Architectural and Artistic Evaluation of the Ottoman Bathhouse in Kargı, Çorum

Öz

Today, Kargı district, which is part of Çorum province, is located 116 km from the provincial capital. Despite this, it has not been sufficiently studied in academic terms to date; studies have generally focused on agricultural activities. However, field studies have revealed the presence of numerous historical structures in the district centre and villages. One of these structures is the Ottoman Bathhouse in the district centre of Kargı, which is the subject of this study. The bathhouse is a rare example that has reached the present day while largely retaining its originality. The rectangular-plan structure consists of a changing room, a cold room (warm room), a corridor, a hot room, a furnace room, and a water tank, and it is rich in architectural design and technical details. The bathhouse's roofing systems, architectural elements, materials, and technical features were examined, and the structure was researched in detail through drawings, photographs, and other documentation. Although the construction date and patron of the structure are not known for certain, this study aims to shed light on the historical process of the bathhouse and contribute to the literature by examining information and documents related to it. As a result of architectural analyses and comparisons with similar examples, it has been determined that the roof system of the Kargı Bathhouse is similar to that of Ottoman bathhouses dating back to the 15th century. The fact that similar roof designs are not found in either early or late period examples has strengthened the belief that the structure may belong to this period. As a result of archival research, no direct information about the structure and its founder could be obtained. However, based on the existing documents and chronological evaluations, it has been confirmed that the structure was not built by Mihri Hatun. From an architectural perspective, the structure stands out as one of the most distinctive examples of Turkish bath architecture with its unique plan and roof design. These qualities suggest that the structure may be the work of a patron and master builder/architect associated with the palace.

Anahtar Kelimeler

• Turkish-Islamic Arts
• Ottoman Architecture
• Bathhouse
• Çorum
• Kargı

Çorum Kargı’daki Osmanlı Hamamı’nın Mimari ve Sanatsal Açıdan Değerlendirilmesi

Öz

Günümüzde Çorum iline bağlı Kargı ilçesi, il merkezine 116 km mesafede yer almaktadır. İlçenin İç Anadolu Bölgesi ile Karadeniz Bölgesi arasında olması, ilçede farklı kültürel etkileşimlerin izlerinin görülmesine neden olmuştur. Buna rağmen günümüze kadar akademik anlamda yeterince incelenmemiş, yapılan çalışmalarda genellikle tarımsal faaliyetler ön plana çıkarılmıştır. Ancak yapılan saha çalışmaları, merkez ve köylerinde çok sayıda tarihî yapının mevcut olduğunu ortaya koymuştur. Bu yapılardan biri de çalışmanın konusunu oluşturan, Kargı ilçe merkezindeki Osmanlı Hamamı’dır. Hamam, büyük oranda özgünlüğünü koruyarak, günümüze ulaşmış nadir örneklerdendir. Dikdörtgen planlı yapı; soyunmalık, soğukluk (ılıklık), aralık, sıcaklık, külhan ve su deposu bölümlerinden oluşmakta ve mimari tasarımı, teknik özellikleri bakımından zengin detaylara sahiptir. Hamamın örtü sistemleri, mimari elemanları, malzeme ve teknik özellikleri incelenmiş; çizim, fotoğraf ve diğer belgelemelerle yapı detaylı olarak araştırılmıştır. Yapının inşa tarihi ve bânîsi kesin olarak bilinmemekle birlikte bu çalışmada, hamama ilişkin bilgi ve belgeler incelenerek, yapının tarihsel sürecinin aydınlatılması ve literatüre kazandırılması amaçlanmıştır. Yapılan mimari analizler ve benzer örneklerle karşılaştırmalar sonucunda, Kargı Hamamı’nın örtü sisteminin 15. yüzyıla tarihlenen Osmanlı hamamlarıyla benzerlik gösterdiği tespit edilmiştir. Hem erken hem de geç dönem örneklerinde benzer örtü tasarımına rastlanmaması, yapının bu döneme ait olabileceği yönündeki kanaati güçlendirmiştir. Dolayısıyla, hamamın inşa tarihi olarak 15. yüzyıl önerilmektedir. Arşiv araştırmaları sonucunda, yapı ve bânîsine ilişkin doğrudan bilgiye ulaşılamamıştır. Ancak mevcut belgeler ve yapılan kronolojik değerlendirmeler doğrultusunda, yapının Mihri Hatun tarafından yaptırılmadığı kesinlik kazanmıştır. Mimari açıdan değerlendirildiğinde ise yapı, Türk hamam mimarisi içerisinde özgün plan ve örtü tasarımıyla dikkat çeken örneklerden biri olarak öne çıkmaktadır. Bu nitelikleri, yapının saray çevresine mensup bir bânînin ve usta/mimarın eseri olabileceğini düşündürmektedir. Mevcut durumda resmî koruma statüsüne sahip olmayan yapı, sahip olduğu mimari ve kültürel değerler göz önünde bulundurularak, korunmalı ve kültürel sürekliliğin bir parçası olarak gelecek kuşaklara aktarılmalıdır. Tescil sürecinin başlatılması ve gerekli restorasyon çalışmalarının yapılarak, kültürel miras ve turizm alanında değerlendirilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk-İslam Sanatları
• Osmanlı Mimarisi
• Hamam
• Çorum
• Kargı

