. Pereira, G. (2007). Antik tiyatroların opera ve bale gösterileri için kullanımında sahne tasarımı problemleri ve Aspendos örneği (Doktora Tezi). Güzel Sanatlar Enstitüsü, Dokuz Eylül Üniversitesi: İzmir.
40. Restorasyon Tüzüğü (1931). Türkçe çeviri Aygül Ağır tarafından yapılmıştır. Web: https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0660878001536681682.pdf (Erişim Tarihi: 03.04.2025)
41. Riegl, A., (1901). Die spätrömische Kunst-industrie nach den Funden in Österreich-Ungarn. Viyana.
42. Sarıtepe, Ş., (2022). Antik Roma Tiyatrolarında Tahliye Analizi: Aspendos Tiyatrosu Örneği (Yüksek Lisans Tezi). Fen Bilimleri Enstitüsü, Gazi Üniversitesi: Ankara.
43. Serin, U., (2013). Karya’daki Geç Antik ve Bizans Dönemi Yapı ve Yerleşimleri Üzerine Bazı Gözlemler. METU JFA, 30-1, 191-211. doi: http://dx.doi.org/10.4305/metu.jfa.2013.1.10
44. Shaw, J. W., (1972). “Greek and Roman Harbourworks”, A History of Seafaring Based on Underwater Archaeology, ed. G. F. Bass, New York. ss. 87-112, s. 89.
45. Sürmeli, P., (2010). Başlangıçtan Rönesans’a Batı Tiyatro Mimarisinin Gelişimi (Yüksek Lisans Tezi). Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi: İstanbul
46. Şahin, S., (2011). Stadiasmus Patarensis, Likya Eyaleti Roma Yolları, İstanbul, 2011.
47. Tekin, O., (1995). Eski Yunan Tarihi, İstanbul: İletişim Yayınları.
48. The Dictionary of Art, (1996). Volume 30, Macmillan Publishers Ltd., Ohio, USA.
49. Thorpe, M., (2002). Roma Mimarlığı, Çev.:Rıfat Akbulut, İstanbul.
50. Url-1: https://tarih.ogu.edu.tr/Storage/TarihBolumu/Uploads/Roma-Tarihi-Kronolojisi.pdf (Erişim Tarihi: 10.09.2025).
51. Url-2: https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_en0057762001587380182.pdf (Erişim Tarihi: 08.09.2025)
52. Url-3: https://teftis.ktb.gov.tr/TR-251757/kultur-ve-tabiat-varliklariyla-ilgili-yapilacak-yuzey-arastirmasi-sondaj-ve-kazi-calismalarinin-yurutulmesi-hakkinda-yonerge.html (Erişim Tarihi: 16.05.2025)
53. Url-4: https://kumid.net/euproject/admin/userfiles/dokumanlar/arkeolojiilave03.pdf (Erişim Tarihi: 08.09.2025)
54. Url-5: https://www.antalya.bel.tr/Haberler/HaberDetay/7445/buyuksehirden-cumhuriyet-haftasinda-cocuklara-aspendosside-tanitim-gezisi (Erişim Tarihi: 27.03.2025)
55. Url-6: https://www.antalya.bel.tr/Haberler/HaberDetay/7270/tarih-sanatla-bulusuyor (Erişim Tarihi: 27.03.2025
56. Url-7: https://www.arkeolojikhaber.com/haber-satilik-antik-kentin-satilamayacagi-anlasildi-11928/ (Erişim Tarihi: 3.04.2025)
57. Url-8: https://www.aa.com.tr/tr/kultur/bakan-ersoy-gelecege-miras-projesiyle-donemin-turk-arkeolojisinin-altin-cagi-olarak-anilmasini-amacliyoruz/3383121 (Erişim Tarihi: 26.03.2025)
58. Url-9: http://www.ketav.org/index.php?goto=icerik&cat_idx=18#2 (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
59. Url-10: https://www.whitman.edu/theatre/theatretour/side/side.htm (Erişim Tarihi: 03.04.2025)
60. Url-11: https://www.sidefestival.com/ (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
61. Url-12: https://www.haberler.com/guncel/rhodiapolis-bin-yillik-uykusundan-ikinci-kez-3700897-haberi/ (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
62. Url-13: https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/genel/etkinlik/antalya-da-antik-kent-konserleri- (Erişim Tarihi: 03.04.2025)
63. Url-14: https://www.whitman.edu/theatre/theatretour/antiphellus/antiphellus.htm (Erişim Tarihi: 05.04.2025)
64. Url-15: https://www.arkeolojikhaber.com/haber-kas-uluslararasi-film-festivalinin-acilis-antiphellos-antik-tiyatrosundaki-torenle-basladi-41749/ (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
65. Url-16: https://ancienttheatrearchive.com/theatre/aspendus-theatremodern-belkiz-turkey/ (Erişim Tarihi: 03.04.2025)
66. Url-17: https://www.aa.com.tr/tr/kultur/31-uluslararasi-aspendos-opera-ve-bale-festivali-basladi/3329869 (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
67. Url-18: https://kulturenvanteri.com/fr/yer/patara-antik-tiyatrosu/#17.1/36.260164/29.314294 (Erişim Tarihi: 05.04.2025)
68. Url-19: https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/patara-antik-kentinde-restorasyon-sonrasi-ilk-konser/0 (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
