Mimari Tasarımda İnsan-Yapay Zekâ İşbirliği: Kavramsal ve Hesaplamalı Biçim Üretiminin Karşılaştırmalı Analizi

Öz

Mimarlık eğitimi, tasarım temelli öğrenme süreçleri aracılığıyla yaratıcı düşünmeyi teşvik etmeyi ve bireysel özgünlüğü geliştirmeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda, yapay zekâ (YZ) araçlarının tasarım disiplinlerine hızla entegre olması, eğitim ortamlarındaki rollerinin derinlikli bir şekilde değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, YZ'nin kavramsal tasarım düşüncesiyle nasıl etkileşime girdiğini ve tasarım sürecinde öğrencilerin kavramsal yaklaşımlarını nasıl şekillendirebildiğini veya sorgulatabildiğini anlamaktır. Mimarlık öğrencileri için geliştirilen deneysel bir atölye çalışması üç aşamada yürütülmüştür: İlk aşamada öğrenciler, 15x15x15 cm boyutlarında fiziksel küp modeller tasarlamıştır. İkinci aşamada, öğrenciler fiziksel modellerini ve tasarım düşüncelerini betimleyen metinler (prompt’lar) oluşturarak YZ tabanlı görseller üretmiştir. Son aşamada ise YZ tarafından oluşturulan görseller ile öğrencilerin özgün tasarımları eleştirel biçimde karşılaştırılmıştır. Bulgular, YZ’nin insan yaratıcılığının derinliğini taklit edemese de tasarım sürecini zenginleştiren alternatif bakış açıları sunduğunu ortaya koymuştur. YZ’nin etkili kullanımı büyük ölçüde insan tarafından oluşturulan yönlendirmelerin açıklığına ve kavramsal tutarlılığına bağlıdır. Ayrıca atölye çalışması, fiziksel model üretimine dayalı tasarım sürecinin eğitsel katkılarını ortaya koymuştur. Sonuç olarak bu araştırma, YZ’nin bir ikame değil, tasarım eğitiminde yansıtıcı ve diyalojik bir ortak olarak konumlandırıldığı hibrit bir eğitim modelini savunmaktadır. Bu yaklaşım, öğrencilerin sezgisel ve hesaplamalı düşünme biçimlerini birlikte kullanarak tasarım etkenliğine dair daha eleştirel ve çok katmanlı bir anlayış geliştirmelerine olanak tanımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hesaplamalı Tasarım
• Yapay Zekâ Destekli Yaratıcılık
• Mimari Tasarım Eğitimi
• İnsan-Makine İşbirliği
• Mekânsal Biliş

Human-AI Collaboration in Architectural Design: A Comparative Analysis of Conceptual and Computational Form Generation

Öz

Architectural education aims to foster creative thinking and cultivate individual originality through design-based learning. In this context, the rapid integration of artificial intelligence (AI) into design disciplines necessitates an in-depth evaluation of its role in educational environments. The central aim of this study is to understand how AI interacts with conceptual design thinking and how it can influence or challenge students’ conceptual approaches to design. Developed as an experimental workshop for architecture students, the study was structured in three phases: first, students created 15x15x15 cm physical cube models; in the second phase, they developed written prompts describing their models and design concepts to generate AI-based visual outputs; and finally, they critically compared the AI-generated visuals with their original designs.The findings indicate that while AI could not replicate the depth of human creativity, it provided alternative perspectives that enriched students' design processes. The effectiveness of AI integration depended largely on the clarity and conceptual coherence of human-generated prompts. Moreover, the workshop highlighted the pedagogical value of physical model-making in design education, emphasizing embodied learning and spatial reasoning. Ultimately, this study advocates for a hybrid educational model in which AI operates not as a substitute, but as a reflective and dialogic partner in design education, enabling students to integrate intuitive and computational thinking within emerging technological contexts.

