Tarihsel Süreçte Kamusal Alanlar Üzerinden Morfolojik Değişim: Düzce Kent Merkezi İstanbul Caddesi Örneği

Urban morphology constitutes a significant analytical framework for identifying transformations in urban fabrics across specific historical periods and for examining the spatial configuration of the components that shape the city. Determining the physical changes that occur in the urban fabric over time, together with the factors that drive these transformations, is critical for the preservation of urban identity and for informing planning and regeneration decisions at the urban scale. The aim of this study is to analyze the morphological transformation of a segment of İstanbul Street—one of the principal axes of Düzce city center—located between its intersections with Kuyumcuzade Boulevard to the west and Bolu Street to the east. The analysis is conducted at both urban and building scales, with particular reference to public spaces and public buildings. In the first stage, Space Syntax methodology was employed to calculate connectivity and visibility values. In the second stage, public focal points, building fabric, and land use patterns along the axis were examined. The study is based on a comparative evaluation of the earliest accessible map of the area (1952) and the current map (2024), covering approximately seventy years. Historical maps, base maps, visual documents, and aerial photographs were analyzed to identify physical transformations, and the findings were assessed in relation to their underlying drivers. Urban landmarks constructed in different periods—such as Anıtpark Square, Cedidiye Mosque, Büyük Merkez Mosque, the Düzce Governorship Building, and the Düzce Municipality Building—were used as reference points to trace the historical continuity and transformation of the relationship between public buildings and open spaces. In addition, the impact of the 1999 earthquake, which necessitated significant structural transformation in Düzce, was evaluated within the context of the morphological evolution of the selected section of İstanbul Street. The findings indicate that the axis has largely preserved its fundamental structural character between 1952 and 2024, while the city’s principal square and park have maintained their location as a persistent urban trace. However, the increasing number of public focal points, the function of mosque courtyards as quasi-public open spaces, the addition of new buildings, and pedestrianization interventions in certain segments have collectively strengthened the axis’s character as a linear public spine over time. The spatial and sociological implications of these transformations for urban perception were also considered. This study contributes to the literature by providing a comprehensive morphological analysis of Düzce city center through the lens of İstanbul Street, addressing a relative gap in existing research.

Kentsel morfoloji kavramı, kent dokularının belirli tarih aralıklarında geçirdikleri değişimlerin belirlenmesinde ve kenti oluşturan bileşenlerin mekânsal analizinde önemli bir değerlendirme yöntemidir. Tarihsel süreçte kentsel dokuda karşılaşılan fiziksel değişimlerin ve bu değişimlere neden olan faktörlerin tespiti; kent kimliğinin korunması ile kentsel ölçekte alınacak planlama ve dönüşüm kararlarına altlık oluşturması açısından kritik öneme sahiptir. Bu çalışmanın amacı, Düzce kent merkezinin önemli akslarından biri olan İstanbul Caddesi’nin batıda Kuyumcuzade Bulvarı, doğuda ise Bolu Caddesi ile kesiştiği noktalar arasındaki bölümünün kentsel ve yapısal ölçekteki morfolojik değişimini, kamusal alanlar ve yapılar referansıyla analiz etmektir. Analizlerin ilk aşamasında mekânsal dizim (Space Syntax) yöntemi ile görünürlük grafiği analizi (VGA) hesaplanmış; ikinci aşamada ise cadde üzerindeki kamusal odaklar, yapı dokusu ve arazi kullanımı açısından incelenmiştir. Çalışma alanının erişilebilen en eski tarihli haritası olan 1952 haritası ile güncel durumu belgeleyen 2024 haritası arasında yaklaşık yetmiş yıllık zaman dilimine ait kent haritaları, halihazır haritalar, görseller ve hava fotoğrafları üzerinden fiziksel değişim ve dönüşümler tespit edilmiş; elde edilen bulgular bu değişimlerin etkenleri çerçevesinde değerlendirilmiştir. Farklı tarihlerde inşa edilen ve cadde üzerinde konumlanan Anıtpark Meydanı, Cedidiye Cami, Büyük Merkez Cami, Düzce Valilik Binası ve Düzce Belediye Binası gibi nirengi noktaları aracılığıyla kamusal yapılar ile açık alanlar arasındaki ilişkinin tarihsel süreçteki sürekliliği ve dönüşümü izlenmiştir. Ayrıca, seçilen tarih aralığında Düzce kentini önemli bir yapısal dönüşüme zorlayan 1999 depreminin, İstanbul Caddesi’nin ilgili bölümünün morfolojik değişimi üzerindeki etkisi de değerlendirilmiştir. Analizler sonucunda, çalışma aksının 1952 ile 2024 yılları arasında temel yapısal karakterini büyük ölçüde koruduğu; kentin en önemli meydan ve park alanının 1952’den bu yana aynı konumda varlığını sürdürdüğü görülmüştür. Bununla birlikte, aks üzerindeki kamusal odakların sayısının artması, dini yapı avlularının birer kamusal boşluk olarak işlev görmesi, eklenen yeni yapılar ve belirli kesimlerde gerçekleştirilen yayalaştırma girişimleri aracılığıyla söz konusu bölümün zaman içerisinde doğrusal bir kamusal aks niteliğinin güçlendiği tespit edilmiştir. Bu değişim ve dönüşümlerin kentsel ölçekte mekân algısındaki karşılıkları ve sosyolojik yansımaları da değerlendirilmiştir. Bu çalışma, Düzce kent merkezinin söz konusu aks üzerinden morfolojik açıdan bütüncül bir biçimde analiz edildiği sınırlı sayıdaki araştırmalardan biri olması ve literatürdeki boşluğu doldurma potansiyeli taşıması bakımından önemlidir.