69. Url-20: https://kulturenvanteri.com/fr/yer/patara-antik-tiyatrosu/#17.1/36.260164/29.314294 (Erişim Tarihi: 05.04.2025)
70. Url-21: https://ancienttheatrearchive.com/theatre/miletus/ (Erişim Tarihi: 05.04.2025)
71. Url-22: https://www.mavididim.com.tr/milet-antik-kentinde-ilk-mesale-tasiyicilari-milet-okulu-etkinligi-duzenlendi (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
72. Url-23: https://aphrodisias-excavations.com/tr/tiyatro/ (Erişim Tarihi: 05.04.2025)
73. Url-24: https://www.arkeolojisanat.com/shop/blog/antik-kentlerde-bayram-konserleri_3_1019395.html (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
74. Url-25: https://www.arkeogezgin.com/kibyra-antik-kenti/ (Erişim Tarihi: 05.04.2025)
75. Url-26: https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/2000-yillik-medusa-mozaikli-kibyra-antik-kentinde-muzik-dinletisi/2592286 (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
76. Url-27: https://www.canakkalekalem.com/parion-antik-kenti-nin-20-yili-kutlandi/132296 (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
77. Url-28: https://ancienttheatrearchive.com/theatre/hieropolis-modern-pamukkale-turkey/ (Erişim Tarihi: 05.04.2025)
78. Url-29: https://www.denizli.bel.tr/Default.aspx?k=odullerimiz&id=24216 (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
79. Url-30: https://ancienttheatrearchive.com/theatre/laodicea-ad-lycum-west-modern-goncali-turkey/ (Erişim Tarihi: 05.04.2025)
80. Url-31: https://www.denizlionlinehaber.com.tr/gundem/neset-ertas-turkuleri-laodikyada-yankilandi-unutulmaz-konser/15326 (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
81. Url-32: https://metropolistr.org/Metropolis.aspx (Erişim Tarihi: 05.04.2025)
82. Url-33: https://www.torbali.bel.tr/metropoliste-muhtesem-etkinlik (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
83. Url-34: https://ancienttheatrearchive.com/theatre/pergamon-asciepieion/ (Erişim Tarihi: 05.04.2025)
84. Url-35: https://www.sonmuhur.com/37-uluslararasi-izmir-festivali-bergama-asklepion-tiyatrosunda-muazzam-bir-konserle-kapatildi (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
85. Url-36: https://ancienttheatrearchive.com/theatre/ephesus-modern-selcuk-turkey/ (Erişim Tarihi: 05.04.2025)
86. Url-37: https://www.aa.com.tr/tr/kultur/7-uluslararasi-efes-opera-ve-bale-festivalinde-tosca-operasi-sahnelendi/3272066 (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
87. Url-38: https://www.alamy.com/stock-photo/telmessos-theater.html?sortBy=relevant (Erişim Tarihi: 05.04.2025)
88. Url-39: https://www.aa.com.tr/tr/kultur/fethiyedeki-telmessos-antik-tiyatrosunda-orkestra-konseri/3593560 (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
89. Url-40: https://www.turkishmuseums.com/museum/detail/2195-mugla-bodrum-antik-tiyatrosu/2195/1 (Erişim Tarihi: 05.04.2025)
90. Url-41: https://www.muglayenigun.com/bodrum-antik-tiyatroda-konserler-iptal-edildi/ (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
91. Ünsal, T., (2006). Geçmişten Günümüze "Soytarılık" Kavramının Tiyatroda Yansıması, Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Sahne Sanatlar Anabilim Dalı, İzmir.
92. Venedik Tüzüğü (1964). Türkçe çeviri Cevat Erder tarafından yapılmıştır. Web: https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0243603001536681730.pdf (Erişim Tarihi: 03.04.2025)
93. Vitruvius, (1960). The Construction of Fortified Towns. The Ten Boks on Architecture (Çev.Morris Hicky Morgan). The Pre-industrial Cities and Technology Reader. C. 9. 59-63. Routledge. Oxon
94. Vitruvius, (1999). Ten Books on Architecture De Architectura. Rowland, I D. & Howe, T N, (editors), Cambridge: Cambridge University Press.
95. Yıldırım, Ş., (2017). “Yeni Araştırmaların Işığında Soloi-Pompeiopolis Liman Caddesi”. Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi E-Dergisi. 4/1, 71-95.
96. Yılmaz, Y., (2009). Anadolu Antik Tiyatroları, İstanbul.
97. Yörenç, M. P., (2021). Helenistik ve Roma Dönemlerinde Ephesos Kent Planlarının Mekan Dizim Analiz Yöntemiyle İncelenmesi (Yüksek Lisans Tezi) Fen Bilimleri Enstitüsü, Başkent Üniversitesi: Ankara.