Kaynakça

1. Akyıl Kantarcıoğlu, A. (1991). İznik İsmail Bey Hamamı Restorasyon Projesi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
2. Apaydın Başa, B. (2009). Türk Hamam Kültürünün Spa & Wellness Mekânlarının Tasarımına Etkileri. Zeitschrift für die Welt der Türken Journal of World of Turks, 1.
3. Aru, K. A. (1949). Türk Hamamları Etüdü. İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi.
4. Aslanapa, O. (1986). Osmanlı Devri Mimarisi. İnkılap Yayınevi.
5. Ayverdi, E. H. (1966). Osmanlı Mimarisinin İlk Devri: C. I. Baha Matbaası.
6. Baykara, T. (1991). Anadolu’nun Tarihî Coğrafyasına Giriş I (Anadolu’nun İdarî Taksimatı). Tarih İncelemeleri Dergisi, 6(1), 279-281.
7. Bektaş, C. (2019). Cengiz Bektaş’ın Kargı gezisi sırasında çektiği fotoğraflar. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/196654
8. BOA. (1111). Kengırı livasının Kargı (Kargu) kazasında Hatun nehr-i çeltik tahvilinden teslim edilen akçe (125-13759). Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi.

9. BOA. (1123). Kengırı (Çankırı) sancağına bağlı Kargı kazasında vaki Mihri Hatun çeltüği mukataası malikâne emini tarafından fazla resm taleb edildiği hakkında ahalisi tarafından yazılan istida (125-11855). Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi.
10. BOA. (1261). Kargı Kazası Mihrihatun Mahallesi Ahalisinin Temettuat Defteri (ML.VRD.TMT.d- 771). Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi.
11. BOA. (1325a). Kargı’daki Mihr Hatun Camii’nin tamiri. (Evkaf) (3095-232114). Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi.
12. BOA. (1325b). Osmancık kazasının Kargı nahiyesinde bulunan Mihr Hatun Camii’nin tamiri (Evkaf 8) (182-25). Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi.
13. BOA. (1326). Osmancık kazası Kargı nahiyesindeki Mihr Hatun Camii’nin tamiratının bitirilerek resmi açılışının yapıldığı (1234-28). Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi.
14. Dönmez, E. (2017). XIX. Yüzyıl Ortalarında Ankara Eyaletinin Çankırı Sancağı Kargı Kazasına Bağlı Mihre Hatun, Orta ve İmam Bey Mahallelerinin Sosyoekonomik Yapısı (Temettuat ve Nüfus Defterlerine Göre) [Yayımlanmamış Yüksek Lisans tezi]. Dumlupınar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. Erat, B. (2022). Bolu Orta ve Mudurnu Yıldırım Hamamları; Mimar Ömer Bin İbrahim’in Üslubu Hakkında Bir Değerlendirme. Sanat Tarihi Dergisi, 31(1), 653-687. https://doi.org/10.29135/std.1037871
16. Ertuğrul, A. (2009). Hamam Yapıları ve Literatürü. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 7(13), 241-266.
17. Eyice, S. (1960). İznik’te Büyük Hamam ve Osmanlı Devri Hamamları Hakkında Bir Deneme. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, 11(15), 99-120.
