Erken Cumhuriyet Dönemi Köy Okulları ve Tip Projeler: Nallıhan Çomak Köyü İlkokulu İç Mekân İncelemesi

Öz

Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte başlatılan modernleşme seferberliği, kırsal bölgelerde okuryazarlığın artırılması amacıyla köy ilkokullarının inşasını öncelikli bir hedef hâline getirmiştir. 1923–1960 arasında ülke genelinde inşa edilen yaklaşık on sekiz bin köy ilkokulu hem işlevsel hem de simgesel boyutlarıyla Cumhuriyet ideolojisinin kırsalda somutlaştığı yapılardır. Bu çalışma, Ankara ili Nallıhan ilçesine bağlı Çomak köyünde yer alan ve 1960 tarihli inşa kitabesiyle belgelenen ilkokul binasının, tip proje kapsamında tasarım özelliklerini ve mevcut durumunu incelemektedir. Ama; Erken Cumhuriyet dönemi ilkokul tip projelerinin sahadaki uygulamalarının yerel malzeme, işçilik ve mekânsal gereksinimler bağlamında nasıl dönüştüğünü ortaya koymaktır. Nitel bir vaka incelemesi olarak kurgulanan araştırmada, yerinde gözlem, fotoğraf dokümantasyonu, lazer ve şerit metreyle rölöve çalışması gerçekleştirilmiş; Nallıhan İlçe Millî Eğitim Müdürlüğü arşivindeki sicil ve envanter kayıtları üzerinden tarihsel doğrulamalar yapılmıştır. Yapı, 1951 tarihli “Bir Öğretmenli Köy Okulu (Küçük Tip)” plan şemasıyla karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Bulgular, plan şeması, cephe düzeni ve malzeme kullanımında tip proje ilkelerine büyük ölçüde bağlılık bulunduğunu; ancak lojman bölümü mutfak çözümü, duvar ve dolap nişleri ve yüklük gibi iç mekân detaylarında yerel marangozluk çözümleri, dökme mozaik yüzeyler, pişirme ocağı ve ergonomiyle uyumlu mutfak tezgâh kotları ile özgün uygulamalar geliştirildiğini göstermektedir. Çalışma sonuç olarak, köy okullarının günümüzdeki âtıl durumuna dikkat çekerken, bu yapıların kültürel miras olarak korunması ve belgelenmesinin modern dönem mimarlık tarihi ile iç mekân tasarımı tarihi açısından önemini vurgulamaktadır. Çomak Köyü İlkokulu, Cumhuriyet’in modernleşme ve kalkınma ideallerinin kırsal bağlamdaki mekânsal karşılığını belgeleyen; tip projelerin yerel ustalık bilgisiyle nasıl dönüştüğünü somut verilerle ortaya koyan bir örnek olarak, Erken Cumhuriyet Dönemi köy eğitim yapılarının korunması ve belgelenmesi açısından referans değeri taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ankara
• Erken Cumhuriyet Dönemi
• İç Mimari
• Kırsal Mimari Miras
• Köy Okulları

Village Schools and Model Projects in the Early Republican Period: Interior Study of Nallıhan Çomak Village Primary School

Öz

The modernization campaign launched with the proclamation of the Republic made the construction of village primary schools a priority goal to increase literacy in rural areas. Approximately eighteen thousand village primary schools, built across the country between 1923 and 1960, embody the Republican ideology in rural areas, both in their functional and symbolic dimensions. This study examines the design features and current status of the primary school building located in Çomak Village, Nallıhan District, Ankara Province, documented with a 1960 construction inscription, within the scope of the typical project. The aim is to reveal how the field implementation of primary school typical projects during the Early Republican Period evolved in the context of local materials, workmanship, and spatial requirements. Designed as a qualitative case study, the research employed on-site observation, photographic documentation, laser and tape-measure surveys, and historical verification was conducted using registry and inventory records in the archives of the Nallıhan District Directorate of National Education. The structure was evaluated comparatively with the 1951 plan scheme of the "Village School with a Teacher (Small Type)." Findings indicate that the plan scheme, façade layout, and material use largely adhered to the principles of the standard design; however, interior details such as the kitchen solution in the residence section, wall and cabinet niches, and closet were developed with unique applications, including local carpentry solutions, cast mosaic surfaces, cooking stoves, and ergonomically compatible kitchen countertop elevations. The study ultimately highlights the current state of village schools and emphasizes the importance of preserving and documenting these structures as cultural heritage in terms of modern architectural history and the history of interior design. Çomak Village Primary School, as an example that documents the spatial reflection of the Republic's modernization and development ideals in a rural context and concretely demonstrates how standard projects were transformed by local craftsmanship, holds reference value for the preservation and documentation of village educational structures from the Early Republican Period.

