Cami-Ticari Mekân Birlikteliğinin Mimari Biçimleniş ve Planlama Açısından İncelenmesi: Antalya Örneği

Öz

Camiyle birlikte planlanan ticaret fonksiyonu sadece mekan kurgusundan değil, aynı zamanda camilerin hizmet, bakım, onarım ve cami çalışanlarının giderlerini karşılamak amacıyla inşa edilmiştir. Caminin geliri olması, sürdürülebilirliği için gereklidir ve bunu sağlamak için ticari fonksiyonlarla birlikte bir bütünlük içinde planlanması tarihte vakıf sistemiyle birlikte görülmektedir. Günümüzde de bazen vakıf veya dernek eliyle bazen kişilerce camilere sürekli gelir getirmesi amaçlanarak eklenen ticari fonksiyon farklı yorumlamalara açık olarak inşa edilmektedir. Camilerin gelir getirici bölümlerinin olmasının yasa ve yönetmeliklerce önü açıktır ve elde edilen gelirler denetime tabidir. Ancak bu gelir getirici bölümlerin nasıl planlanması veya inşa edilmesi gerektiği hakkında bir ölçüt veya düzenleme bulunmamaktadır. Bu durum erişilebilirlik, algılanabilirlik vb. sorunlara yol açmaktadır. Çalışmaya Antalya kent merkezinde bulunan tüm ticari fonksiyona sahip camiler dahil edilmiştir ve bu kapsamda on beş adet cami incelenmiştir. Mimari biçimlenişleri ve planlama açısından değerlendirmeleri yapılarak sorunlara öneriler getirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• cami
• ticaret
• camilerin sürdürülebilirliği
• cami kullanımı

Examining the Architectural Formation and Planning of Mosque-Commercial Space Integration: The Case of Antalya

Öz

The trade function planned alongside the mosque is constructed not only from a spatial perspective but also with the aim of covering the expenses of service, maintenance, repair, and personnel costs of the mosques. Having revenue from the mosque is necessary for its sustainability, and historically, it has been seen to be planned in conjunction with commercial functions to ensure this, often through the waqf system. Even today, the addition of commercial functions to mosques, sometimes through waqf or associations, sometimes by individuals, is constructed with various interpretations. It is legally permissible for mosques to have revenue-generating sections, and the income obtained is subject to audit. However, there are no criteria or regulations regarding how these revenue-generating sections should be planned or constructed. The study includes all mosques in the city center of Antalya with commercial functions, and in this context, fifteen mosques have been examined. Assessments have been made regarding their architectural formations and planning, and suggestions have been provided for addressing the issues.

Anahtar Kelimeler

• Mosque
• Trade
• Sustainability of Mosques
• Use of Mosques

Kaynakça

1. Abu-Lughod, J. L. (1987). The Islamic city: Historic myth, Islamic essence, and contemporary relevance. International Journal of Middle East Studies, 19 (2): 155-176.
2. Ahunbay, Z. (1988). Mimar Sinan’ın Eğitim Yapıları, Medreseler, Darülkurralar, Mektepler. Mimarbaşı Koca Sinan Yaşadığı Çağ ve Eserleri, Vakıflar Genel Müdürlüğü, İstanbul, 239-309.
3. Akar, T. (2009). Osmanlı kentinde bütünleşme: Ticaret ve ibadet. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 7 (13): 267-300.
4. Akgün, H. G. ve Türk A. (2005). Osmanlı kentsel mekânında Mimar Sinan külliyelerinin İstanbul kenti örneğinde incelenmesi. SDÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 9 (2): 105-119.
5. Akın, A. (2016). Cami ve cami dışı dinî mekânların toplumsal işlevleri. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15 (29): 353-385.
6. Antalya Büyükşehir Belediyesi. (t.y.). 2040 Yılı 1/25000 Ölçekli Nazım İmar Planı Raporu (Aksu-Döşemealtı-Kepez-Muratpaşa-Konyaaltı-Serik). Antalya Büyükşehir Belediyesi.
7. Bianca, S. (2000). Urban Form in the Arab World: Past and Present. London: Thames & Hudson.
8. Cansever, T. (1996). ‘Osmanlı Şehri’ İslam Geleneğinden Günümüze Şehir ve Yerel Yönetimler, İlke Yayınları, İstanbul, 385.