18. Eyice, S. (1997). Hamam. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 15, ss. 402-430). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
19. Göktaş Kaya, L. (2014). Osmanlı Hamam Mimarisine Karabük Eskipazar’dan Yeni Örnekler II. Turkish Studies, 9(10), 577-596.
20. Kankal, A. (1992). 16. Yüzyılda İdari-İktisadi ve Sosyal Açıdan Kargı Kazası. Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 3, 225-243.
21. Karakuş, F., & Özcan, Z. (2022). Tarihi Ankara Hamamlarının Tipolojik Analizi. Türk Akademik Araştırmalar Dergisi, 7(3), 525-575.
22. Komisyon. (1982). Çorum. İçinde Yurt Ansiklopedisi (C. 3). Anadolu Yayıncılık.
23. Komisyon. (2003). Çorum İl Yıllığı. Çorum Valiliği Yayını.
24. Kuban, D. (1975). Edirne’de Bazı İkinci Murat Çağı Hamamları Mukarnas Bezemeleri Üzerine Notlar. İçinde İsmail Hakkı Uzunçarşılı Armağanı (ss. 447-476). TTK Basımevi.
25. Kuban, D. (2007). Osmanlı Mimarisi. YEM Yayın.
26. Kula Say, S. (2007). Erken Dönem Osmanlı Hamamlarında Eğrisel Örtüye Geçiş Sistemleri [Yayımlanmamış Yüksek Lisans tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
27. Kulak Torun, F. (2023). Tarihî Hamam Yapılarının İç Mimari Bağlamda İncelenmesi: Kars/Merkez. Social Sciences Studies Journal, 9(114), 8122-8134. https://doi.org/10.29228/sssj.71692
28. Önge, Y. (1988). Anadolu Türk Hamamları Hakkında Genel Bilgiler ve Mimar Koca Sinan’ın İnşa Ettiği Hamamlar. İçinde Mimarbaşı Koca Sinan Yaşadığı Çağ ve Eserleri I (ss. 403-428). Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
29. Önge, Y. (1995). Anadolu’da XII.-XIII. Yüzyıl Hamamları. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
30. Polatçı Demirkol, T. (2020). XVI. ve XVII. Yüzyıl Seyahatnamelerinde Osmanlı’da Hamam Kültürü. İçinde A. Namal, H. Topaktaş Üstüner, & B. Plonka Syroka (Ed.), Tarih ve Kültür Penceresinden Su ve Sağlık Uluslararası Sempozyumu Bildirileri (ss. 201-227). Beykoz Belediyesi.
31. Sevim, A. (2024). Çorum’da Türk Dönemi Mimari Eserleri (Cumhuriyet Dönemine Kadar) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
32. Sipahioğlu, A. (1988). İznik’de İsmail Bey Hamamı ve Diğerlerinin Değerlendirilmesi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Sürel, S. (2001). H. 1211-1217 (M. 1796-1802) Tarihli Şer`iyye Siciline Göre Tosya`nın Sosyoekonomik ve İdari Yapısı [Yayımlanmamış Yüksek Lisans tezi]. Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
34. Taşçıoğlu, T. (1998). Türk Hamamı (A. Pasiner, Ed.). Unilever Yayınevi/Duran Ofset.
35. Ülgen, A. S. (1950). Hamam. İçinde İslam Ansiklopedisi (C. 5, ss. 174-178). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınevi.
36. Yakar, M. (2004). Kargı İlçesi Coğrafyası [Yayımlanmamış Yüksek Lisans tezi]. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.