Anahtar Kelimeler

• Computational Design
• AI-Assisted Creativity
• Architectural Design Education
• Human-Machine Collaboration
• Spatial Cognition

Kaynakça

1. Burry, M. (2013). Scripting cultures: Architectural design and programming. Wiley. ISBN: 978-1-119-97928-9
2. Carpo, M. (2011). The alphabet and the algorithm. MIT Press. ISBN: 9780262515801
3. Cross, N. (2006). Designerly ways of knowing. Springer. https://doi.org/10.1007/1-84628-301-9
4. Demirbaş, O. O., & Demirkan, H. (2007). Learning styles of design students and the relationship of academic performance and gender in design education. Learning and Instruction, 17(3), 345–359. https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2007.02.007
5. Frich, J., MacDonald V, L., Remy, C., Biskjær, M. M., & Dalsgaard, P. (2019). Mapping the landscape of creativity support tools in HCI. In Proceedings of the 2019 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems (pp. 1-18). ACM. https://doi.org/10.1145/3290605.3300619
6. Gero, J.S., Milovanovic, J. (2022). Exploring the Use of Digital Tools to Support Design Studio Pedagogy Through Studying Collaboration and Cognition. In: Gero, J.S. (eds) Design Computing and Cognition’20. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-90625-2_2
7. Ingels, B. (2019). Formgiving: An architectural future history. Taschen. ISBN 978-3-8365-7704-5
8. Jin, S., Tu, H., Li, J., Fang, Y., Qu, Z., Xu, F., Liu, K., & Lin, Y. (2024). Enhancing architectural education through artificial intelligence: A case study of an AI-assisted architectural programming and design course. Buildings, 14(6), 1613. https://doi.org/10.3390/buildings14061613

9. Kolarevic, B. (2003). Architecture in the digital age: Design and manufacturing. Taylor & Francis. https://doi.org/10.4324/9780203634561
10. Kolb, D. A. (1984). Experiential learning: Experience as the source of learning and development. Prentice Hall. ISBN: 0132952610
11. Lawson, B. (2005). How designers think: The design process demystified (4th ed.). Architectural Press. https://doi.org/10.4324/9780080454979
12. Leach, N. (2022). Architecture in the age of artificial intelligence: An introduction to AI for Architects. Bloomsbury. ISBN: 9781350165519.
13. Lynn, G. (1999). Animate form. Princeton Architectural Press. New York. ISBN: 978-1568980836
14. Ockman, J. (Ed.). (2012). Architecture school: Three centuries of educating architects in North America. MIT Press. ISBN: 9780262017084
15. Oxman, R. (2008). Digital architecture as a challenge for design pedagogy: Theory, knowledge, models and medium. Design Studies, 29(2), 99–120. https://doi.org/10.1016/j.destud.2007.12.003
16. Pallasmaa, J. (2009). The thinking hand: Existential and embodied wisdom in architecture. Wiley. ISBN: 978-0-470-77929-3
17. Picon, A. (2010). Digital culture in architecture: An introduction for the design professions. Birkhäuser. https://doi.org/10.5860/CHOICE.48-1280
18. Salama, A. M. (2015). Spatial design education: New directions for pedagogy in architecture and beyond. (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315610276
19. Salama, A. M., Wilkinson, N. eds. (2007). Design Studio Pedagogy: Horizons for the Future. Urban International Press, Gateshead, United Kingdom, 4-7. ISBN 9781872811093
20. Schön, D. A. (1983). The Reflective Practitioner: How Professionals Think In Action. UK: Basic Books.
21. Schumacher, P. (2008). Parametricism as style – Parametricist manifesto. 11th Architecture Biennale, Venice.
22. Süyük Makaklı, E., & Özker, S. (2016). Basic design education in architecture: A pedagogical model for creative thinking. SHS Web of Conferences, 26, 01053. https://doi.org/10.1051/shsconf/20162601053
23. Terzidis, K. (2006). Algorithmic Architecture. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780080461298
24. Weber, S., Klein H. C., B., & Siemon, D. Kordyaka, B, Niehaves, B. (2024). Designing successful human-AI collaboration for creative problem solving in architectural design. ICIS 2024 Proceedings. 14, 1-17. https://aisel.aisnet.org/icis2024/isdesign/isdesign/14