9. Cansever, T. (2010). Osmanlı Şehri: Şiir’den Şehir’e. İstanbul: Timaş Yayınları.
10. Carmona, M., Heath, T., Oc, T. ve Tiesdell, S. (2010). Public Places, Urban Spaces: The Dimensions of Urban Design (2nd ed.). Oxford: Architectural Press.
11. Cerasi, M. M. (1991). The Ottoman city and its parts: Urban structure and social order. In I. A. Bierman, R. Abou-El-Haj ve D. Preziosi (Eds.), The Ottoman City and Its Parts: Urban Structure and Social Order (pp. 15-30). New Rochelle, NY: Aristide D. Caratzas.
12. Çöteli, M. G. (2016). İslam kentinde vakıfların ticaret bölgesinin oluşumu üzerine etkisi: Hayrat-akar ilişkisinin döngüsel doğası. Vakıflar Dergisi, 45: 1-20.
13. DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. (2020). Cami sayısı. https://stratejigelistirme.diyanet.gov.tr/sayfa/57/istatistikler [Son erişim tarihi:01.06.2020]
14. DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. (2021). Cami Planlama ve Tasarımı Kılavuzu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı. Erişim: https://yayinsatis.diyanet.gov.tr/cami-planlama-ve-tasarimi-kilavuzu-kitabi-p-1227.html
15. DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. (2014, 26 Eylül). Diyanet İşleri Başkanlığı Teşkilat Görev ve Çalışma Yönetmeliği (Sayı: 29131). Resmî Gazete.
16. Dinç, F. (2021). İslâm inşâ hukukunun Mardin kent mekânına yansıması (11.-16. yüzyıllar). Artuklu Akademi, 8 (1): 1-46.
17. Duysak, N. (2000). 20. Yüzyıl Türkiye’sinde cami tasarımı ve geleneksel cami. Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, İstanbul, s.106.
18. Ertem, A. (2011). Osmanlı’dan günümüze vakıflar. Vakıflar Dergisi, 36: 25-66.
19. Faroqhi, S. (1994). Osmanlı’da Kentler ve Kentliler: Kent Mekânında Ticaret Zanaat ve Gıda Üretimi 1550-1650 (çev. N. Kalaycıoğlu). İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı.
20. Güç, A. (1989). Fonksiyonları açısından Hz. Peygamber döneminde mescit ve günümüze getirdiği değerler. Diyanet İlmi Dergisi, C (3): 27-36.
21. Gülersoy, A. E. (2022). Türkiye’de çevre hızla kirleniyordu: Birinciliği kentlere verdiler. Kaya, G. ve Şeker, A. (Ed.), Dert Yükü Mekanlar: Kentlerin Yeni ve Eskimeyen Sorunları içinde (ss. 129-167). Ankara: Nika Yayınevi.
22. Hakim, B. S. (1986). Arabic-Islamic Cities: Building and Planning Principles. London: Kegan Paul International.
23. Koçyiğit, T. (2013). Medine’deki uygulamalarından hareketle- Hz. Peygamber’in şehir tasavvuru hakkında bazı değerlendirmeler. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 31: 73-88.
24. Kostof, S. (1991). The City Shaped: Urban Patterns and Meanings Through History. London: Thames & Hudson.
25. Köprülü, B. (1956). Medeni kanun hükümlerine göre vakfın (tesisin) meydana gelebilmesi için mevcudiyeti iktiza eden şartlarla vakıfların (tesislerin) nevileri. Tahir Taner’e Armağan, İstanbul, 673.
26. Küçükkömürcü, B. (2005). Geleneksel Türk Osmanlı çarşı yapıları ve günümüzdeki alışveriş merkezleri üzerine bir inceleme. Yüksek lisans tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul, 2017 85.
27. Manavoğlu, E. (2009). Antalya kenti’nin geçmişten günümüze mekânsal gelişimi ve planlama çalışmalarının değerlendirilmesi. Planlama, 2009 (2): 19-30.
28. Moudon, A. V. (1997). Urban morphology as an emerging interdisciplinary field. Urban Morphology, 1 (1): 3-10.
29. Mumford, L. (1961). The City in History: Its Origins, Its Transformations, and Its Prospects. New York: Harcourt, Brace & World.
30. Onay, A. (2009). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e camilerin finansmanı. Değerler Eğitimi Dergisi, 7 (18): 43-80.
31. Oral, M. (1993). Gelişim süreci içinde Cumhuriyet dönemi cami mimarisinin irdelenmesi-Konya örneği. Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, Konya, 207.
32. Şahinalp, M. S. ve Günal, V. (2016). Osmanlı dönemi Anadolu şehirleri çarşı sisteminin fonksiyonel analizi, Journal of Turkish Studies, 11 (8): 335-360.
33. TDV, Türk Diyanet Vakfı, (2016). Ankara Kocatepe Camii (1967-1987), Ankara, 65.
34. Turgut, H. (1990). Kültür-davranış-mekân etkileşiminin saptanmasında kullanılabilecek bir yöntem. Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, İstanbul, 145.
35. TÜİK, Türkiye İstatistik Kurumu. (2025). Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2024. Ankara: TÜİK.
36. Yediyıldız, B. (1982). Vakıf müessesinin XVIII. asır Türk toplumundaki rolü. Vakıflar Dergisi, 14: 1-27.
37. Yediyıldız, B. (2003). XVIII. Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessesesi: Bir Sosyal Tarih İncelemesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
38. Yücekök, A. N. (1971). Türkiye’de Örgütlenmiş Dinin Sosyoekonomik Tabanı, 1946-1968. Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, Ankara, 145.