Anahtar Kelimeler

• Village Schools
• Early Republican Period
• Ankara
• Nallıhan
• Interior Architecture
• Rural Architectural Heritage

Kaynakça

1. Ankara ilçeler haritası. (t.y.). Vikipedi. https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:Ankara_location_districts.png (Erişim tarihi: 10.06.2025)
2. Bölükbaş Dayı, E. (2011). Kırsal ölçekte geleneksel konutların incelenmesi ve çevre koruma önerileri için bir yöntem araştırması: Bağlıca Köyü – Nallıhan (Yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
3. Cengizkan, A. (2024). Margarete Schütte-Lihotzky: Her functionalist practice and the village school projects in Turkey. The Journal of Architecture, 29(5–6), 771–798. https://doi.org/10.1080/13602365.2024.2441119
4. Dere, M. E., ve Oral, M. (2020). Erken Cumhuriyet Döneminde Ernst Arnold Egli’nin Köy İlkmektep Planları ve Eğitimin Önemi. Sosyal ve Beşerî Bilimler Araştırmaları Dergisi, 21(47), 252–277.
5. Franck, O.A., 2010. Bir Modernlik Anlayışı: Ernst Egli ve Türkiye (1927-1940),
6. Cumhuriyet’in Mekanları Zamanları İnsanları, (Der. Elvan A. Ergut ve Bilge İmamoğlu), ss.253- 266, Dipnot Yayınları, İstanbul.
7. Karacabey, B., ve Topçu, S. M. (2025). Ardahan’da Erken Cumhuriyet Döneminde İnşa Edilen Lojmanlı Köy Okulları. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 41(111), 181–222. https://doi.org/10.33419/aamd.1700112
8. Kul, F. N. (2011). Erken Cumhuriyet dönemi ilkokul binaları. Mimarlık Dergisi, (360), 66–71. http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=374&RecID=2862 (Erişim tarihi: 02.06.2025)

9. Maarif Vekaleti. (1933). İlkmektep planları albümü. Ankara: İlk Tedrisat Dairesi Yayınları.
10. Millî Eğitim Bakanlığı. (1951). Bir öğretmenli köy okulu (küçük tip). Tebliğler Dergisi, (636), 142. https://dhgm.meb.gov.tr/tebligler-dergisi/1951/636-nisan-1951.pdf (Erişim tarihi: 18.06.2025)
11. Resmî Gazete. (1924). Tevhid-i Tedrisat Kanunu. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.3.430.pdf (Erişim tarihi: 12.07.2025)
12. TÜRKMEN, K. (2022). Denizli’de Erken Cumhuriyet İdeolojisinin Temel Taşları: Köy Mektepleri. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 18(35), 355–393.
13. Özbek, Y. (2019). Kayseri/Pınarbaşı’nda Erken Cumhuriyet Dönemi (1923-45) Köy Okulları. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 9(1), 267-286.
14. Türkmen, K. (2022). Denizli’de Erken Cumhuriyet İdeolojisinin Temel Taşları: Köy Mektepleri. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 18(35), 355–393.
15. Yıldız, G. (2014). Conservation principles for an early republican period primary school building: Mimar Kemal Primary School (Yüksek lisans tezi). Middle East Technical University.
16. Yıldız, M. (2022). Denizli’deki Erken Cumhuriyet Dönemi Okul Yapılarının Mimari Özelliklerine Genel Bir Bakış. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 9(3), 964–996.
17. Wikipedia. (2025, Ekim 29). Ankara location districts (Ankara ili ilçeler haritası) [Harita]. Wikimedia Commons. https://nl.wikipedia.org/wiki/Nallıhan_(district)